Để kết quả đào tạo nghề đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, việc đánh giá người học cần gắn với năng lực thực hành và khả năng thực hiện công việc trong môi trường thực tế.
Theo Quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp quy định, Hội đồng đánh giá kỹ năng, năng lực nghề nghiệp của người học trong kỳ thực tập tốt nghiệp phải có ít nhất 50% thành viên là người sử dụng lao động, đại diện hiệp hội nghề nghiệp hoặc chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với ngành, nghề đào tạo.
Quy định này được kỳ vọng tăng cường sự gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp, giúp kết quả đánh giá phản ánh sát hơn năng lực thực hành và khả năng đáp ứng yêu cầu công việc của người học.
Doanh nghiệp tham gia đánh giá kỹ năng cần bảo đảm thực chất, khách quan
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Thạc sĩ Trần Văn Thực - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh cho rằng, việc tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp vào Hội đồng đánh giá kỹ năng, năng lực nghề nghiệp của người học giúp đối chiếu kết quả đào tạo với yêu cầu thực tế tại nơi làm việc.
Đối với nhà trường, phản hồi từ doanh nghiệp, đặc biệt là những cựu học sinh, sinh viên đang làm việc tại đây, giúp nhận diện những kỹ năng còn thiếu, yêu cầu về công nghệ và năng lực cần thiết ở từng vị trí việc làm. Đây là cơ sở để điều chỉnh chương trình, phương pháp giảng dạy và điều kiện thực hành, nhất là với các ngành có tốc độ thay đổi công nghệ nhanh như điện tử công nghiệp, tự động hóa, cơ điện tử, vi mạch bán dẫn và robot công nghiệp.
Đối với người học, việc được đánh giá bởi những người có kinh nghiệm thực tiễn giúp các em hiểu rõ hơn yêu cầu công việc, từ kỹ năng chuyên môn, khả năng vận dụng kiến thức, xử lý sự cố đến tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động và làm việc nhóm. Qua đó, người học có thể nhận diện những năng lực còn hạn chế để chủ động hoàn thiện trước khi tốt nghiệp.
Theo Thạc sĩ Trần Văn Thực, đánh giá không nên chỉ dừng ở việc người học nắm được kiến thức nào mà cần xem xét khả năng vận dụng kiến thức, thực hiện nhiệm vụ và đáp ứng yêu cầu của vị trí việc làm. Tuy nhiên, để doanh nghiệp tham gia đánh giá thực chất và hiệu quả, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần giải quyết một số khó khăn.
Thứ nhất là thực trạng khó duy trì sự tham gia thường xuyên của doanh nghiệp. Hoạt động sản xuất, kinh doanh đòi hỏi doanh nghiệp bảo đảm tiến độ, trong khi cán bộ kỹ thuật và chuyên gia thường có lịch làm việc dày đặc, khó bố trí thời gian tham gia Hội đồng đánh giá. Bên cạnh đó, một số doanh nghiệp mới dừng ở việc tiếp nhận sinh viên thực tập hoặc tuyển dụng sau tốt nghiệp, chưa tham gia xuyên suốt từ xây dựng chương trình, xác định chuẩn đầu ra đến đánh giá năng lực nghề nghiệp.
Thứ hai, cần bảo đảm năng lực của người tham gia đánh giá. Không phải doanh nghiệp nào cũng có sẵn chuyên gia đáp ứng yêu cầu. Ngoài kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn, người đánh giá cần hiểu chuẩn đầu ra, tiêu chí và phương pháp đánh giá năng lực người học. Kinh nghiệm làm việc thực tế không đồng nghĩa với khả năng đánh giá phù hợp với mục tiêu đào tạo.
Thứ ba, bảo đảm tính khách quan và thống nhất trong đánh giá. Mỗi doanh nghiệp có thể sử dụng công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất khác nhau. Nếu chưa thống nhất tiêu chí, thang điểm và phương pháp đánh giá, kết quả giữa các Hội đồng có thể thiếu đồng nhất. Quan hệ hợp tác hoặc lợi ích liên quan đến tuyển dụng cũng có thể ảnh hưởng đến tính độc lập của người đánh giá. Vì vậy, cần có quy trình minh bạch, tiêu chí rõ ràng, lưu trữ đầy đủ minh chứng và cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích.
Thứ tư, việc tổ chức đánh giá có thể phát sinh chi phí thù lao chuyên gia, đi lại, thiết bị, vật tư thực hành, đồng thời đặt ra yêu cầu về an toàn lao động và bảo mật công nghệ. Với các trường đào tạo nhiều ngành, nghề, việc duy trì mạng lưới doanh nghiệp có chuyên môn phù hợp cũng không đơn giản.
Do đó, thay vì chỉ liên hệ doanh nghiệp theo từng đợt đánh giá, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần xây dựng quan hệ hợp tác dài hạn, xác định rõ trách nhiệm, quyền lợi và cơ chế khuyến khích để doanh nghiệp chủ động bố trí nhân lực, thời gian và nguồn lực tham gia. Qua đó, hoạt động đánh giá mới có thể phát huy vai trò kết nối giữa đào tạo và yêu cầu thực tế của thị trường lao động.
Trong khi đó, từ thực tiễn triển khai, Thạc sĩ Nguyễn Quang Khải - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Tiền Giang cho rằng, việc kết nối và huy động doanh nghiệp tham gia Hội đồng đánh giá có thể gặp khó khăn, nhất là tại những địa phương có ít doanh nghiệp hoặc ngành nghề đào tạo mang tính đặc thù. Bên cạnh đó, các chuyên gia, cán bộ kỹ thuật thường bận rộn với công việc chuyên môn nên khó bố trí thời gian tham gia.
Một thách thức khác là bảo đảm tính khách quan và thống nhất trong đánh giá. Mỗi doanh nghiệp có thể có yêu cầu, tiêu chí khác nhau, dẫn đến sự thiếu đồng nhất trong nhận xét năng lực người học.
Để khắc phục, thầy Khải cho rằng các cơ sở đào tạo cần chủ động xây dựng mối quan hệ hợp tác lâu dài với doanh nghiệp, đồng thời thống nhất tiêu chí và quy trình đánh giá rõ ràng, công khai, phù hợp với chuẩn đầu ra. Sự tham gia của doanh nghiệp cần đi vào thực chất, không chỉ đáp ứng yêu cầu về số lượng thành viên mà còn góp phần đánh giá đúng năng lực người học và nâng cao chất lượng đào tạo nghề.
Theo thầy Khải, doanh nghiệp trực tiếp sử dụng lao động nên nắm rõ yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, tác phong và khả năng thích ứng với công việc. Vì vậy, sự tham gia của doanh nghiệp giúp hoạt động đánh giá chú trọng hơn đến năng lực thực hành, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế, thay vì chỉ dừng ở lý thuyết. Những phản hồi từ doanh nghiệp cũng là cơ sở để nhà trường kịp thời điều chỉnh chương trình và phương pháp giảng dạy theo nhu cầu tuyển dụng.
“Đây là cầu nối quan trọng giữa nhà trường và doanh nghiệp, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động, giúp người học nâng cao năng lực đáp ứng yêu cầu công việc sau khi tốt nghiệp”, thầy Khải nhấn mạnh.
Gỡ vướng để doanh nghiệp tham gia đánh giá thực chất
Để phát huy vai trò của doanh nghiệp trong đánh giá năng lực nghề nghiệp của người học, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ, bảo đảm doanh nghiệp tham gia xuyên suốt quá trình đào tạo thay vì chỉ xuất hiện ở kỳ đánh giá cuối khóa.
Theo Tiến sĩ Phạm Quang Huy - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Đồng Tháp, sự phối hợp này cần được cụ thể hóa bằng kế hoạch rõ ràng về đầu mối, nhiệm vụ và kết quả, tập trung vào bốn nội dung trọng tâm.
Trước hết, nhà trường và doanh nghiệp cùng khảo sát nhu cầu nhân lực, xác định chuẩn đầu ra và cập nhật chương trình đào tạo. Những người trực tiếp sử dụng hoặc quản lý lao động, có chuyên môn phù hợp cần tham gia từ khâu góp ý chương trình đến hướng dẫn thực hành và đánh giá năng lực người học.
Thứ hai, gắn tư vấn tuyển sinh với thông tin về nghề nghiệp, điều kiện làm việc và cơ hội tuyển dụng. Các chính sách hỗ trợ học bổng, học phí, sinh hoạt phí cần công khai điều kiện, quyền lợi và trách nhiệm để người học, phụ huynh có căn cứ lựa chọn.
Thứ ba, xây dựng kế hoạch phối hợp đào tạo, thực tập theo từng ngành, nghề, xác định rõ nhiệm vụ của người học, giảng viên phụ trách và người hướng dẫn tại doanh nghiệp. Hai bên cần thống nhất bài thực hành, tiêu chí đánh giá và cơ chế phản hồi định kỳ để người học kịp thời bổ sung kỹ năng còn thiếu trước kỳ đánh giá cuối khóa.
Thứ tư, kết nối kết quả đánh giá với tuyển dụng và cải tiến đào tạo. Thông qua hoạt động thực tập, tuyển dụng trực tiếp và hội chợ việc làm, doanh nghiệp có thể lựa chọn nhân lực phù hợp, còn nhà trường sử dụng phản hồi từ đơn vị sử dụng lao động để điều chỉnh chương trình. Hiệu quả hợp tác cần được thể hiện qua năng lực làm việc và kết quả việc làm của người học.
Tuy nhiên, theo thầy Huy, để cơ chế phối hợp này phát huy hiệu quả, các cơ sở đào tạo cần giải quyết những khó khăn trong huy động nhân sự và tổ chức đánh giá.
Một trong những trở ngại là vấn đề nhân lực và thời gian. Trên thực tế, cán bộ kỹ thuật, quản lý sản xuất thường bận rộn với công việc chuyên môn, trong khi việc góp ý chương trình và đánh giá đòi hỏi thời gian nghiên cứu tài liệu, thống nhất tiêu chí và trực tiếp quan sát thực hành. Nếu doanh nghiệp chỉ cử người tham gia để đủ thành phần Hội đồng, hiệu quả đánh giá sẽ hạn chế.
Bên cạnh đó, việc thống nhất tiêu chí và phương pháp đánh giá cũng là thách thức. Theo thầy Huy, người có tay nghề giỏi chưa chắc đã thành thạo phương pháp đánh giá theo chuẩn đầu ra. Trong khi công nghệ, thiết bị và yêu cầu công việc giữa các doanh nghiệp có thể khác nhau.
Vì vậy, cần xây dựng thước đo chung, sát thực tế và phù hợp với trình độ đào tạo, tránh lấy yêu cầu tuyển dụng riêng của một doanh nghiệp làm tiêu chuẩn duy nhất.
Đáng chú ý, tính khách quan và công bằng trong đánh giá cần được bảo đảm. Khi doanh nghiệp vừa hướng dẫn vừa đánh giá, nguy cơ nể nang có thể phát sinh, trong khi nhà trường cũng có thể chịu áp lực về tỷ lệ tốt nghiệp. Bên cạnh đó, cơ hội thực hành của người học tại các doanh nghiệp không đồng đều, có thể ảnh hưởng đến điều kiện thể hiện năng lực.
Để khắc phục, thầy Huy cho rằng cần công khai tiêu chí, thống nhất phương pháp chấm điểm và sử dụng đầy đủ minh chứng từ quá trình thực hành, sản phẩm, nhật ký thực tập đến phần giải trình của người học. Đồng thời, cần có cơ chế xử lý xung đột lợi ích, xem xét những trường hợp chênh lệch điểm và tiếp nhận kiến nghị.
Theo thầy, việc bảo đảm đủ tỷ lệ thành viên doanh nghiệp trong Hội đồng đánh giá phải đi đôi với yêu cầu đúng chuyên môn, rõ trách nhiệm và tham gia thực chất. Chỉ khi doanh nghiệp thực sự đồng hành trong đào tạo và đánh giá, kết quả mới có thể phản ánh đúng năng lực nghề nghiệp của người học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động.
Còn theo Thạc sĩ Trần Văn Thực, để doanh nghiệp tham gia thực chất vào quá trình đánh giá năng lực nghề nghiệp của người học, cần xây dựng cơ chế hợp tác dài hạn với nhà trường, xác định rõ trách nhiệm của mỗi bên từ xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, thực hành, thực tập đến đánh giá tốt nghiệp và tuyển dụng.
Hằng năm, hai bên cần cụ thể hóa nội dung hợp tác thành kế hoạch triển khai, xác định rõ đầu mối điều phối, số lượng chuyên gia tham gia, thời gian thực hiện và nguồn lực bảo đảm. Qua đó, hoạt động phối hợp được thực hiện có kế hoạch, có trách nhiệm và có cơ sở đánh giá kết quả.
Bên cạnh cơ chế hợp tác dài hạn, thầy Thực nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xây dựng chương trình đào tạo. Khi nhà trường và doanh nghiệp thống nhất yêu cầu năng lực ngay từ đầu, hoạt động thực hành, thực tập và đánh giá cuối khóa sẽ có cơ sở đồng bộ, hạn chế khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động.
Bên cạnh đó, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá theo từng ngành, nghề, bao quát kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành, an toàn lao động, tác phong công nghiệp và khả năng giải quyết vấn đề. Tiêu chí cần có thang điểm, minh chứng cụ thể, kết hợp đánh giá sản phẩm, quan sát thực hành, hồ sơ thực tập và vấn đáp chuyên môn. Các thành viên Hội đồng cũng cần được hướng dẫn thống nhất để bảo đảm tính khách quan và hạn chế chênh lệch trong cách chấm điểm.
Để duy trì sự phối hợp lâu dài, cơ sở đào tạo cần có cơ chế phù hợp nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo và đánh giá người học. Trong đó, cần tính đến việc hỗ trợ chi phí cho chuyên gia, ghi nhận đóng góp của doanh nghiệp, đồng thời mở rộng mạng lưới đối tác để tránh phụ thuộc vào một số đơn vị nhất định.
Đồng thời, nhà trường có thể ứng dụng nền tảng số để quản lý quá trình thực tập, theo dõi tiến độ, tổng hợp nhận xét và lưu trữ kết quả đánh giá. Việc định kỳ lấy ý kiến doanh nghiệp về chất lượng sinh viên tốt nghiệp, khả năng đáp ứng yêu cầu công việc và những kỹ năng còn thiếu cũng giúp nhà trường có căn cứ điều chỉnh chương trình, cải tiến phương pháp đào tạo.
Nhờ vậy, doanh nghiệp không chỉ tham gia đánh giá cuối khóa mà còn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển năng lực nghề nghiệp cho người học.