Khi Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 đang đến gần, trong quá trình tham gia tổ chức các hoạt động của Câu lạc bộ Thầy trò Trường THPT chuyên Thanh Hóa tại Hà Nội, tôi có dịp gặp gỡ, trao đổi với nhiều thế hệ thầy cô giáo và cựu học sinh Trường THPT chuyên Lam Sơn, Trường THPT chuyên Hàm Rồng. Với trách nhiệm Chủ nhiệm Câu lạc bộ, tôi đặc biệt quan tâm đến những người đã trưởng thành từ mái trường chuyên, đang có những đóng góp thiết thực trên các lĩnh vực của đời sống.
Trong số đó, PGS. TS Nguyễn Phi Lê, cựu học sinh chuyên Toán Trường THPT Chuyên Lam Sơn, hiện là Ủy viên Ban Chấp hành Câu lạc bộ, để lại trong tôi nhiều ấn tượng. Qua những lần tiếp xúc và cùng tham gia công việc chung, tôi nhận thấy ở chị không chỉ trí tuệ của một nhà khoa học được đào tạo bài bản, có những thành tựu đáng ghi nhận trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, mà còn là sự chân thành, khiêm nhường và đặc biệt nhiệt tình, trách nhiệm với các hoạt động kết nối những thế hệ thầy trò.
Từ sự quý trọng ấy, tôi dành thời gian tìm hiểu sâu hơn về hành trình học tập, nghiên cứu và cống hiến của Nguyễn Phi Lê. Càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra phía sau tấm Huy chương Bạc Olympic Toán học quốc tế năm 2000 là một quá trình phấn đấu bền bỉ, từ mái trường chuyên Lam Sơn đến môi trường khoa học quốc tế, rồi trở về Việt Nam nghiên cứu, giảng dạy và bồi dưỡng những tài năng trẻ. Chính hành trình ấy thôi thúc tôi viết bài này để chia sẻ về câu chuyện, sự nỗ lực của Nguyễn Phi Lê.
Từ mái trường chuyên Lam Sơn đến môi trường khoa học quốc tế
Sinh năm 1982 tại Hoằng Lộc, Thanh Hóa, vùng quê có truyền thống hiếu học, Nguyễn Phi Lê lớn lên trong gia đình có bố mẹ đều là giáo viên. Môi trường gia đình coi trọng tri thức, cùng sự chăm lo của các thầy cô, đã góp phần hình thành ở chị tinh thần ham học hỏi, ý thức tự giác và niềm say mê khám phá.
Một chi tiết thú vị là khi còn nhỏ, Nguyễn Phi Lê từng học chuyên Văn và tham gia các kỳ thi học sinh giỏi môn Văn. Sau đó, năng khiếu Toán học ngày càng bộc lộ rõ, đưa chị đến với lớp chuyên Toán của Trường Năng khiếu huyện Hoằng Hóa, rồi Trường THPT chuyên Lam Sơn, một trong những cơ sở giáo dục có truyền thống đào tạo học sinh giỏi của cả nước.
Trong ba năm học tại chuyên Lam Sơn, khóa 1997 - 2000, Nguyễn Phi Lê được học tập dưới sự chủ nhiệm và trực tiếp giảng dạy môn Toán của thầy Nguyễn Văn Hưng. Môi trường học tập chuyên sâu, sự dìu dắt tận tâm của người thầy cùng tinh thần thi đua học tập đã tạo điều kiện để năng lực toán học của cô học trò trẻ tiếp tục phát triển.
Năm 2000, Nguyễn Phi Lê được lựa chọn tham dự Olympic Toán học quốc tế lần thứ 41, tổ chức tại Hàn Quốc. Với 21/42 điểm, chị giành Huy chương Bạc, góp phần vào thành tích của đội tuyển Việt Nam trên đấu trường trí tuệ quốc tế.
Tấm huy chương là sự ghi nhận xứng đáng đối với tài năng và nỗ lực học tập. Nhưng nhìn từ hành trình trưởng thành sau này, thành tích ấy còn cho thấy một nền tảng quan trọng: khả năng tư duy logic, phân tích vấn đề, kiên trì tìm lời giải và tự học trong môi trường có yêu cầu cao.
Tuy nhiên, tài năng toán học ở tuổi học trò mới chỉ là điểm khởi đầu. Để trở thành một nhà khoa học, người học phải tiếp tục rèn luyện khả năng phát hiện vấn đề mới, hình thành giả thuyết, lựa chọn phương pháp nghiên cứu và kiểm chứng kết quả. Đó là một quá trình dài, đòi hỏi sự tích lũy tri thức, tính độc lập trong tư duy và bản lĩnh vượt qua những khó khăn không thể giải quyết chỉ bằng năng khiếu ban đầu.
Sau thành tích Olympic quốc tế, Nguyễn Phi Lê tiếp tục con đường đào tạo tại Nhật Bản, quốc gia có nền khoa học, công nghệ phát triển và môi trường học thuật đòi hỏi tính kỷ luật, sự chính xác cùng tinh thần nghiên cứu nghiêm túc.
Năm 2007, chị tốt nghiệp cử nhân khoa học ngành Công nghệ thông tin tại Đại học Tokyo; năm 2010 hoàn thành chương trình thạc sĩ tin học tại đây. Sau một thời gian công tác và nghiên cứu, chị tiếp tục học tiến sĩ tại Nhật Bản và nhận học vị tiến sĩ năm 2019 tại SOKENDAI, Viện Tin học Quốc gia Nhật Bản.
Toàn bộ quá trình học từ đại học tới tiến sỹ, Nguyễn Phi Lê đều nhận được học bổng toàn phần của Chính phủ Nhật Bản, cho thấy những ghi nhận về kết quả học tập và nghiên cứu phản ánh sự nỗ lực bền bỉ của chị trong môi trường khoa học quốc tế.
Một dấu mốc đáng chú ý là quyết định trở về Việt Nam để tiếp tục công tác tại Đại học Bách khoa Hà Nội. Theo chia sẻ của Nguyễn Phi Lê, sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ tại Nhật Bản, chị có cơ hội tiếp tục phát triển sự nghiệp trong môi trường đại học ở nước ngoài, nhưng đã lựa chọn trở về.
Sự lựa chọn ấy có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện nghề nghiệp cá nhân. Trong điều kiện Việt Nam đang cần đội ngũ chuyên gia có trình độ cao để phát triển những lĩnh vực công nghệ chiến lược, việc một nhà khoa học được đào tạo bài bản ở nước ngoài trở về tham gia nghiên cứu, giảng dạy và xây dựng lực lượng khoa học trong nước là điều đáng trân trọng. Quan trọng hơn, giá trị của sự trở về cần được nhìn nhận qua những công việc cụ thể và kết quả tạo ra sau đó.
Từ tư duy Toán học đến những đóng góp trong nghiên cứu trí tuệ nhân tạo
Trở về Việt Nam, Nguyễn Phi Lê tiếp tục hoạt động giảng dạy, nghiên cứu tại Đại học Bách khoa Hà Nội, từng bước khẳng định năng lực chuyên môn trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và các hệ thống thông minh. Hiện nay, chị là Viện trưởng Viện nghiên cứu và Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE), Đại học Bách khoa Hà Nội
Theo hồ sơ khoa học do Đại học Bách khoa Hà Nội công bố, PGS. TS Nguyễn Phi Lê có hơn 130 công bố khoa học, tham gia nhiều hoạt động nghiên cứu và hợp tác quốc tế. Đáng chú ý, chị là đồng tác giả của nhiều công trình được công bố tại các hội thảo hàng đầu về trí tuệ nhân tạo như NeurIPS, ICML, ICLR, CVPR, ACL..
Không chỉ tập trung nghiên cứu các công nghệ lõi của AI, PGS Nguyễn Phi Lê và các cộng sự còn quan tâm đến việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong những lĩnh vực có nhu cầu thiết thực ở Việt Nam.
Trong y tế, các hướng nghiên cứu của nhóm tập trung vào phân tích hình ảnh, xử lý dữ liệu và phát triển công cụ hỗ trợ hoạt động chuyên môn. Những nghiên cứu này có triển vọng góp phần nâng cao năng lực khai thác dữ liệu y khoa, hỗ trợ bác sĩ trong một số khâu của quá trình chẩn đoán và điều trị.
Trong lĩnh vực môi trường, nhóm nghiên cứu triển khai các bài toán về quan trắc, phân tích và dự báo chất lượng không khí. Điều đáng chú ý là các hướng nghiên cứu này gắn với những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn phát triển. Ô nhiễm không khí, quản lý phát thải, chăm sóc sức khỏe và sản xuất nông nghiệp bền vững đều là những lĩnh vực cần có sự kết hợp giữa tri thức chuyên ngành với năng lực xử lý dữ liệu và công nghệ hiện đại.
Một trường hợp có ý nghĩa đặc biệt là dự án ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ bản sao số phục vụ canh tác cacbon chủ động tại Thanh Hóa, triển khai trong giai đoạn 2024 đến 2026 với sự hỗ trợ của chương trình Aus4Innovation (Đối tác đổi mới sáng tạo Việt Nam: Australia). Theo hồ sơ khoa học của AI4LIFE, Nguyễn Phi Lê tham gia với vai trò đồng chủ nhiệm dự án.
Bản sao số có thể hiểu là mô hình số mô phỏng đối tượng hoặc quá trình trong thực tế, được cập nhật bằng dữ liệu để phục vụ phân tích, theo dõi và hỗ trợ quyết định. Khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo, công nghệ này mở ra khả năng hỗ trợ quản lý sản xuất nông nghiệp, phân tích điều kiện canh tác và đánh giá các yếu tố liên quan đến phát thải.
Tháng 6/2026, AI4LIFE công bố hoạt động tổng kết và bàn giao nền tảng công nghệ của dự án tại Thanh Hóa. Dù cần tiếp tục có số liệu độc lập để đánh giá đầy đủ hiệu quả ứng dụng, đây vẫn là dấu mốc đáng ghi nhận trong nỗ lực đưa kết quả nghiên cứu vào phục vụ sản xuất và phát triển bền vững.
Đối với một nhà khoa học trưởng thành từ quê hương Thanh Hóa, việc tham gia dự án công nghệ phục vụ địa phương mang thêm ý nghĩa về sự gắn bó giữa tri thức và thực tiễn. Những kiến thức được tích lũy qua nhiều năm học tập, nghiên cứu trong môi trường quốc tế đã có cơ hội được vận dụng để giải quyết những vấn đề cụ thể của quê hương.
Một bước phát triển khác trong sự nghiệp của Nguyễn Phi Lê là vai trò tổ chức hoạt động nghiên cứu. Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chị tham gia xây dựng và phát triển nhóm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, đồng thời đảm nhiệm vai trò lãnh đạo Viện Nghiên cứu và Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE).
Sự trưởng thành từ một nhà nghiên cứu trực tiếp thực hiện các công trình khoa học đến người tổ chức, kết nối và phát triển lực lượng nghiên cứu là một chuyển biến đáng chú ý. Nó đòi hỏi không chỉ năng lực chuyên môn mà còn khả năng xác định hướng nghiên cứu, tập hợp nhân lực, phối hợp liên ngành và kết nối với những nhu cầu của xã hội.
Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, những bài toán lớn thường không thể giải quyết bằng nỗ lực của một cá nhân. Chúng đòi hỏi sự hợp tác giữa các nhà toán học, chuyên gia công nghệ thông tin, bác sĩ, nhà khoa học môi trường và các đơn vị sử dụng kết quả nghiên cứu. Vì vậy, năng lực xây dựng được một tập thể nghiên cứu có định hướng và khả năng hợp tác là một biểu hiện quan trọng của sự trưởng thành khoa học.
Bồi dưỡng thế hệ kế cận: Giá trị lan tỏa của một tài năng
Nếu các công trình nghiên cứu thể hiện năng lực sáng tạo khoa học, thì hoạt động đào tạo và bồi dưỡng thế hệ trẻ lại phản ánh một phương diện khác trong hành trình cống hiến của Nguyễn Phi Lê.
Theo thông tin giới thiệu của Đại học Bách khoa Hà Nội, nhóm nghiên cứu do chị lãnh đạo có sự tham gia của hơn 80 sinh viên tài năng. Con số này cho thấy quy mô tập hợp lực lượng trẻ tham gia hoạt động nghiên cứu, mặc dù không nên đồng nhất với số lượng học viên cao học hoặc nghiên cứu sinh đã được trực tiếp hướng dẫn tốt nghiệp.
Đối với những sinh viên có năng lực và đam mê khoa học, cơ hội được tham gia nhóm nghiên cứu từ sớm có ý nghĩa quan trọng. Các em không chỉ tiếp nhận kiến thức trong chương trình đào tạo mà còn được tiếp cận những vấn đề chưa có lời giải hoàn chỉnh, học cách xây dựng phương pháp, thực hiện thí nghiệm, phân tích kết quả và trao đổi học thuật.
Trong quá trình đó, vai trò của người thầy không chỉ là truyền đạt tri thức, mà còn là định hướng phương pháp tư duy, khơi dậy tinh thần sáng tạo, hình thành tác phong nghiên cứu và giúp người học có khả năng phát triển độc lập.
Từ một học sinh được gia đình, nhà trường và các thầy cô phát hiện, bồi dưỡng để bước ra đấu trường trí tuệ quốc tế, Nguyễn Phi Lê hôm nay lại tham gia công việc đào tạo, hướng dẫn và tạo điều kiện cho những người trẻ bước vào con đường nghiên cứu khoa học.
Đó là sự tiếp nối có ý nghĩa giữa các thế hệ. Một tài năng được đào tạo tốt có thể tạo ra những công trình có giá trị; nhưng khi tài năng ấy góp phần bồi dưỡng những tài năng khác, giá trị cống hiến có khả năng được nhân lên và duy trì lâu dài.
Nhìn từ trường hợp Nguyễn Phi Lê, có thể thấy việc phát hiện học sinh giỏi và bồi dưỡng để tham gia các kỳ thi quốc tế là cần thiết, nhưng mới chỉ là một khâu trong quá trình phát triển nhân tài. Thành tích ở tuổi học trò không tự động bảo đảm thành công trong hoạt động khoa học sau này.
Tài năng muốn phát triển bền vững cần tiếp tục được đào tạo trong môi trường có chất lượng, được tiếp cận những vấn đề nghiên cứu có ý nghĩa, có điều kiện làm việc phù hợp và được đánh giá công bằng theo những đóng góp thực chất.
Đặc biệt, đối với các nhà khoa học được đào tạo ở nước ngoài, việc thu hút trở về mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là tạo dựng môi trường để họ phát huy năng lực, hình thành nhóm nghiên cứu, hợp tác quốc tế, đào tạo nhân lực và chuyển hóa tri thức thành những kết quả phục vụ phát triển đất nước.
Câu chuyện Nguyễn Phi Lê cũng gợi mở một hướng nhìn về hiệu quả lâu dài của giáo dục chuyên và công tác bồi dưỡng học sinh giỏi. Giá trị của một cơ sở đào tạo không chỉ thể hiện ở số lượng giải thưởng đạt được qua từng năm, mà còn ở sự trưởng thành của các thế hệ học sinh, ở những đóng góp của họ cho khoa học, kinh tế và xã hội sau khi rời mái trường.
Đối với Trường THPT chuyên Lam Sơn, hành trình của Nguyễn Phi Lê là một trường hợp đáng nghiên cứu trong bức tranh rộng lớn hơn về những học sinh từng đạt thành tích quốc tế, sau đó tiếp tục trưởng thành trên hành trình hoạt động nghiên cứu khoa học, góp phần xây dựng đất nước.