Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Đáng chú ý, Nghị định số 334/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định về tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp sẽ có hiệu lực từ ngày 5/10/2026.
Trong bối cảnh những quy định mới tiếp tục được hoàn thiện, câu chuyện tự chủ không chỉ nằm ở việc trao thêm quyền cho các cơ sở giáo dục đại học, mà còn ở khả năng thực thi quyền đó, năng lực quản trị và trách nhiệm giải trình của nhà trường.
Hội thảo khoa học quốc gia “Phát triển giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Từ tự chủ chiến lược, chuyển đổi số đến đổi mới sáng tạo và hội nhập bền vững” do Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam và Câu lạc bộ Mạng lưới Bảo đảm chất lượng giáo dục đại học Việt Nam (trực thuộc Hiệp hội) tổ chức, diễn ra ngày 2/10/2026. Trao đổi trước thềm diễn ra hội thảo, nhiều chuyên gia đã chỉ ra những điểm nghẽn từ thể chế, mô hình quản trị đến đội ngũ và dữ liệu; đồng thời đề xuất những nội dung cần được thảo luận sâu hơn tại Hội thảo để tự chủ đi vào thực chất.
Tự chủ chiến lược được nhìn từ nhiều góc độ
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Ứng Vận - nguyên Chánh Văn phòng Hội đồng Giáo dục Quốc gia, Phó Chủ tịch Hội đồng cố vấn Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, đánh giá chủ đề Hội thảo phù hợp với những vấn đề đang đặt ra đối với giáo dục đại học.
Theo Giáo sư Đặng Ứng Vận, nội dung các báo cáo gửi về hội thảo năm nay có thể quy về 3 nhóm lớn.
Thứ nhất là “tự chủ chiến lược”, với phạm vi rộng hơn tự chủ theo nghĩa thông thường, tập trung vào chiến lược phát triển, đồng thời bao hàm tự chủ, bảo đảm chất lượng và quản trị nhà trường.
Thứ hai là chuyển đổi số, từ nhận thức, thiết kế đến triển khai, những vướng mắc và rủi ro khi ứng dụng AI trong các cơ sở giáo dục đại học.
Thứ ba là đổi mới sáng tạo và hợp tác bền vững.
Giáo sư Đặng Ứng Vận cho biết đa phần báo cáo có nội dung tốt, cấu trúc chặt chẽ, dựa trên kinh nghiệm thế giới và thực tiễn phát triển tại Việt Nam, đồng thời đưa ra những kiến nghị, giải pháp từ vấn đề cụ thể đến định hướng chiến lược.
Đáng chú ý, một số báo cáo đi sâu vào thực tiễn từng nhà trường dưới dạng nghiên cứu trường hợp, trình bày kết quả triển khai. Theo Giáo sư Đặng Ứng Vận, những nghiên cứu này có ý nghĩa trong việc giúp Hội thảo nhìn nhận các vấn đề từ thực tiễn triển khai để rút ra những định hướng chung.
Sáu điểm nghẽn trong tự chủ và quản trị đại học
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Dũng - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (HCM-UTE), cho rằng trong quá trình thực hiện tự chủ, vấn đề đáng chú ý hiện nay là khoảng cách giữa quyền được quy định và năng lực quản trị thực tế của nhà trường.
Theo Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng, có 6 điểm nghẽn đang đan xen.
Thứ nhất, tự chủ vẫn có nơi được hiểu hẹp thành tự chủ tài chính, thậm chí tự chủ theo nghĩa tự thu. Trong khi đó, tự chủ toàn diện còn bao gồm tự chủ học thuật, chương trình, chuẩn đầu ra, đánh giá năng lực và liên kết doanh nghiệp.
Thứ hai, sự chồng lớp của thể chế. Một số quyền đã được mở rộng trong pháp luật chuyên ngành nhưng nhà trường vẫn chịu ràng buộc bởi các quy định về tài sản công, đấu thầu, biên chế, đất đai, sở hữu trí tuệ, đặt hàng nghiên cứu. Điều này có thể khiến người đứng đầu có quyền theo quy định nhưng thiếu hành lang để quyết định mà không lo ngại rủi ro thủ tục.
Thứ ba, mô hình quản trị đang chuyển đổi, trong khi trách nhiệm có nguy cơ phân tán. Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt ra định hướng không tổ chức hội đồng trường tại các cơ sở giáo dục công lập, trừ các trường hợp có thỏa thuận quốc tế, đồng thời thực hiện bí thư cấp ủy kiêm người đứng đầu cơ sở giáo dục. Theo Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng, mô hình này cần đi cùng phân quyền, kiểm soát nội bộ và giải trình bằng dữ liệu.
Thứ tư, quản trị còn nặng về hồ sơ thay vì kết quả. Các chỉ số như số ngành, số sinh viên, số bài báo, số đề tài cần được bổ sung bằng những dữ liệu phản ánh kết quả thực tế như việc làm đúng ngành, năng lực người tốt nghiệp, chuyển giao có địa chỉ và công bằng trong tiếp cận giáo dục.
Thứ năm, năng lực của đội ngũ quản lý cần đáp ứng đầy đủ yêu cầu của tự chủ. Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng cho rằng người đứng đầu cần vừa có khả năng bảo vệ chất lượng, vừa có tầm nhìn dài hạn về chương trình, đội ngũ và kết nối doanh nghiệp. Vì vậy, đào tạo, quy hoạch và đánh giá hiệu trưởng, phó hiệu trưởng cần được đặt thành một chính sách.
Thứ sáu, văn hóa sợ sai và nguy cơ chất lượng bị đẩy ra phía sau khi tự chủ gắn với quy mô. Tâm lý e ngại trách nhiệm có thể khiến trường chờ hướng dẫn cho từng việc, trong khi yêu cầu mới đòi hỏi khả năng thí điểm có kiểm soát, rút kinh nghiệm và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Sau khi Nghị định số 334/2026/NĐ-CP có hiệu lực: Cần làm rõ quyền nào có thể thực hiện ngay
Từ những điểm nghẽn trên, Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng cho rằng Hội thảo cần tập trung vào các câu hỏi về cơ chế vận hành, thay vì chỉ dừng ở những nguyên tắc chung.
Một nội dung được đề xuất là làm rõ sau khi Nghị định số 334/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 5/10, những quyền nào cơ sở giáo dục đại học có thể thực hiện ngay và quyền nào còn vướng các quy định pháp luật khác.
Các nhóm vấn đề có thể được đối chiếu gồm tuyển sinh, mở ngành; tổ chức bộ máy, chi thu nhập; tài sản, đầu tư, đấu thầu; đặt hàng nghiên cứu và thương mại hóa. Mục tiêu là xác định rõ việc trường được quyết định, việc phải xin ý kiến và việc còn chờ hướng dẫn.
Bên cạnh đó, Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng đề xuất trao đổi cụ thể về phân quyền trong quản trị nội bộ, cơ chế phản biện học thuật độc lập và kiểm soát xung đột lợi ích. Một số quyết định như mở hoặc đóng ngành, mức học phí, bổ nhiệm trưởng khoa, phê duyệt liên kết đào tạo có thể được xây dựng thành ma trận trách nhiệm để xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể.
“Nếu Hội thảo chỉ bàn thể chế mà không bàn người thực thi, khuyến nghị sẽ rơi vào khoảng trống”, Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng nói.
Theo đó, cần quan tâm tiêu chuẩn và chương trình bồi dưỡng quản trị đối với hiệu trưởng, phó hiệu trưởng; cách đánh giá người đứng đầu ngoài chỉ tiêu quy mô; cũng như cơ chế bảo vệ những quyết định nhằm giữ chất lượng.
Tự chủ cũng cần được đặt trong mối quan hệ với các bài toán phát triển của quốc gia. Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng gợi ý thảo luận những mô hình như đặt hàng của địa phương, doanh nghiệp; phòng thí nghiệm dùng chung; chương trình đào tạo có doanh nghiệp cùng thiết kế, qua đó nhận diện những cơ chế đang hỗ trợ hoặc cản trở quá trình triển khai.
Tự chủ phải trở thành năng lực tạo giá trị cho người học
Từ thực tiễn Trường Đại học Intracom, Tiến sĩ Trần Ái Cầm - Hiệu trưởng nhà trường, cho rằng khó khăn lớn nhất trong thực hiện tự chủ là chuyển quyền tự chủ thành năng lực quản trị thực chất.
Theo Tiến sĩ Trần Ái Cầm, nhà trường cần phân định rõ thẩm quyền giữa Hội đồng trường, Ban Giám hiệu và các đơn vị, đồng thời gắn mỗi quyết định với nguồn lực, dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Trong khi đó, nguồn lực tài chính, đội ngũ và hạ tầng số chưa phải lúc nào cũng theo kịp yêu cầu đổi mới.
AI cũng đang làm thay đổi cách dạy, học và đánh giá nhanh hơn tốc độ cập nhật chương trình. Vì vậy, giảng viên cần năng lực số và năng lực sử dụng AI; nhà trường phải thích ứng với nhu cầu nhân lực mới nhưng vẫn bảo đảm chuẩn mực học thuật và bảo vệ dữ liệu người học.
Một điểm then chốt khác là bảo đảm chất lượng bên trong phải phục vụ quá trình ra quyết định, thay vì chỉ tập hợp hồ sơ phục vụ kiểm định.
“Cần nối mục tiêu chiến lược với chỉ số theo dõi, kết quả học tập, phản hồi của người học và dữ liệu đối sánh; từ đó xác định khoảng cách và ưu tiên cải tiến”, Tiến sĩ Trần Ái Cầm nói.
Do đó, tại Hội thảo, Tiến sĩ Trần Ái Cầm mong muốn các đại biểu trao đổi về những cách làm đã được kiểm chứng, từ phân quyền và trách nhiệm giải trình, phát triển đội ngũ trong bối cảnh AI đến hợp tác doanh nghiệp để tạo cơ hội học tập, nghiên cứu và việc làm thực chất.
Tiến sĩ Trần Ái Cầm cũng kỳ vọng có sự trao đổi trực tiếp giữa cơ quan quản lý và các trường về việc chuyển những quy định mới thành cơ chế vận hành cụ thể, từ phạm vi tự chủ, cách giám sát kết quả đến không gian thử nghiệm sáng kiến.
“Với Trường Đại học Intracom, điều đáng giá nhất sau Hội thảo là những gợi mở có thể áp dụng vào quản trị hằng ngày và giúp nâng chất lượng trải nghiệm của người học”, Tiến sĩ Trần Ái Cầm nói.
Hội thảo khoa học quốc gia “Phát triển giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Từ tự chủ chiến lược, chuyển đổi số đến đổi mới sáng tạo và hội nhập bền vững” sẽ diễn ra ngày 2/10/2026 tại Quy Nhơn.