Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045, được phê duyệt tại Quyết định số 1810/QĐ-TTg ngày 18/9/2026 là bước cụ thể hóa Điều 7 Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 và các chủ trương của Đảng, Nhà nước về đột phá phát triển giáo dục, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Một trong những mục tiêu quan trọng của chiến lược là thu hút khoảng 5.000 giảng viên, nhà khoa học, chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu tại Việt Nam.
Theo lãnh đạo một số cơ sở giáo dục đại học, đây là mục tiêu mang ý nghĩa chiến lược, mở ra cơ hội nâng cao chất lượng và vị thế của giáo dục đại học Việt Nam. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, vẫn cần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn đang cản trở sự phát triển và tạo đà bứt phá cho các nhà trường.
Trao quyền tự chủ để nhà khoa học thực sự phát huy năng lực
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Trung Nghĩa - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông, Đại học Thái Nguyên cho biết, mục tiêu thu hút 5.000 nhà khoa học, chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài không đơn thuần là nhiệm vụ bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cao, mà còn là bước đi quan trọng để nâng tầm năng lực nghiên cứu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường vị thế của giáo dục đại học Việt Nam trong mạng lưới tri thức toàn cầu.
Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045 cần được đặt trong tổng thể định hướng đột phá về khoa học, công nghệ và giáo dục theo tinh thần các Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW.
Trong những lĩnh vực phát triển nhanh như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, tự động hóa và công nghệ số, lợi thế cạnh tranh không chỉ đến từ trang thiết bị hiện đại mà còn phụ thuộc vào đội ngũ nhân lực có khả năng xác lập hướng nghiên cứu mới, dẫn dắt các nhóm nghiên cứu và kết nối với mạng lưới tri thức quốc tế.
Vì vậy, giá trị cốt lõi của mục tiêu thu hút 5.000 nhà khoa học, chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài không nằm ở việc gia tăng số lượng nhân sự đơn thuần, mà ở năng lực thực chất được hình thành và phát triển trong các cơ sở giáo dục đại học. Điều quan trọng là sau quá trình thu hút, các trường đại học Việt Nam có thể xây dựng thêm những nhóm nghiên cứu mạnh, nâng cao năng lực làm chủ tri thức và công nghệ, đồng thời đào tạo được đội ngũ nhà khoa học kế cận đủ khả năng tiếp nối và phát triển các thành tựu nghiên cứu hay không.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu thu hút 5.000 nhà khoa học, chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài, bài toán không chỉ nằm ở số lượng nhân lực cần thu hút mà còn ở khả năng tạo dựng môi trường.
“Hiện nay, điểm nghẽn lớn nhất khiến việc thu hút nhà khoa học quốc tế còn gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ giữa cơ chế đãi ngộ, quyền tự chủ và hệ sinh thái nghiên cứu. Thu nhập là điều kiện cần, bởi các trường đại học Việt Nam khó cạnh tranh trực tiếp với các đại học và tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy vậy, thu nhập chưa phải là tất cả. Một nhà khoa học giỏi còn cần được tin tưởng, được làm việc với cộng sự đủ năng lực, có hạ tầng nghiên cứu, kinh phí tương đối ổn định và một lộ trình phát triển học thuật rõ ràng.
Đặc thù của nghiên cứu khoa học là có rủi ro, không phải mọi giả thuyết đều cho kết quả như dự kiến. Nếu cách quản lý còn quá thiên về thủ tục, định mức cứng và kiểm soát đầu vào, nhà khoa học sẽ khó linh hoạt điều chỉnh hướng nghiên cứu, tuyển cộng sự hay sử dụng nguồn lực theo tiến độ thực tế. Bên cạnh đó là các vướng mắc về tuyển dụng, công nhận chức danh, thủ tục làm việc, cư trú, điều kiện sinh hoạt và hỗ trợ gia đình.
Đặc biệt, sự chênh lệch điều kiện giữa các cơ sở giáo dục đại học là vấn đề cần được quan tâm. Các trường tại trung tâm lớn có lợi thế về mạng lưới học thuật, dịch vụ và nguồn lực tài chính; trong khi các đại học vùng gánh vác nhiệm vụ phát triển nguồn nhân lực cho địa phương nhưng khó cạnh tranh bằng cùng một cơ chế. Vì thế, chính sách thu hút nhân tài cần được thiết kế như một gói giải pháp đồng bộ, có tính đến đặc thù từng nhóm trường và từng vùng, thay vì chỉ tăng mức thù lao”, Phó Giáo sư Phùng Trung Nghĩa cho hay.
Đồng quan điểm, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Quỳnh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng, điểm nghẽn lớn nhất không chỉ nằm ở thu nhập mà là chưa hình thành được một môi trường làm việc đủ hấp dẫn, đồng bộ và ổn định để các nhà khoa học phát huy năng lực lâu dài.
Nếu có chế độ đãi ngộ tốt nhưng thiếu quyền chủ động trong nghiên cứu, việc thu hút cũng khó bền vững. Vì vậy, chính sách cần chuyển từ tư duy mời gọi nhân tài sang xây dựng môi trường để nhân tài muốn đến, có điều kiện cống hiến và nhìn thấy triển vọng phát triển lâu dài.
Tuy nhiên, quyền tự chủ cần đi đôi với trách nhiệm giải trình, minh bạch tài chính và cơ chế đánh giá dựa trên chất lượng, tác động thực tiễn của kết quả nghiên cứu, thay vì chỉ chú trọng số lượng công bố khoa học.
“Cơ chế tự chủ hiện nay đã mở rộng dư địa cho các trường trong huy động và sử dụng nguồn lực, song khả năng phát huy quyền tự chủ trên thực tế vẫn có sự khác biệt giữa các cơ sở giáo dục đại học. Vì vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính; đồng thời tạo điều kiện để các trường chủ động xây dựng cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và tài trợ nghiên cứu linh hoạt hơn, phù hợp với đặc thù hoạt động khoa học nhưng vẫn bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật.
Thực tiễn tại Trường Đại học Lạc Hồng cho thấy, việc gắn nghiên cứu với nhu cầu địa phương và doanh nghiệp là một hướng đi thiết thực. Ở năm học 2025-2026, trường đã công bố 240 bài báo khoa học, trong đó có 125 bài báo quốc tế, đồng thời thực hiện hơn 20 hợp đồng chuyển giao công nghệ với doanh nghiệp. Đây là nền tảng thuận lợi để mở rộng hợp tác chuyên gia, đưa tri thức quốc tế vào giải quyết các bài toán thực tiễn của Thành phố Đồng Nai và từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu nội sinh của nhà trường”, Phó Giáo sư Nguyễn Vũ Quỳnh nhận định.
Với mục tiêu thu hút 5.000 nhà khoa học, chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài đến giảng dạy, nghiên cứu vào năm 2035, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở việc bổ sung nhân lực trình độ cao, mà còn ở khả năng tiếp nhận tri thức mới, phương pháp nghiên cứu tiên tiến, mở rộng mạng lưới hợp tác quốc tế và nâng cao chất lượng đào tạo.
Trong bối cảnh khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số phát triển nhanh, các trường đại học Việt Nam cần kết nối sâu hơn với cộng đồng khoa học toàn cầu. Với những địa phương công nghiệp như Thành phố Đồng Nai, sự kết nối này còn giúp thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng, đổi mới công nghệ và giải quyết các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp. Đây cũng là cơ hội để các cơ sở giáo dục như Trường Đại học Lạc Hồng tăng cường hợp tác quốc tế, gắn đào tạo và nghiên cứu với nhu cầu phát triển của địa phương.
Thu hút nhân tài phải gắn với năng lực nghiên cứu dài hạn
Từ góc độ hiệu quả, Phó Giáo sư Nguyễn Vũ Quỳnh cho rằng, bên cạnh việc xây dựng cơ chế đủ hấp dẫn để thu hút nhà khoa học, cần có cách thức đo lường cụ thể giá trị và mức độ đóng góp của họ đối với các cơ sở giáo dục đại học. Theo đó, mục tiêu “thu hút 5.000 người” cần được đánh giá không chỉ bằng số lượng, mà còn dựa trên thời gian làm việc, hình thức tham gia và những đóng góp thực chất cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu và phát triển năng lực của nhà trường.
“Con số 5.000 người nên được xem là chỉ tiêu đầu vào, còn hiệu quả đóng góp mới là thước đo quan trọng nhất. Việc thống kê cần làm rõ số người thực tế tham gia, thời gian làm việc, hình thức hợp tác và mức độ đóng góp; đồng thời tránh tính trùng những người tham gia nhiều chương trình hoặc chỉ tham gia các hoạt động ngắn hạn.
Quan trọng hơn, cần đánh giá những giá trị cụ thể được tạo ra từ quá trình hợp tác, chẳng hạn chương trình đào tạo được đổi mới, các nghiên cứu chung, công bố khoa học có chất lượng, công nghệ được chuyển giao hay những mạng lưới hợp tác quốc tế được hình thành và duy trì.
Từ đó, có thể xây dựng bộ chỉ số đánh giá phù hợp với từng nhóm chuyên gia, gắn với mục tiêu, nhiệm vụ và sản phẩm đã cam kết, đồng thời có cơ chế đánh giá định kỳ sau khi chương trình kết thúc. Thu hút được người giỏi mới chỉ là bước đầu; tạo ra giá trị và nâng cao năng lực nội sinh của các trường đại học mới là thước đo của thành công”, thầy Quỳnh nhận định.
Còn theo Phó Giáo sư Phùng Trung Nghĩa, trước hết cần thống nhất cách hiểu về khái niệm “thu hút” để có cơ sở đánh giá đúng hiệu quả của chính sách. Một chuyên gia làm việc toàn thời gian trong nhiều năm, một giáo sư đồng chủ trì phòng thí nghiệm theo hợp đồng dài hạn hay một diễn giả tham dự hội thảo trong vài ngày đều có thể đóng góp nhưng mức độ đóng góp không thể được ghi nhận như nhau. Đồng thời, cần có cơ chế định danh và đối soát để tránh trường hợp một người được tính trùng tại nhiều cơ sở hoặc nhiều chương trình.
Theo đó, Quyết định số 530/QĐ-TTg phê duyệt chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu tại Việt Nam ngày 31/3/2026 đã phân định các nhóm mục tiêu với mức độ tham gia khác nhau.
Trong đó, có ít nhất 30 chuyên gia xuất sắc có khả năng dẫn dắt các nhiệm vụ trọng điểm; 500 chuyên gia, nhà khoa học làm việc toàn thời gian; và 1.500 người tham gia làm việc, giảng dạy, nghiên cứu, hợp tác thường xuyên hoặc từ xa. Đây là chương trình có phạm vi bao gồm cả giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp, do đó không nên cộng gộp cơ học các chỉ tiêu này với mục tiêu thu hút 5.000 người trong chiến lược phát triển giáo dục đại học.
Để đánh giá thực chất, thầy Nghĩa đề xuất xây dựng ít nhất ba nhóm chỉ số. Thứ nhất là nhóm chỉ số về đầu vào và mức độ gắn bó, như loại hợp đồng, thời gian làm việc thực tế và khối lượng nhiệm vụ. Thứ hai là kết quả trực tiếp, gồm chất lượng nghiên cứu, đào tạo nghiên cứu sinh, phát triển chương trình đào tạo, sáng chế, sản phẩm và chuyển giao công nghệ. Thứ ba là tác động dài hạn, thể hiện qua việc hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo đội ngũ trẻ, duy trì nguồn tài trợ và mạng lưới hợp tác quốc tế sau khi chuyên gia kết thúc nhiệm kỳ. Các chỉ số cần được điều chỉnh theo đặc thù từng ngành, tránh lấy số lượng công bố khoa học làm thước đo duy nhất.
Từ thực tiễn tại Trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông, Đại học Thái Nguyên, Phó Giáo sư Phùng Trung Nghĩa cho rằng, cần chuyển từ tư duy “mời được chuyên gia về trường” sang “cùng chuyên gia xây dựng năng lực mới cho trường”.
Với định hướng phát triển các lĩnh vực công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, điện tử - viễn thông, tự động hóa và công nghệ liên ngành, nhà trường đã thúc đẩy hợp tác đào tạo, công nghệ và nghiên cứu với nhiều đối tác và tập đoàn lớn. Qua đó, giảng viên và sinh viên có thêm cơ hội tiếp cận công nghệ và các bài toán thực tế.
Tuy nhiên, hợp tác doanh nghiệp và hạ tầng nghiên cứu dù cần thiết nhưng vẫn chưa đủ; để thu hút và phát huy năng lực của các nhà khoa học giỏi, cần tạo cơ chế để họ thực sự dẫn dắt hoạt động nghiên cứu.
“Trước hết, chính sách nên ưu tiên hỗ trợ theo “gói nhiệm vụ” thay vì chỉ tập trung vào chế độ đãi ngộ cá nhân. Một vị trí nghiên cứu cần được đặt trong tổng thể gồm nhóm cộng sự, nghiên cứu sinh, kinh phí khởi động, hạ tầng phòng thí nghiệm và mục tiêu đánh giá trong khoảng 3-5 năm.
Đồng thời, cần đa dạng hóa hình thức hợp tác, từ làm việc toàn thời gian, đồng bổ nhiệm, giáo sư thỉnh giảng dài hạn đến đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, đồng chủ trì đề tài, phòng thí nghiệm hoặc kết hợp làm việc trực tiếp và từ xa. Mỗi hình thức cần gắn với cam kết cụ thể về thời gian tham gia và sản phẩm đầu ra.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế ưu tiên phù hợp đối với các đại học vùng, nhất là những nơi có nhu cầu phát triển nhân lực công nghệ cao gắn với khu công nghiệp và hệ sinh thái doanh nghiệp. Tại tỉnh Thái Nguyên, các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, điện tử, tự động hóa và công nghệ phục vụ sản xuất công nghiệp có khả năng tạo liên kết trực tiếp giữa đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu phát triển địa phương. Nếu nguồn lực thu hút nhân tài chỉ được phân bổ dựa trên năng lực sẵn có, các trường đã có lợi thế sẽ tiếp tục thu hút nguồn lực, trong khi khoảng cách phát triển giữa các vùng có thể gia tăng.
Đồng thời, thúc đẩy mô hình Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp cùng đầu tư cho các vị trí nghiên cứu và nhóm nghiên cứu chung, đi kèm cơ chế minh bạch về trách nhiệm, tài sản, sở hữu trí tuệ và khai thác kết quả. Việc đào tạo đội ngũ kế cận cần được xem là một yêu cầu quan trọng của chương trình thu hút nhân tài. Mỗi chuyên gia được thu hút nên gắn với một nhóm giảng viên trẻ, nghiên cứu sinh và lộ trình chuyển giao năng lực cụ thể”, thầy Nghĩa cho hay.
Theo Phó Giáo sư Phùng Trung Nghĩa, đích đến của chính sách không chỉ là đưa 5.000 người về làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học, mà quan trọng hơn là thông qua đội ngũ này hình thành được những nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo được thế hệ nhà khoa học kế cận và xây dựng năng lực khoa học - công nghệ có khả năng phát triển độc lập, bền vững.