Dạy thêm, học thêm là vấn đề được xã hội quan tâm trong nhiều năm qua, đặc biệt khi ngành Giáo dục đang triển khai các giải pháp đổi mới chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Về nguyên tắc, dạy thêm có thể đáp ứng nhu cầu củng cố kiến thức, phụ đạo học sinh chưa đạt yêu cầu và bồi dưỡng học sinh có năng lực.
Tuy nhiên, một thực tế cần được quan tâm là hoạt động dạy thêm ngoài nhà trường ở không ít nơi có xu hướng tập trung vào việc dạy trước chương trình chính khóa, thay vì hỗ trợ học sinh khắc phục những hạn chế trong quá trình học tập.
Hiện tượng này diễn ra là vấn đề đáng được phân tích thẳng thắn bởi nó đặt ra câu hỏi về mục đích thực sự của việc dạy thêm, tính công bằng trong giáo dục và trách nhiệm của các bên liên quan.
Dạy thêm ngoài nhà trường đang có nguy cơ trở thành cuộc đua học trước chương trình
Không khó để giáo viên không dạy thêm nhận ra vấn đề khi một số học sinh trong lớp rất hay phát biểu xây dựng bài, làm bài tập trong sách giáo khoa luôn kè kè cuốn vở học thêm. Nếu giáo viên chỉ cần gấp lại cuốn vở này, nhiều học sinh gần như không thể trả lời được câu hỏi, hoặc làm được bài tập.
Nhiều học sinh tham gia các lớp học thêm ngoài nhà trường từ đầu hè hoặc ngay khi năm học mới bắt đầu. Nội dung các buổi học không chỉ là ôn tập kiến thức cũ, rèn luyện kỹ năng hay giải đáp những vấn đề chưa hiểu mà phần lớn tập trung giảng trước các bài học.
Khi bước vào giờ học chính khóa, những học sinh đã học thêm và học trước chương trình thường dễ dàng trả lời câu hỏi, hoàn thành bài tập nhanh và đạt kết quả kiểm tra thuận lợi hơn.
Trong khi đó, những em không tham gia học thêm phải tiếp cận kiến thức lần đầu ngay tại lớp, cần thời gian nghe giảng, suy nghĩ và luyện tập. Nếu giáo viên không chú ý đến sự khác biệt này, các em dễ bị đánh giá là chậm hơn bạn bè, dù nguyên nhân không hẳn nằm ở năng lực mà có thể xuất phát từ cơ hội tiếp cận kiến thức trước đó.
Điều đáng lo ngại là khi việc học trước trở nên phổ biến, phụ huynh có thể cho rằng muốn con học tốt thì phải cho đi học thêm. Từ đó, học thêm không còn đơn thuần xuất phát từ nhu cầu thực tế của từng học sinh mà dần trở thành một lựa chọn mang tính phòng ngừa. Học trước để không thua kém bạn bè, học trước để đạt điểm cao, học trước vì sợ không theo kịp chương trình.
Như vậy, một vòng luẩn quẩn hình thành: học sinh đi học thêm để có lợi thế; những học sinh khác lo ngại bị tụt lại nên tiếp tục đi học thêm. Cuối cùng, việc học trước chương trình có nguy cơ trở thành áp lực chung đối với cả phụ huynh và học sinh.
Vì sao giáo viên dạy thêm ngoài nhà trường có xu hướng dạy trước chương trình?
Trước hết, cần nhìn nhận yếu tố cạnh tranh về kết quả học tập. Khi học sinh được học trước, các em thường có lợi thế trong những bài kiểm tra có nội dung tương tự kiến thức đã được luyện tập. Nếu phụ huynh đánh giá hiệu quả lớp học thêm chủ yếu thông qua điểm số, việc dạy trước chương trình có thể trở thành cách tạo ra kết quả dễ nhận thấy trong thời gian ngắn.
Thứ hai, tâm lý lo lắng của phụ huynh góp phần thúc đẩy xu hướng này. Nhiều gia đình sợ con không theo kịp chương trình, không đạt kết quả tốt trong các kỳ kiểm tra hoặc gặp bất lợi khi thi chuyển cấp. Vì vậy, phụ huynh chủ động tìm lớp học thêm để con tiếp cận kiến thức trước.
Khi nhu cầu ấy tăng lên, thị trường dạy thêm cũng có thể chuyển hướng theo nhu cầu của người học, trong đó việc dạy trước chương trình được xem là một lợi thế.
Thứ ba, áp lực điểm số và thành tích trong giáo dục vẫn là vấn đề cần xem xét. Nếu kết quả học tập được nhìn nhận quá thiên về điểm số, cả người dạy lẫn người học đều có thể ưu tiên những phương pháp đem lại kết quả nhanh chóng, thay vì chú trọng quá trình hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng vận dụng kiến thức.
Ngoài ra, việc quản lý hoạt động dạy thêm ngoài nhà trường ở nhiều địa phương hiện nay vẫn chưa chặt chẽ, chưa quan tâm đầy đủ đến nội dung giảng dạy và quyền lợi của học sinh thì khó ngăn ngừa những biểu hiện lệch khỏi mục tiêu giáo dục.
Thực tế cho thấy, nhiều giáo viên đang dạy tại các trường công lập dạy thêm tại nhà (nhưng người khác đứng tên chủ cơ sở) nếu không dạy trước chương trình thì dạy cái gì. Hệ thống, củng cố kiến thức thì phải dạy mới hệ thống được. Hơn nữa, nếu dạy như vậy, chỉ một vài buổi là giáo viên dạy thêm “hết vốn”.
Vì vậy, thay vì phải đầu tư nhiều cho các dạng bài tập, kiến thức tương đồng trong chương trình. Giáo viên dạy thêm sẽ dạy trước chương trình chính khóa. Học sinh học thêm gần như phụ thuộc hoàn toàn vào kiến thức của giáo viên dạy thêm và cũng thấy được “lợi ích” khi học tập trên lớp.
Những hệ lụy đối với học sinh và môi trường giáo dục
Hệ lụy đầu tiên là học sinh có thể hình thành tâm lý phụ thuộc vào việc học trước. Khi đã biết nội dung bài học, các em dễ chủ quan, thiếu tập trung trong giờ chính khóa và ít chủ động khám phá kiến thức. Việc tiếp thu bài mới có thể trở thành sự lặp lại những điều đã biết, làm giảm hứng thú học tập.
Hệ lụy thứ hai là sự bất bình đẳng về cơ hội học tập. Không phải gia đình nào cũng có điều kiện kinh tế, thời gian và khả năng đưa con đi học thêm thường xuyên. Nếu học sinh học trước có lợi thế rõ rệt trong kiểm tra, đánh giá, những em không học thêm có thể rơi vào thế bất lợi.
Khi ấy, kết quả học tập có nguy cơ phản ánh một phần điều kiện học thêm, thay vì chỉ phản ánh năng lực và sự cố gắng của học sinh.
Hệ lụy thứ ba là gia tăng áp lực học tập. Học sinh vừa phải học chính khóa, vừa tham gia các lớp học thêm ngoài nhà trường, có thể thiếu thời gian nghỉ ngơi, đọc sách, vận động và phát triển kỹ năng sống.
Đối với những em đã có nền tảng kiến thức tốt, việc học trước quá nhiều chưa chắc đem lại hiệu quả tương xứng với thời gian và công sức bỏ ra.
Đặc biệt, nếu giáo viên dạy thêm ngoài nhà trường đồng thời trực tiếp giảng dạy, kiểm tra hoặc đánh giá chính những học sinh ấy ở trường, nguy cơ xung đột lợi ích cần được quan tâm.
Không ít giáo viên dạy thêm ngoài nhà trường rất “quan tâm” đến những học sinh của mình về điểm số khi kiểm tra giữa kỳ, cuối kỳ mà nhà trường chấm tập trung, chấm chéo. Bởi, nếu điểm số thấp cũng đồng thời thách thức “uy tín” dạy thêm của mình.
Vì vậy, những mâu thuẫn phát sinh ngay trong nội bộ tổ chuyên môn giữa những giáo viên dạy thêm và giáo viên không dạy thêm.
Giải pháp đưa hoạt động dạy thêm trở về đúng mục tiêu
Thực tế cho thấy, việc dạy thêm, học thêm ngoài nhà trường hiện nay khá phổ biến đối với những khu vực đô thị, vùng có điều kiện kinh tế phát triển.
Nhiều giáo viên công lập thực hiện dạy thêm ngoài nhà trường nhưng nhằm “lách luật”, họ mượn một người thân quen không công tác trong ngành giáo dục đứng tên chủ cơ sở. Nhiều giáo viên đang dạy thêm tại nhà mình nhưng chỉ “là người ký hợp đồng dạy thêm” cho chủ cơ sở dạy thêm. Khâu quản lý, giám sát ở một số nơi chưa chặt chẽ nên việc dạy thêm ngoài nhà trường còn nhiều bất cập.
Vì thế, muốn làm sạch môi trường dạy thêm ngoài nhà trường, các cơ quan chức năng tại địa phương, nhà trường phải thực hiện tốt các giải pháp.
Thứ nhất, tăng cường quản lý hoạt động dạy thêm ngoài nhà trường theo đúng quy định hiện hành. Việc quản lý không nên chỉ dừng ở thủ tục, mà cần chú trọng tính tự nguyện, nội dung dạy học, việc thực hiện trách nhiệm của giáo viên và quyền lợi chính đáng của học sinh.
Cần xử lý các hành vi gây bất lợi cho học sinh không học thêm hoặc lợi dụng hoạt động dạy thêm để trục lợi.
Thứ hai, đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng năng lực thực chất. Đề kiểm tra phải bám sát yêu cầu cần đạt, đánh giá khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, hạn chế tình trạng học thuộc hoặc luyện trước những dạng bài có tính lặp lại. Khi điểm số phản ánh đúng năng lực, lợi thế từ việc học trước sẽ không còn là yếu tố quyết định.
Thứ ba, nâng cao chất lượng dạy học chính khóa. Giáo viên cần phân hóa đối tượng, kịp thời hỗ trợ học sinh chưa hiểu bài, tổ chức hoạt động luyện tập phù hợp và tạo cơ hội để mọi học sinh được tiến bộ. Nếu học sinh được hỗ trợ hiệu quả ngay tại trường, nhu cầu đi học thêm chỉ để theo kịp chương trình sẽ giảm dần.
Thứ tư, nâng cao trách nhiệm của cán bộ quản lý, tổ chuyên môn và cơ quan quản lý giáo dục trong việc giám sát, tiếp nhận phản ánh và xử lý vi phạm. Việc kiểm tra giáo viên dạy thêm ngoài nhà trường phải khách quan, dựa trên bằng chứng, tránh quy chụp nhưng cũng không né tránh những biểu hiện sai lệch.
Thứ năm, tăng cường tuyên truyền để phụ huynh hiểu rằng học trước chương trình không đồng nghĩa với học giỏi. Điều quan trọng là học sinh hiểu sâu kiến thức, có khả năng tự học, biết vận dụng và tiến bộ bền vững. Gia đình cần lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế, tránh tạo áp lực khiến con phải học thêm bằng mọi giá.
Thực tế cho thấy, dạy thêm ngoài nhà trường không phải tất cả các cơ sở dạy thêm có những tiêu cực, bất cập. Điều đáng quan tâm là hoạt động này đang phục vụ mục tiêu nào: hỗ trợ học sinh còn hạn chế, phát triển năng lực hay chủ yếu giúp học sinh học trước chương trình để giành lợi thế về điểm số cho học sinh và tăng thu nhập cho giáo viên dạy thêm.
Mục tiêu của giáo dục không phải là để một số học sinh biết trước chương trình mà cần hướng mọi học sinh đều có cơ hội học tốt chương trình chính khóa. Khi học sinh có thể hiểu bài ngay tại lớp, được hỗ trợ đúng lúc và được đánh giá bằng năng lực thực chất, áp lực học thêm để học trước sẽ từng bước giảm xuống, góp phần xây dựng một môi trường giáo dục công bằng, lành mạnh và thực chất.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.