Tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc ở mức cao tại một số cơ sở giáo dục đại học đang đặt ra những băn khoăn về chất lượng đào tạo và tính thực chất trong đánh giá người học.
Trên thực tế, kết quả xếp loại tốt nghiệp cần được xem xét trong mối tương quan với năng lực thực tế mà sinh viên đạt được sau quá trình đào tạo. Bên cạnh điểm số và thành tích học tập, chất lượng đào tạo còn phải được thể hiện qua kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành và khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn.
Danh hiệu xuất sắc phải là những người thực sự nổi trội về năng lực, thành tích và sự nỗ lực
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Quỳnh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng, cho rằng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc ở mức cao là hiện tượng cần được nhìn nhận thận trọng, song không nên mặc nhiên xem đây là dấu hiệu của sự dễ dãi trong đào tạo.
Theo thầy Quỳnh, kết quả này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, như chất lượng đầu vào tốt, phương pháp giảng dạy hiệu quả và sự nỗ lực của sinh viên. Tuy nhiên, cũng không loại trừ khả năng chuẩn đánh giá chưa đủ cao hoặc cách thức cho điểm chưa tạo được sự phân hóa rõ ràng giữa các mức độ năng lực.
Do đó, để đánh giá đúng bản chất vấn đề, cần xem xét đồng thời mức độ yêu cầu của chương trình đào tạo, khối lượng và yêu cầu tự học, hoạt động nghiên cứu khoa học cũng như khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của người học.
“Điểm xuất sắc chỉ thực sự có giá trị khi phản ánh đúng năng lực và sự nỗ lực của người học. Nếu sinh viên đạt điểm cao nhưng vẫn gặp khó khăn khi giải quyết các vấn đề thực tế hoặc chưa đáp ứng được yêu cầu của nghề nghiệp, thì cần xem xét lại chất lượng và tính thực chất của công tác đánh giá”, thầy Quỳnh nhấn mạnh.
Bàn về mối quan hệ giữa chất lượng đầu vào, chương trình đào tạo và phương pháp đánh giá, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng cho rằng các yếu tố này có mối liên hệ chặt chẽ, song không thể đồng nhất chất lượng đầu ra với chất lượng đào tạo. Sinh viên có nền tảng kiến thức tốt thường sở hữu lợi thế trong quá trình học tập, nhưng giá trị của giáo dục đại học không chỉ nằm ở những gì người học đã có khi nhập học, mà còn thể hiện ở mức độ tiến bộ sau quá trình đào tạo.
Vì vậy, bên cạnh các chỉ số như điểm trung bình học tập và tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc, các cơ sở giáo dục đại học cần chú trọng đánh giá mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra, năng lực thực hành, nghiên cứu khoa học, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề của sinh viên. Đồng thời, tỷ lệ sinh viên có việc làm phù hợp với chuyên ngành, phản hồi từ nhà tuyển dụng và sự phát triển nghề nghiệp của người học sau khi tốt nghiệp cũng là những căn cứ quan trọng để đánh giá hiệu quả đào tạo.
Theo thầy Quỳnh, chất lượng đào tạo không chỉ được thể hiện qua việc có bao nhiêu sinh viên đạt kết quả học tập cao, mà quan trọng hơn là người học đã tiến bộ đến đâu trong quá trình học tập, có được trang bị đầy đủ năng lực cần thiết và có thể vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã tích lũy như thế nào khi bước vào môi trường làm việc thực tế.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng những băn khoăn về tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc ở mức quá cao là hoàn toàn có cơ sở. Khi số lượng người học đạt mức xếp loại cao nhất chiếm tỷ lệ lớn, các cơ sở giáo dục đại học cần xem xét nghiêm túc tính phù hợp của chuẩn đánh giá, mức độ phân hóa trong chấm điểm và khả năng phản ánh đúng năng lực thực chất của sinh viên.
Theo thầy Phúc, danh hiệu xuất sắc cần được hiểu đúng với ý nghĩa ghi nhận những người học thực sự nổi trội về năng lực, thành tích và sự nỗ lực trong học tập. Nếu số lượng sinh viên được công nhận xuất sắc quá đông, thậm chí chiếm tỷ lệ áp đảo trong một khóa học, cần đặt ra câu hỏi liệu các tiêu chí đánh giá đã đủ khắt khe và có khả năng phân biệt rõ các mức độ năng lực hay chưa.
Bởi lẽ, khi danh hiệu cao nhất trở nên quá phổ biến, giá trị ghi nhận những cá nhân thực sự nổi bật có thể bị suy giảm.
Từ góc nhìn này, thầy Phúc cho rằng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc có thể được xem xét ở mức tương đối nhỏ, chẳng hạn khoảng 5% tổng số sinh viên tốt nghiệp trong một năm học. Theo thầy, đây nên là nhóm người học có thành tích đặc biệt nổi trội, cần được nhận diện để nhà trường có định hướng hỗ trợ, bồi dưỡng phù hợp, tạo điều kiện phát triển sâu hơn về chuyên môn, nghiên cứu khoa học và năng lực nghề nghiệp.
Việc xác định tỷ lệ tham khảo này không nhằm hạn chế cơ hội được ghi nhận của sinh viên, mà hướng đến bảo đảm danh hiệu xuất sắc thực sự có ý nghĩa. Những sinh viên có năng lực nổi bật cần được tạo điều kiện phát huy tiềm năng thông qua các chương trình đào tạo chuyên sâu, hoạt động nghiên cứu và những cơ hội phát triển phù hợp. Qua đó, công tác đánh giá không chỉ dừng lại ở việc phân loại kết quả học tập, mà còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng nhân lực có chất lượng cao.
Bên cạnh đó, thầy Phúc cũng nhấn mạnh việc không nên quá đề cao danh hiệu hay coi xếp loại tốt nghiệp là mục tiêu cuối cùng của quá trình đào tạo. Điều quan trọng hơn là sinh viên tích lũy được những kiến thức, kỹ năng và năng lực gì, có khả năng vận dụng những gì đã học vào thực tiễn và đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp sau khi ra trường đến đâu.
Vì vậy, thay vì chạy theo tỷ lệ sinh viên đạt loại giỏi, xuất sắc, các trường cần chú trọng bảo đảm chất lượng đầu ra và giá trị thực chất của mỗi tấm bằng.
Chất lượng đào tạo phải được kiểm chứng bằng năng lực sinh viên
Trên thực tế, chất lượng đào tạo đại học không nên chỉ được nhìn nhận qua điểm số, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc hay thứ hạng của cơ sở đào tạo, mà quan trọng hơn là năng lực thực tế mà người học đạt được sau quá trình học tập. Điều này đặt ra yêu cầu các trường đại học phải chú trọng nâng cao chất lượng đào tạo thực chất, bảo đảm kiến thức, kỹ năng và năng lực của sinh viên sau tốt nghiệp đáp ứng yêu cầu của công việc và thực tiễn xã hội.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc, để đánh giá đúng năng lực của người học, trước hết các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng hệ thống chuẩn đầu ra một cách khoa học, cụ thể và phù hợp với đặc thù của từng ngành, chương trình đào tạo. Các chuẩn đầu ra cần được cụ thể hóa thành những cấp độ năng lực và tiêu chí có thể đo lường, qua đó xác định rõ sinh viên cần đạt được những kiến thức, kỹ năng và khả năng vận dụng nào sau khi hoàn thành chương trình học.
Trên cơ sở chuẩn đầu ra, các trường cần thiết kế hệ thống kiểm tra, đánh giá tương ứng, bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu đào tạo, nội dung giảng dạy và kết quả học tập. Theo thầy Phúc, việc xây dựng ngân hàng đề thi, ma trận đề thi gắn với các chuẩn đầu ra là một trong những giải pháp cần thiết để nâng cao tính khách quan, công bằng trong đánh giá người học. Khi nội dung kiểm tra được thiết kế theo những yêu cầu năng lực cụ thể, kết quả đánh giá sẽ có cơ sở rõ ràng hơn, đồng thời hạn chế sự chủ quan, cảm tính trong quá trình ra đề và chấm thi.
Cùng với đó, các cơ sở giáo dục đại học cũng cần đổi mới chương trình đào tạo và phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính chủ động của sinh viên, khuyến khích người học tự học, nghiên cứu, phát triển tư duy độc lập và năng lực giải quyết vấn đề. Việc kiểm tra, đánh giá cũng cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu kiểm tra khả năng ghi nhớ sang chú trọng năng lực phân tích, vận dụng kiến thức và xử lý các tình huống thực tiễn.
Đây là những yếu tố quan trọng giúp bảo đảm sinh viên không chỉ đạt kết quả học tập tốt trên bảng điểm mà còn có khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn sau khi tốt nghiệp.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc, mục tiêu cuối cùng của đào tạo đại học là giúp người học đáp ứng được những yêu cầu của công việc thực tế sau khi hoàn thành chương trình học. Vì vậy, chuẩn đầu ra không nên chỉ dừng lại ở những yêu cầu mang tính hình thức, mà cần trở thành căn cứ xuyên suốt trong quá trình xây dựng chương trình, tổ chức giảng dạy và đánh giá kết quả học tập. Khi các khâu này được triển khai đồng bộ, nhà trường mới có thể đánh giá chính xác hơn hiệu quả đào tạo và xác định những nội dung cần tiếp tục cải tiến.
Cùng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo thực chất, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Quỳnh cũng cho rằng quy mô đào tạo và thứ hạng đại học có ý nghĩa nhất định, nhưng không thể được xem là thước đo quyết định chất lượng giáo dục. Điều quan trọng hơn là sinh viên đạt được những năng lực gì sau quá trình học tập, từ kiến thức chuyên môn, tư duy độc lập đến khả năng thích ứng và giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.
Theo thầy Quỳnh, hiệu quả hoạt động của một trường đại học còn cần được xem xét qua khả năng sinh viên tìm được việc làm phù hợp, chất lượng nghiên cứu khoa học, mức độ chuyển giao tri thức và những đóng góp của nhà trường đối với sự phát triển kinh tế - xã hội.
“Uy tín của một trường đại học phải được khẳng định bằng năng lực của người học và những giá trị mà nhà trường tạo ra cho cộng đồng, chứ không chỉ bằng quy mô hay vị trí trên bảng xếp hạng”, thầy Phúc nhấn mạnh.
Từ yêu cầu đó, việc nâng cao chất lượng đào tạo cần bắt đầu ngay từ chương trình học và phương pháp tổ chức giảng dạy. Theo Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng, các trường cần chuyển mạnh từ phương thức chủ yếu truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực của người học, tăng cường học tập thông qua dự án, nghiên cứu khoa học, thực hành và giải quyết các tình huống thực tế. Trong quá trình này, giảng viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn đóng vai trò hướng dẫn, khuyến khích sinh viên chủ động tìm tòi, đặt câu hỏi, tranh luận và bảo vệ quan điểm bằng những lập luận có căn cứ.
Song song với đổi mới phương pháp giảng dạy, công tác kiểm tra, đánh giá cũng cần được điều chỉnh để phản ánh đúng năng lực của sinh viên. Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, việc đánh giá không nên chỉ tập trung vào khả năng ghi nhớ hay tái hiện kiến thức, mà cần chú trọng quá trình tư duy, khả năng vận dụng kiến thức và năng lực thực hiện nhiệm vụ của người học. Các trường cần xây dựng tiêu chí chấm điểm rõ ràng, minh bạch, bám sát chuẩn đầu ra; đồng thời tăng cường phản biện, kiểm tra độc lập và thường xuyên rà soát sự phân bố điểm số để kịp thời phát hiện những bất hợp lý trong đánh giá kết quả học tập.
Theo thầy Quỳnh, mục tiêu cuối cùng không phải là gia tăng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc hay cải thiện vị trí của nhà trường trên bảng xếp hạng, mà là bảo đảm người học thực sự tiến bộ sau quá trình đào tạo và có đủ năng lực đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp. Mỗi điểm số, mỗi danh hiệu tốt nghiệp chỉ có ý nghĩa khi phản ánh đúng năng lực và sự nỗ lực của sinh viên. Đây cũng là cơ sở để khẳng định giá trị của bằng cấp và uy tín của cơ sở giáo dục đại học.