Dự giờ không nên chỉ là hoạt động một chiều, khi người quản lý đến lớp quan sát, nhận xét giáo viên. Sẽ ý nghĩa hơn nếu chính giáo viên cũng có cơ hội dự giờ cán bộ quản lý để học hỏi, trao đổi kinh nghiệm và cùng nâng cao chất lượng giảng dạy.
Hơn 30 năm đứng lớp, tôi đã trải qua rất nhiều tiết dự giờ. Có những tiết được báo trước cả tuần, có những tiết vừa bước vào lớp đã thấy hiệu trưởng, phó hiệu trưởng hoặc tổ trưởng chuyên môn xuất hiện ở cửa.
Dù đã có nhiều năm kinh nghiệm, thú thật, đôi khi thấy người dự giờ bất ngờ bước vào lớp, tôi vẫn có chút hồi hộp. Không hẳn vì sợ mình dạy sai mà bởi tiết học bình thường bỗng trở thành một tiết học có người quan sát, nhận xét.
Mới đây, đọc bài viết trên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam bàn về việc hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng, tổ phó chuyên môn có được dự giờ, dự giờ đột xuất giáo viên hay không, tôi chợt nghĩ đến một câu hỏi khác.
Nếu cán bộ quản lý được dự giờ giáo viên để góp ý, nâng cao chất lượng chuyên môn thì giáo viên có được dự giờ cán bộ quản lý để học hỏi kinh nghiệm hay không?
Người quản lý cũng là người đứng lớp
Theo quy định hiện hành, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng trường phổ thông vẫn phải thực hiện định mức tiết dạy nhất định. Tổ trưởng, tổ phó chuyên môn cũng là những giáo viên trực tiếp giảng dạy.
Như vậy, dù đảm nhiệm vị trí quản lý, họ vẫn có những tiết học đứng trước học sinh như bao giáo viên khác.
Tôi nghĩ, sẽ rất hay nếu trong những tiết học ấy, giáo viên được đến dự giờ để học hỏi kinh nghiệm từ chính người quản lý của mình.
Chẳng hạn, khi hiệu trưởng góp ý giáo viên cần đổi mới phương pháp, phát huy tính tích cực của học sinh, tổ chức hoạt động nhóm hiệu quả, quan tâm đến từng đối tượng học sinh thì giáo viên cũng rất muốn được xem những yêu cầu ấy được thực hiện như thế nào trong một tiết dạy cụ thể.
Đặc biệt ở bậc tiểu học, một tiết học chỉ có 35 phút. Với lớp học đông, trình độ tiếp thu của học sinh không đồng đều, để vừa truyền đạt kiến thức, vừa tổ chức hoạt động, vừa quan tâm học sinh yếu, vừa bảo đảm tiến độ bài học là chuyện không hề đơn giản.
Ở bậc tiểu học, một tiết Toán hay Tiếng Việt chỉ có 35 phút. Thế nhưng, thực tế đứng lớp cho thấy, có những nội dung giáo viên phải mất đến hai tiết học sinh mới hiểu bài và biết vận dụng làm bài tập.
Có em chỉ cần nghe giảng một lần đã hiểu, nhưng cũng có em phải hướng dẫn đi hướng dẫn lại nhiều lần, thậm chí hôm nay làm đúng, ngày mai lại quên.
Ấy vậy mà trong một số tiết dạy được chuẩn bị để dự giờ, mọi chuyện lại diễn ra suôn sẻ đến lạ. Giáo viên vừa giảng một lần, học sinh đã hiểu ngay, làm bài tập nhanh chóng, chính xác.
Đến phần thảo luận nhóm, ngày thường chỉ vài em mạnh dạn trao đổi, còn không ít em ngồi im hoặc chờ bạn làm thay. Thế nhưng khi có người dự giờ, dường như em nào cũng tự tin, hào hứng, phát biểu lưu loát, phối hợp nhịp nhàng. Tiết học diễn ra đúng tiến độ, các hoạt động vừa khít với 35 phút.
Tất nhiên, không thể phủ nhận công sức chuẩn bị của giáo viên và cũng có những tiết học thực sự đạt hiệu quả cao. Nhưng liệu những tiết dạy được chuẩn bị kỹ lưỡng ấy có phản ánh đầy đủ thực tế giảng dạy hằng ngày?
Bởi vậy, giáo viên rất muốn được dự một tiết học do hiệu trưởng, phó hiệu trưởng hoặc tổ trưởng chuyên môn trực tiếp giảng dạy trong điều kiện bình thường, với một lớp học có đủ học sinh giỏi, khá, trung bình, học sinh tiếp thu chậm; không tập dượt, không chuẩn bị trước câu trả lời cho học sinh.
Chúng tôi muốn học hỏi người quản lý sẽ làm thế nào để trong 35 phút, vừa bảo đảm yêu cầu bài học, vừa giúp những em tiếp thu chậm hiểu bài, vừa tổ chức hoạt động nhóm sao cho không chỉ vài học sinh khá giỏi tham gia.
Không phải để bắt lỗi hay thử tài người quản lý, mà để được tận mắt học hỏi những phương pháp hiệu quả, những kinh nghiệm thực sự có thể áp dụng vào lớp học của mình.
Bởi điều giáo viên cần nhất không phải là được xem một tiết dạy hoàn hảo trên giấy, mà là được học cách giải quyết những khó khăn chưa bao giờ dễ dàng trong lớp học thực tế.
Một lời góp ý có thể giúp giáo viên nhận ra hạn chế, nhưng một tiết dạy tốt được tận mắt chứng kiến đôi khi còn thuyết phục hơn nhiều lời chỉ đạo.
Dự giờ có nên chỉ là hoạt động một chiều?
Trong thực tế, chúng ta thường quen với hình ảnh hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn dự giờ giáo viên rồi tổ chức nhận xét, góp ý. Người dự giờ nói, người được dự giờ lắng nghe, giải trình hoặc tiếp thu. Cách làm ấy có giá trị nhất định trong quản lý và sinh hoạt chuyên môn.
Tuy nhiên, nếu việc dự giờ chỉ diễn ra theo một chiều từ người quản lý đến giáo viên thì vô tình có thể tạo ra khoảng cách giữa người nhận xét và người được nhận xét.
Tôi cho rằng, trong chuyên môn, ai cũng có điều đáng học và cũng có những điểm cần hoàn thiện.
Một giáo viên trẻ có thể rất giỏi ứng dụng công nghệ, tổ chức trò chơi học tập. Một giáo viên lâu năm có thể có nhiều kinh nghiệm quản lý lớp, xử lý tình huống sư phạm. Người quản lý cũng có những thế mạnh riêng về chuyên môn, phương pháp và tổ chức hoạt động dạy học.
Vậy tại sao chúng ta không tạo điều kiện để tất cả cùng học hỏi lẫn nhau?
Tất nhiên, cần phân biệt quyền dự giờ phục vụ nhiệm vụ quản lý với việc giáo viên tham gia dự giờ cán bộ quản lý để học hỏi chuyên môn. Không thể vì hiệu trưởng được dự giờ giáo viên mà mặc nhiên cho rằng giáo viên cũng có quyền tự ý vào bất kỳ tiết dạy nào của hiệu trưởng.
Nhưng nhà trường hoàn toàn có thể xây dựng kế hoạch dự giờ, chia sẻ chuyên môn hai chiều, trong đó có những tiết dạy của cán bộ quản lý để giáo viên cùng tham dự, trao đổi.
Tôi tin rằng một hiệu trưởng sẵn sàng mở cửa lớp học của mình cho đồng nghiệp đến dự sẽ tạo được sự gần gũi và niềm tin rất lớn.
Bởi khi ấy, người quản lý không chỉ nói giáo viên phải làm gì mà còn cùng giáo viên tìm cách làm tốt hơn.
Có nên duy trì dự giờ đột xuất?
Đây cũng là vấn đề tôi suy nghĩ nhiều sau hơn ba thập kỷ đứng lớp. Tôi không cho rằng cứ dự giờ đột xuất là không tốt. Người quản lý cần nắm được thực tế hoạt động dạy học, chứ không thể chỉ nhìn vào những tiết dạy được chuẩn bị công phu từ nhiều ngày trước.
Thế nhưng, dự giờ đột xuất như thế nào và nhằm mục đích gì mới là điều đáng bàn.
Nếu người dự giờ bước vào lớp với tinh thần quan sát, tìm hiểu khó khăn, hỗ trợ giáo viên thì sự xuất hiện ấy có thể mang lại giá trị tích cực. Ngược lại, nếu dự giờ đột xuất chủ yếu để tìm sai sót, ghi nhận hạn chế, gây áp lực cho giáo viên thì cần xem lại cách tổ chức.
Một tiết học bình thường không phải lúc nào cũng diễn ra đúng như giáo án.
Có hôm giáo viên dự kiến dành 15 phút luyện tập nhưng học sinh chưa hiểu bài nên phải kéo dài thêm. Có hôm một em bất ngờ khóc, một em bị đau bụng, hai em xảy ra mâu thuẫn khiến giáo viên phải tạm dừng bài giảng để xử lý.
Nếu chỉ căn cứ vào một tiết học để nhận xét năng lực của giáo viên thì liệu đã thật sự công bằng?
Tôi từng chứng kiến những giáo viên rất tận tụy, ngày nào cũng kiên trì kèm từng học sinh yếu, nhưng khi có người dự giờ lại lúng túng vì tâm lý căng thẳng.
Ngược lại, một tiết dạy được chuẩn bị kỹ, học sinh trả lời trôi chảy, hoạt động diễn ra nhịp nhàng cũng chưa chắc phản ánh đầy đủ chất lượng giảng dạy trong cả năm học.
Dự giờ để cùng tiến bộ, không phải để phân định ai giỏi hơn ai
Sau hơn 30 năm làm nghề, tôi càng thấm thía rằng kinh nghiệm giảng dạy không chỉ đến từ sách vở, những buổi tập huấn hay các văn bản chỉ đạo.
Nhiều bài học quý giá đến từ chính đồng nghiệp, từ một cách đặt câu hỏi hay, một tình huống xử lý khéo léo, một phương pháp giúp học sinh yếu hiểu bài.
Tôi từng học được nhiều điều từ những giáo viên trẻ hơn mình hàng chục tuổi. Vì vậy, tôi luôn nghĩ rằng người đứng lớp bao nhiêu năm cũng vẫn cần học. Ngay cả cán bộ quản lý cũng vậy.
Nhà trường sẽ có một môi trường chuyên môn tích cực hơn nếu việc dự giờ không chỉ gắn với kiểm tra, đánh giá mà thực sự trở thành cơ hội học hỏi hai chiều.
Hiệu trưởng dự giờ giáo viên để hiểu thực tế lớp học. Giáo viên dự giờ hiệu trưởng để học hỏi kinh nghiệm. Tổ trưởng dự giờ tổ viên, tổ viên cũng có cơ hội tham dự tiết dạy của tổ trưởng.
Mỗi người đều có thể chia sẻ những điều mình làm tốt và cùng nhau tháo gỡ những điều chưa làm được.
Tất nhiên, hoạt động ấy cần được tổ chức phù hợp với kế hoạch chuyên môn, thời khóa biểu và nhiệm vụ của từng người, tránh phát sinh thêm áp lực không cần thiết.
Trong nhà trường, chức vụ đi kèm trách nhiệm quản lý, còn sự tôn trọng về chuyên môn phải được xây dựng từ năng lực, tinh thần trách nhiệm và sự gương mẫu.
Tôi mong rằng một ngày nào đó, khi hiệu trưởng bước vào lớp dự giờ, giáo viên không còn cảm giác mình đang đứng trước một cuộc kiểm tra. Và khi hiệu trưởng đứng lớp, giáo viên cũng có thể đến dự với tâm thế thoải mái, chân thành học hỏi.
Bởi suy cho cùng, dù là hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng hay giáo viên, khi đứng trước học sinh, tất cả chúng ta đều có chung một nhiệm vụ: Dạy làm sao để học sinh hiểu bài, tiến bộ và yêu thích việc học.
Và có lẽ, một môi trường giáo dục thật sự dân chủ không chỉ là nơi giáo viên được lắng nghe mà còn là nơi người quản lý sẵn sàng để đồng nghiệp học hỏi, trao đổi và góp ý cho chính mình.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.