Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/20218 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn, nội dung Giáo dục địa phương là những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,... của địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương.
Tuy nhiên, việc triển khai nội dung Giáo dục địa phương với 6 phân môn, nhiều giáo viên giảng dạy đang đặt ra không ít khó khăn cho nhà trường. Vì vậy, trong đợt rà soát Chương trình giáo dục phổ thông lần này, nhiều giáo viên kỳ vọng nội dung Giáo dục địa phương sẽ được nghiên cứu, điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn.
Nội dung bị phân tán, học sinh khó hiểu sâu
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Phùng Chí Tân – giáo viên môn Lịch sử và Địa lí, Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Vân Canh (Hà Nội) cho rằng Giáo dục địa phương là một hoạt động có ý nghĩa trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, bởi đây là phần kiến thức mang tính đặc thù, gắn với lịch sử, văn hóa, địa lí, kinh tế và đời sống xã hội của từng tỉnh, thành phố.
Thông qua nội dung này, học sinh có điều kiện tìm hiểu sâu hơn về nơi mình sinh sống, hiểu được những giá trị văn hóa, lịch sử của quê hương, đồng thời hình thành ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng và địa phương. Tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Vân Canh, thầy Phùng Chí Tân đưa nội dung Giáo dục địa phương đến gần hơn với học sinh thông qua các bài học về những địa danh gắn liền với lịch sử, văn hóa quê hương như đình Hậu Ái, chùa Kim Hoàng và làng tranh Đỏ.
Thầy Tân chia sẻ, trong quá trình giảng dạy, thầy nhận thấy có những học sinh nắm khá rõ lịch sử thế giới nhưng lại chưa biết ngôi đình trong làng thờ ai, quê hương mình có những truyền thống văn hóa nào. Thực tế này cho thấy việc trang bị kiến thức về địa phương vẫn cần được quan tâm nhiều hơn, giúp học sinh hiểu sâu sắc về nơi mình sinh sống.
Tuy nhiên, thầy Tân cho rằng việc tổ chức giáo dục địa phương thành một nội dung độc lập như hiện nay chưa thực sự phù hợp, mà nên nghiên cứu lồng ghép nội dung này vào các môn học như Lịch sử và Địa lí, Giáo dục công dân, Ngữ văn. Cách tiếp cận này sẽ giúp việc giảng dạy linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù của từng địa phương, đồng thời tạo điều kiện để học sinh liên hệ, đối chiếu kiến thức với thực tiễn.
Nếu được lồng ghép, giáo viên cũng có thể chủ động tích hợp hoặc liên hệ các nội dung địa phương vào bài dạy trên cơ sở phù hợp với mục tiêu và đặc thù của từng môn học, bảo đảm sự hài hòa, tự nhiên, tránh gượng ép. Qua đó, những giá trị và vấn đề đặc trưng của địa phương được khai thác hiệu quả hơn trong quá trình dạy học, góp phần thực hiện mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Cùng bàn luận về chủ đề này, cô Lê Thị Minh Huệ - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Giảng Võ (Hà Nội) bày tỏ chương trình Giáo dục địa phương đang có những nội dung trùng lặp với các môn học khác, đồng thời lại thiếu các chủ đề mang đậm bản sắc văn hóa và đời sống của địa phương.
“Chẳng hạn, một số kiến thức về lịch sử đã được đề cập trong môn Lịch sử, trong khi những nội dung gần gũi, đặc trưng của Hà Nội như sản vật, làng nghề truyền thống, văn hóa, phong tục và đời sống người dân lại có thời lượng khá hạn chế” – cô Huệ chỉ ra.
Bên cạnh đó, những nội dung giáo dục về ý thức công dân, trách nhiệm với cộng đồng nên được lồng ghép tự nhiên trong quá trình học tập, thay vì tách thành những kiến thức mang tính lý thuyết. Điều quan trọng là chương trình cần giúp học sinh khám phá những giá trị riêng của địa phương, được cập nhật thông tin trong bối cảnh hiện nay.
Một vấn đề khác đặt ra đối với Ban Giám hiệu nhà trường là việc phân bổ thời lượng và tổ chức dạy học. Với phạm vi kiến thức trải rộng trên nhiều lĩnh vực, thời lượng một tiết mỗi tuần khiến việc triển khai nội dung dễ bị phân tán, hạn chế cơ hội để học sinh tìm hiểu chuyên sâu và tham gia các hoạt động trải nghiệm thực tế.
Bên cạnh đó, công tác bố trí đội ngũ giáo viên cũng gặp không ít khó khăn. Do Giáo dục địa phương có tính liên môn, trong khi chưa có đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên biệt cho nội dung này, nhà trường phải phân công giáo viên thuộc nhiều bộ môn cùng tham gia giảng dạy. Điều này tạo thêm áp lực trong việc sắp xếp nhân sự, phân công chuyên môn và xây dựng thời khóa biểu phù hợp.
Cần giảm lý thuyết, tăng hoạt động trải nghiệm
Theo cô Huệ, Giáo dục địa phương cần hướng đến mục tiêu giúp học sinh hiểu biết sâu sắc, thêm yêu mến và tự hào về nơi mình sinh sống, từ đó hình thành ý thức gìn giữ, phát huy những giá trị tốt đẹp và trách nhiệm với cộng đồng.
Để đạt được mục tiêu này, nội dung giảng dạy cần gắn với thực tiễn, tập trung vào những vấn đề gần gũi như lịch sử, văn hóa, di tích, lễ hội, ẩm thực, làng nghề truyền thống, môi trường và sự phát triển của địa phương. Quan trọng hơn, học sinh cần có cơ hội trực tiếp trải nghiệm để không chỉ nhận diện những giá trị đáng tự hào mà còn hiểu rõ những vấn đề địa phương đang đối mặt.
Từ thực tiễn giảng dạy, cô Huệ cho rằng, cần có đội ngũ giáo viên chuyên trách, đồng thời tăng quyền chủ động cho các nhà trường trong việc xây dựng và phân phối chương trình. Cùng với đó, cần bổ sung tài liệu hướng dẫn, tăng cường hỗ trợ chuyên môn để giáo viên có cơ sở triển khai nội dung Giáo dục địa phương một cách hiệu quả.
Về tổ chức dạy học, có thể nghiên cứu phương án bố trí thời lượng theo từng chủ đề, chẳng hạn tập trung khoảng 4 tiết trong một tháng cho mỗi chủ đề, thay vì phân bổ dàn trải theo tuần. Cách tổ chức này giúp học sinh có thêm thời gian tìm hiểu sâu, tham gia các hoạt động trải nghiệm, đồng thời tạo điều kiện để nhà trường chủ động lựa chọn hình thức triển khai phù hợp với điều kiện thực tế.
Về phương pháp giảng dạy, cô Huệ đề xuất giảm cách truyền thụ kiến thức một chiều, tăng cường các hoạt động trải nghiệm như tham quan di tích, bảo tàng, tìm hiểu làng nghề hoặc thực hiện dự án học tập. Trong điều kiện chưa thể thường xuyên tổ chức các hoạt động thực tế, giáo viên có thể khai thác video, hình ảnh, tình huống thực tiễn, đồng thời giao nhiệm vụ để học sinh chủ động tìm hiểu, thảo luận, thiết kế sản phẩm hoặc trình bày kết quả.
Việc kiểm tra, đánh giá cũng cần được thực hiện linh hoạt, chú trọng quá trình tham gia, khả năng vận dụng kiến thức và sản phẩm học tập, thay vì chỉ tập trung vào mức độ ghi nhớ.
“Giáo dục địa phương chỉ thực sự có ý nghĩa khi những điều học sinh được học không dừng lại ở trang sách mà trở thành sự hiểu biết, tình yêu và trách nhiệm đối với chính nơi các em đang sống” - cô Huệ bày tỏ.
Thầy Tân đề xuất, cần tăng cường các hoạt động dạy học gắn với thực tiễn, tạo điều kiện để học sinh trực tiếp trải nghiệm và khám phá những giá trị văn hóa, lịch sử, đời sống tại địa phương. Đồng thời, nên đa dạng hóa hình thức thể hiện sản phẩm học tập như xây dựng mô hình, thiết kế tranh ảnh, thực hiện video hoặc triển khai các dự án tìm hiểu về văn hóa, lịch sử, bảo vệ môi trường và hoạt động thể dục thể thao tại địa phương.
Thông qua những hoạt động này, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn hiểu rõ hơn vai trò, trách nhiệm của bản thân đối với cộng đồng. Công tác tuyên truyền, giáo dục về địa phương cũng cần được chú trọng, qua đó khuyến khích các em chuyển hóa nhận thức thành những hành động cụ thể, góp phần gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.