Xây dựng ngân hàng câu hỏi dùng chung trên phạm vi cả nước là một trong những vấn đề được quan tâm trong đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh phổ thông. Tuy nhiên, ngân hàng câu hỏi chung không đơn thuần là tập hợp các câu hỏi để sử dụng đồng loạt. Theo ý kiến của một số cán bộ quản lý giáo dục, để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, ngân hàng cần bảo đảm chất lượng chuyên môn, có sự tham gia của giáo viên ở nhiều địa phương, đồng thời tính đến điều kiện dạy học và đặc điểm học sinh tại từng nhà trường.
Giảm áp lực ra đề, mở rộng nguồn học liệu cho giáo viên
Từ thực tiễn quản lý nhà trường, cô Phạm Thị Ngọc Thúy - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Nguyễn Trãi A, xã Thường Tín, Hà Nội, cho rằng việc xây dựng ngân hàng câu hỏi chung có thể góp phần hỗ trợ giáo viên trong quá trình kiểm tra, đánh giá học sinh.
Theo cô Thúy, khi có một nguồn câu hỏi được xây dựng, thẩm định và phân loại bài bản, giáo viên sẽ có thêm học liệu để tham khảo, lựa chọn và điều chỉnh cho phù hợp với mục tiêu dạy học. Điều này cũng giúp giảm bớt thời gian, công sức dành cho việc xây dựng câu hỏi, đề kiểm tra, nhất là trong bối cảnh giáo viên phải thực hiện nhiều nhiệm vụ chuyên môn khác nhau.
Một ngân hàng câu hỏi có chất lượng cũng cần bảo đảm sự đa dạng về nội dung và mức độ nhận thức, từ đó giúp giáo viên lựa chọn câu hỏi phù hợp với yêu cầu cần đạt của chương trình cũng như năng lực của học sinh. Nếu được tổ chức theo các nhóm trình độ, ngân hàng có thể hỗ trợ giáo viên xây dựng đề kiểm tra với mức độ phân hóa phù hợp, thay vì chỉ tập trung vào một dạng câu hỏi hoặc một mức độ kiến thức nhất định.
Cô Thúy cho rằng, việc có nguồn đề tham khảo chung còn có ý nghĩa trong việc tăng tính thống nhất về định hướng kiểm tra, đánh giá. Hiện nay, cùng một mức điểm ở các trường chưa chắc đã phản ánh tương đương về mức độ đáp ứng yêu cầu kiến thức, kỹ năng của học sinh, bởi đề kiểm tra có thể khác nhau về độ khó và cách thức đánh giá.
"Do đó, một ngân hàng câu hỏi được xây dựng theo những yêu cầu chung, có tiêu chí phân loại rõ ràng, có thể tạo thêm cơ sở để giáo viên đối chiếu, tham khảo khi thiết kế đề kiểm tra. Tuy nhiên, nguồn câu hỏi này cần được sử dụng linh hoạt, phù hợp với nội dung đã dạy và tình hình thực tế của học sinh, thay vì áp dụng máy móc", Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Nguyễn Trãi A chia sẻ.
Ở góc độ khác, thầy Nguyễn Tân Phương - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Na Loi, Nghệ An, cho rằng ngân hàng câu hỏi chung có thể mang lại sự hỗ trợ thiết thực đối với những trường còn gặp khó khăn về đội ngũ và điều kiện chuyên môn.
Theo thầy Phương, tại một số trường ở khu vực miền núi, vùng khó khăn, số lượng giáo viên còn hạn chế, điều kiện tiếp cận học liệu và khả năng đầu tư xây dựng hệ thống câu hỏi cũng chưa đồng đều. Trong bối cảnh đó, một ngân hàng câu hỏi được xây dựng có chất lượng sẽ giúp giáo viên có thêm nguồn tham khảo, giảm áp lực tự biên soạn toàn bộ câu hỏi và dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động dạy học.
Để ngân hàng câu hỏi thực sự có giá trị sử dụng, thầy Phương cho rằng cần có sự tham gia của đội ngũ giáo viên, cán bộ chuyên môn ở nhiều địa phương, vùng miền. Các câu hỏi cần được rà soát, thẩm định và phân loại phù hợp với yêu cầu cần đạt của chương trình, đồng thời chú ý đến điều kiện học tập và mặt bằng kiến thức của học sinh.
"Việc có nguồn câu hỏi đa dạng cũng có thể giúp giáo viên hạn chế tình trạng kiểm tra thiên về ghi nhớ máy móc, tạo điều kiện để học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, hiệu quả này không chỉ phụ thuộc vào ngân hàng câu hỏi mà còn liên quan đến cách giáo viên lựa chọn, sử dụng câu hỏi và tổ chức hoạt động dạy học", thầy Phương nói.
Ngân hàng câu hỏi cần phù hợp với điều kiện dạy học từng vùng, miền
Dù ghi nhận những lợi ích mà ngân hàng câu hỏi chung có thể mang lại, các cán bộ quản lý giáo dục cho rằng việc xây dựng và triển khai cần tính đến sự khác biệt về điều kiện dạy học giữa các địa phương.
Thầy Nguyễn Tân Phương chia sẻ, Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Na Loi mặt bằng kiến thức và điều kiện học tập của học sinh ở các địa bàn cũng có những khác biệt nhất định. Vì vậy, ngân hàng câu hỏi cần có các nhóm câu hỏi theo mức độ nhận thức, đồng thời cho phép giáo viên lựa chọn nội dung phù hợp với tiến độ và kết quả dạy học tại trường.
Cùng quan điểm về yêu cầu bảo đảm tính phù hợp, cô Phạm Thị Huyền - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Chuyên Sơn Tây, Hà Nội, cho rằng việc xây dựng ngân hàng câu hỏi chung có cơ sở để triển khai về mặt chuyên môn, bởi chương trình giáo dục phổ thông đã xác định yêu cầu cần đạt đối với từng môn học.
Theo cô Huyền, các mức độ nhận thức như nhận biết, thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao có thể là căn cứ để xây dựng, phân loại câu hỏi. Trên cơ sở đó, giáo viên ở các nhà trường có thể tham gia đóng góp, xây dựng và thẩm định câu hỏi, tạo nên nguồn học liệu phục vụ hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá.
Tuy nhiên, việc phân loại câu hỏi theo mức độ nhận thức cần được thực hiện chặt chẽ, bảo đảm câu hỏi đánh giá đúng yêu cầu cần đạt, tránh tình trạng chỉ phân loại hình thức hoặc chưa phản ánh chính xác năng lực học sinh. Chất lượng của ngân hàng câu hỏi không chỉ nằm ở số lượng câu hỏi mà còn ở tính chính xác, tính phù hợp và khả năng đánh giá được kiến thức, kỹ năng mà học sinh đã hình thành.
"Theo tôi, cũng nên làm rõ mục đích sử dụng ngân hàng câu hỏi chung. Nếu đây là nguồn học liệu mở để giáo viên tham khảo, lựa chọn và xây dựng đề kiểm tra thì nhà trường vẫn có thể chủ động điều chỉnh theo kế hoạch giáo dục và tình hình thực tế. Trong trường hợp ngân hàng được sử dụng để tổ chức các kỳ kiểm tra chung, cần có quy định cụ thể về phạm vi áp dụng, cách thức lựa chọn câu hỏi và trách nhiệm của các đơn vị liên quan", cô Phạm Thị Huyền đề nghị.
Bảo đảm chất lượng câu hỏi, phát huy quyền chủ động chuyên môn
Một trong những vấn đề được đặt ra khi xây dựng ngân hàng câu hỏi chung là làm thế nào để vừa bảo đảm định hướng thống nhất, vừa duy trì quyền chủ động chuyên môn của giáo viên và nhà trường.
Theo cô Phạm Thị Huyền, ngân hàng câu hỏi có thể trở thành nguồn học liệu có giá trị, hỗ trợ giáo viên trao đổi chuyên môn và tiếp cận nhiều dạng câu hỏi khác nhau. Tuy nhiên, cần tránh hiểu ngân hàng câu hỏi là một bộ đề cố định mà tất cả nhà trường phải sử dụng giống nhau trong mọi kỳ kiểm tra.
Thực tế, giáo viên là người trực tiếp theo dõi quá trình học tập, mức độ tiếp thu và sự tiến bộ của học sinh. Vì vậy, quyền lựa chọn, điều chỉnh câu hỏi để phù hợp với mục tiêu và kế hoạch dạy học vẫn có ý nghĩa quan trọng. Nếu ngân hàng câu hỏi được sử dụng như một nguồn tham khảo có định hướng, giáo viên có thể khai thác linh hoạt, đồng thời bảo đảm yêu cầu đánh giá theo chương trình.
Cô Phạm Thị Ngọc Thúy cũng nhấn mạnh ý nghĩa của việc xây dựng nguồn câu hỏi có tính thống nhất và được phân loại rõ ràng. Khi có những tiêu chí chung về nội dung, mức độ và yêu cầu đánh giá, giáo viên sẽ thuận lợi hơn trong việc lựa chọn câu hỏi, thiết kế đề kiểm tra và đối chiếu kết quả học tập của học sinh.
Tuy nhiên, tính thống nhất không đồng nghĩa với việc áp dụng một đề kiểm tra duy nhất cho mọi đối tượng học sinh, trong mọi điều kiện dạy học. Ngân hàng câu hỏi cần đủ phong phú để giáo viên có thể lựa chọn, kết hợp câu hỏi, xây dựng đề phù hợp với yêu cầu cần đạt và đặc điểm của từng lớp học.
Để làm được điều đó, quá trình xây dựng ngân hàng câu hỏi cần có sự tham gia của giáo viên, cán bộ quản lý và chuyên gia chuyên môn ở nhiều địa phương. Các câu hỏi cần được thẩm định về nội dung, mức độ phù hợp, tính chính xác và khả năng đánh giá năng lực học sinh. Đồng thời, ngân hàng cũng cần được cập nhật, điều chỉnh trong quá trình sử dụng để đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình và thực tiễn dạy học.
Từ những ý kiến trên có thể thấy, ngân hàng câu hỏi thi chung được kỳ vọng sẽ góp phần bổ sung nguồn học liệu, hỗ trợ giáo viên trong công tác kiểm tra, đánh giá và tạo thêm cơ sở để nâng cao chất lượng chuyên môn. Dù vậy, hiệu quả của mô hình này phụ thuộc đáng kể vào cách thức xây dựng, thẩm định và tổ chức khai thác.
Một ngân hàng câu hỏi thi có thể phát huy giá trị khi vừa bảo đảm những yêu cầu chung về chương trình và chất lượng đánh giá, vừa tạo điều kiện để giáo viên chủ động lựa chọn, vận dụng phù hợp với học sinh. Cùng với đó, cần tính đến điều kiện cơ sở vật chất và khả năng tiếp cận học liệu của các nhà trường, tránh tạo thêm áp lực hoặc khoảng cách trong quá trình triển khai.
Vì vậy, bên cạnh việc xây dựng nguồn câu hỏi dùng chung, cần xác định rõ ngân hàng câu hỏi được sử dụng với vai trò là học liệu tham khảo hay công cụ tổ chức kiểm tra thống nhất. Đây là cơ sở để thiết kế cách thức vận hành phù hợp, phát huy đóng góp của đội ngũ giáo viên và bảo đảm hoạt động kiểm tra, đánh giá thực sự phục vụ mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học.