Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Nội dung giáo dục địa phương được đưa vào chương trình nhằm giúp học sinh hiểu biết sâu sắc hơn về lịch sử, văn hóa, địa lý, kinh tế, chính trị – xã hội và những giá trị đặc trưng của quê hương. Đây là nội dung giáo dục có ý nghĩa thiết thực, góp phần hình thành tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống.
Tuy nhiên, trong thực tế tổ chức dạy học tại một số trường phổ thông, có một hiện tượng đáng quan tâm, đó là một số cán bộ quản lý tự phân công cho mình giảng dạy môn Nội dung giáo dục địa phương, trong khi môn học thuộc chuyên ngành đào tạo chính của họ lại không đảm nhận.
Vì sao hiện tượng này xảy ra? Có phải môn Nội dung giáo dục địa phương dễ dạy hơn các môn học khác? Có phải việc bố trí cán bộ quản lý dạy nội dung này là giải pháp phù hợp, hay đôi khi chỉ là cách sắp xếp thuận tiện cho công tác điều hành?
Vì sao Nội dung giáo dục địa phương thường được lựa chọn để phân công cho cán bộ quản lý?
Trước hết, phải thừa nhận rằng cán bộ quản lý trường học hiện nay có khối lượng công việc hành chính và điều hành tương đối lớn. Hiệu trưởng, phó hiệu trưởng phải xử lý nhiều nhiệm vụ như quản lý nhân sự, tài chính, cơ sở vật chất, kiểm tra nội bộ, giải quyết các vấn đề phát sinh và thực hiện các yêu cầu báo cáo.
Vì vậy, việc bố trí thời khóa biểu linh hoạt cho cán bộ quản lý là nhu cầu có thật.
Trong bối cảnh đó, những phân môn của Nội dung giáo dục địa phương thường được xem là một lựa chọn thuận tiện vì số tiết và cách tổ chức dạy học có những đặc điểm riêng.
Hiện nay, môn Nội dung giáo dục địa phương ở cấp trung học cơ sở; trung học phổ thông hiện nay có 35 tiết nhưng mấy năm học trước có 6 phân môn (Ngữ văn; Lịch sử; Địa lý; Giáo dục công dân; Âm nhạc; Mĩ thuật). Từ năm 2026- 2027 này, có thêm phân môn Sinh học.
Trong khi đó, có nhiều cán bộ quản lý nhà trường trước đây học các ngành đào tạo thuộc các môn Ngữ văn; Lịch sử; Địa lý; Giáo dục công dân; Sinh học. Một số thầy cô có điểm xuất phát là học cao đẳng sư phạm thì có 2 chuyên ngành. Chẳng hạn: Văn- Sử; Sử- Địa; Văn- Giáo dục công dân; Sử- Giáo dục công dân…
Theo quy định hiện hành, hiệu trưởng trường phổ thông dạy 2 tiết/ tuần; phó hiệu trưởng dạy 4 tiết/ tuần.
Vậy nên, cũng có không ít cán bộ nhà trường lựa chọn các môn mình đào tạo để dạy liên tục cả năm học các môn học: Ngữ văn; Lịch sử; Địa lý (cấp trung học là môn Lịch sử và Địa lý); Giáo dục công dân… để nắm bắt chương trình và thuận lợi trong chỉ đạo, điều hành chuyên môn.
Nhưng, cũng không ít thầy cô lại lựa chọn các phân môn này ở môn Nội dung giáo dục địa phương. Ưu điểm là bố trí tiết dạy đôi khi linh hoạt hơn so với một số môn học có số tiết lớn. Nhưng, phía sau việc bố trí này cũng tạo ra những băn khoăn.
Thứ nhất: môn Nội dung giáo dục địa phương mặc dù có số tiết/ lớp/ năm ít nhưng tất nhiên cán bộ quản lý phải dạy đủ định mức theo năm. Hơn nữa, khi dạy phân môn nào sẽ thực hiện dạy đồng loạt ở các lớp.
Vì thế, nếu cán bộ quản lý dạy phân môn Nội dung giáo dục địa phương ở một khối lớp thì có thể thời điểm dạy lên đến trên dưới 20 tiết/ tuần (đối với trường lớn). Trong khi, nếu thời khóa biểu mà có lịch họp đột xuất, hoặc trường có việc đột xuất hoặc phải đi tập huấn dài ngày sẽ khó khăn.
Thứ hai: việc cán bộ quản lý không trực tiếp giảng dạy môn học thuộc chuyên ngành đào tạo chính trong thời gian dài có thể làm giảm cơ hội cập nhật thực tiễn dạy học của chính mình.
Nếu trực tiếp đứng lớp liên tục trong năm và không dồn vào một thời điểm giống như dạy môn Nội dung giáo dục địa phương, người quản lý có điều kiện nhận diện khó khăn của giáo viên, hiểu rõ yêu cầu đổi mới phương pháp, kiểm tra đánh giá và những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện chương trình. Đây là cơ sở quan trọng để chỉ đạo chuyên môn sát thực tế hơn.
Thứ ba: việc đánh giá môn Nội dung giáo dục địa phương hiện nay chủ yếu là thực hiện theo sản phẩm học tập nên học sinh gần như không phải làm bài kiểm tra, giáo viên cũng không cần phải làm đề kiểm tra, chấm bài kiểm tra.
Vì thế, nếu cán bộ quản lý, nhất là phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn dạy Nội dung giáo dục địa phương nhiều năm sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến công việc chỉ đạo, điều hành chuyên môn của mình. Hơn nữa, sẽ tạo ra những thị phi trong đơn vị.
Thị phi bởi lẽ cả năm, nếu là hiệu trưởng (70 tiết/ năm) chỉ cần dạy trong 3-4 tuần trong 1 học kỳ ở một khối lớp; phó hiệu trưởng (140 tiết) dạy 2 khối lớp, mỗi học kỳ 01 khối nên cũng gấp đôi thời gian dạy của hiệu trưởng là xong định mức.
Hơn nữa, dạy môn học không phải ra đề kiểm tra, không phải chấm bài, nhập nhận xét chỉ cần gõ chữ Đ (đạt) hoặc CĐ (chưa đạt) mà thông thường học sinh nào cũng “Đ” nên cập nhật khá nhanh và thuận lợi.
Thứ tư: cách phân công thiếu tiêu chí thống nhất có thể gây tâm lý so sánh trong đội ngũ giáo viên. Một tập thể sư phạm chỉ thực sự đoàn kết khi mỗi thành viên nhận thức rõ nhiệm vụ của mình được phân công trên cơ sở hợp lý, không có sự ưu tiên, ưu ái trong công việc.
Giải pháp nào để việc phân công thực chất và công bằng hơn?
Cán bộ quản lý trường học vừa là người điều hành, vừa là lực lượng có vai trò nêu gương trong hoạt động chuyên môn. Thực tế cho thấy, dù vai trò, mục đích môn Nội dung giáo dục địa phương được đưa vào chương trình môn học quan trọng nhưng cách giảng dạy, đánh giá môn học này vẫn khá nhẹ nhàng so với các môn học khác.
Mỗi phân môn của mỗi khối học chỉ một vài bài hoặc 01 chủ đề. Vì thế, chuẩn bị 1 kế hoạch bài dạy (1 tiết) có thể dạy cả khối hàng chục tiết. Hơn nữa, việc kiểm tra, đánh giá bằng sản phẩm chung khá nhẹ nhàng, mỗi lớp vài sản phẩm và không áp lực gì khi ra đề, chấm bài cho học sinh.
Vì thế, để tạo sự đồng thuận và phát huy tinh thần nêu gương “tiên ưu, hậu lạc” trong từng đơn vị thì có lẽ các trường học cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:
Một là: công khai tiêu chí phân công giảng dạy. Nhà trường cần căn cứ vào chuyên ngành đào tạo, năng lực thực tế, định mức giảng dạy, nhiệm vụ quản lý và điều kiện nhân sự để xây dựng phương án phân công. Không nên mặc nhiên tự mình phân công cho mình dạy môn Nội dung giáo dục địa phương.
Hai là: hiệu trưởng, phó hiệu trưởng nên dạy các môn học chính được đào tạo và không dạy dồn thời điểm như phân môn Nội dung giáo dục địa phương. Việc hiệu trưởng, phó hiệu trưởng dạy tuần 2 tiết, hoặc 4 tiết/ tuần liên tục trong năm học sẽ nắm được tình hình học sinh cụ thể. Hơn nữa, nếu có việc đột xuất cũng dễ dàng bố trí vì số tiết ít.
Ba là: hiệu trưởng, phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn cần chịu trách nhiệm về tính hợp lý, công khai phương án phân công chuyên môn. Những trường hợp có sự khác biệt đáng kể trong khối lượng giảng dạy cần được giải thích bằng căn cứ rõ ràng, phù hợp quy định và điều kiện thực tế.
Một nền giáo dục công bằng không thể bắt đầu từ những bất cập nếu ngay trong nhà trường, việc phân công nhiệm vụ còn thiếu thuyết phục. Cán bộ quản lý cần được tạo điều kiện để hoàn thành nhiệm vụ điều hành nhưng đồng thời phải nêu gương về chuyên môn và trách nhiệm.
Nội dung giáo dục địa phương cần được coi trọng đúng mức, được giảng dạy bằng năng lực và tâm huyết, chứ không nên trở thành lựa chọn mặc nhiên chỉ vì thuận tiện cho việc sắp xếp công việc của người quản lý.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.