Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 89/2026/TT-BGDĐT sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy định đánh giá học sinh tiểu học ban hành kèm theo Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT ngày 04/9/2020 và Quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT ngày 20/7/2021 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Theo quy định tại Thông tư số 89/2026/TT-BGDĐT, Sở Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm chủ trì xây dựng, thẩm định, cung cấp đề kiểm tra học kỳ 1, cuối năm đối với một số môn học đánh giá bằng điểm số với lớp 5, 9, 12.
Là giáo viên trung học phổ thông, người viết cho rằng cần nhìn nhận chủ trương ra đề kiểm tra chung từ cả yêu cầu quản lý chất lượng và thực tiễn dạy học. Song, nếu triển khai không tốt, hoạt động kiểm tra định kỳ rất dễ mang nặng tính thi cử, làm thay đổi mục tiêu vốn có của việc đánh giá trong các nhà trường phổ thông.
Ra đề kiểm tra chung cần hướng đến sự công bằng trong đánh giá
Trong thực tế dạy học, cùng một chương trình giáo dục nhưng đề kiểm tra giữa các trường có thể khác nhau về độ khó, phạm vi kiến thức và mức độ vận dụng.
Có trường chú trọng kiểm tra kiến thức cơ bản, có trường tăng cường câu hỏi vận dụng, thậm chí có nơi đưa ra những yêu cầu vượt quá mức cần đạt của chương trình.
Vì vậy, điểm số của học sinh ở các trường đôi khi chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về năng lực, bởi cách thức đánh giá chưa thực sự tương đồng.
Đề kiểm tra chung có thể khắc phục một phần bất cập ấy. Khi học sinh cùng khối lớp, cùng môn học thực hiện một đề kiểm tra được xây dựng theo những yêu cầu thống nhất, kết quả sẽ cung cấp thêm căn cứ để đối chiếu chất lượng dạy học giữa các đơn vị.
Giáo viên cũng có cơ hội nhìn lại cách xây dựng đề của mình, từ đó điều chỉnh việc kiểm tra, đánh giá theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu cần đạt.
Cần xác định rõ mục đích của kiểm tra định kỳ
Kiểm tra định kỳ là một bộ phận của quá trình dạy học. Kết quả kiểm tra giúp giáo viên xác định học sinh đã đạt được những yêu cầu nào, còn hạn chế ở đâu và cần được hỗ trợ ra sao.
Với nhà trường, dữ liệu đánh giá là căn cứ để điều chỉnh kế hoạch giáo dục, tổ chức phụ đạo và cải thiện chất lượng giảng dạy.
Nếu quá chú trọng điểm số, hoạt động kiểm tra có thể bị chuyển hướng. Giáo viên dễ dành nhiều thời gian luyện những dạng câu hỏi có khả năng xuất hiện trong đề.
Học sinh tập trung ghi nhớ cách giải và tìm kiếm điểm số cao, trong khi việc hình thành năng lực đọc hiểu, tư duy, vận dụng kiến thức vào thực tiễn có nguy cơ bị xem nhẹ.
Người viết cho rằng đề kiểm tra chung chỉ nên là công cụ đánh giá, không phải đích đến của dạy học. Sau mỗi đợt kiểm tra, điều cần quan tâm không phải là điểm trung bình hay thứ hạng của các trường, mà là học sinh còn yếu ở những nội dung nào, chưa đáp ứng được yêu cầu gì và giáo viên cần điều chỉnh cách dạy ra sao.
Chỉ khi kết quả kiểm tra được sử dụng để khắc phục những hạn chế trong dạy và học, đề chung mới thực sự có ý nghĩa.
Tránh tạo thêm một tầng áp lực thi cử cho học sinh
Ở những khối lớp cuối cấp, học sinh vốn đã phải chuẩn bị cho các kỳ thi chuyển cấp (lớp 9) hoặc tốt nghiệp (lớp 12). Nếu các kỳ kiểm tra định kỳ được tổ chức với tâm thế như những kỳ thi quan trọng, áp lực có thể gia tăng ngay trong quá trình học tập thường ngày.
Khi đó, học sinh phải phân bổ thời gian cho nhiều đợt ôn luyện. Phụ huynh cũng có thể lo lắng hơn về điểm số, nhất là khi kết quả kiểm tra chung được dùng để so sánh giữa các lớp hoặc các trường. Từ một hoạt động nhằm theo dõi sự tiến bộ, kiểm tra định kỳ có nguy cơ trở thành một cuộc cạnh tranh thành tích.
Người viết không cho rằng cần giảm yêu cầu đánh giá để học sinh bớt áp lực. Vấn đề nằm ở cách tổ chức và cách nhìn nhận kết quả.
Một bài kiểm tra nghiêm túc vẫn có thể diễn ra trong môi trường bình thường, không nhất thiết phải tạo ra không khí căng thẳng như kỳ thi tuyển sinh. Học sinh cần được chuẩn bị đầy đủ về kiến thức, nhưng không nên phải học theo tâm lý đối phó với từng đợt kiểm tra.
Đặc biệt, cần thận trọng khi sử dụng kết quả kiểm tra chung để xếp hạng trường hoặc đánh giá giáo viên.
Chất lượng giáo dục chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, từ điều kiện dạy học, đầu vào của học sinh đến hoàn cảnh gia đình và môi trường học tập. Một vài kết quả kiểm tra không thể phản ánh toàn diện chất lượng của cả một đơn vị.
Cần bảo đảm sự thống nhất về yêu cầu nhưng linh hoạt trong tổ chức
Ra đề chung không có nghĩa là tập trung toàn bộ hoạt động kiểm tra về cơ quan quản lý. Sở giáo dục và đào tạo có thể tổ chức kiểm tra chung ở một số môn học, thời điểm cần thiết; còn nhà trường và giáo viên vẫn cần chủ động kiểm tra thường xuyên, theo dõi sự tiến bộ của học sinh và điều chỉnh cách dạy cho phù hợp với tình hình thực tế.
Giáo viên trực tiếp giảng dạy nên nắm rõ những khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình học tập. Bài tập, câu trả lời trên lớp, sản phẩm học tập và những trao đổi hằng ngày đều giúp giáo viên hiểu rõ hơn năng lực của từng em.
Nếu chỉ căn cứ vào kết quả một số bài kiểm tra chung thì chưa đủ để đánh giá đầy đủ năng lực và sự tiến bộ của học sinh. Cho nên, việc xây dựng đề chung cần có sự tham gia của đội ngũ giáo viên có chuyên môn, đồng thời có quy trình thẩm định chặt chẽ.
Đề phải bám sát chương trình, phân bố hợp lý giữa các mức độ nhận thức và tránh những câu hỏi gây tranh cãi về đáp án hoặc cách hiểu. Sau khi tổ chức kiểm tra, cơ quan quản lý cần phân tích kết quả để nhận diện những vấn đề nổi bật, thay vì chỉ tổng hợp điểm số và công bố thứ hạng.
Lấy sự tiến bộ của học sinh làm thước đo hiệu quả
Hiệu quả của việc ra đề chung cần được đánh giá qua những chuyển biến trong dạy và học. Kết quả kiểm tra phải giúp nhận diện những nội dung học sinh chưa nắm vững, để giáo viên điều chỉnh cách dạy và nhà trường có kế hoạch hỗ trợ phù hợp.
Nếu sau mỗi đợt kiểm tra, các trường chủ yếu so sánh điểm trung bình, xếp hạng và tiếp tục ôn luyện cho đợt sau, mục đích đánh giá sẽ khó đạt được. Điểm số chỉ phản ánh kết quả tại một thời điểm, chưa thể hiện đầy đủ quá trình học tập, điều kiện giáo dục và sự tiến bộ của học sinh.
Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để giáo viên góp ý về chất lượng đề, nội dung kiểm tra và những khó khăn khi tổ chức thực hiện. Những ý kiến từ thực tế giảng dạy sẽ giúp cơ quan quản lý kịp thời điều chỉnh cách triển khai.
Ra đề chung có thể góp phần nâng cao tính thống nhất trong đánh giá học sinh. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là kết quả kiểm tra có giúp cải thiện chất lượng dạy học hay không, chứ không phải các trường đạt thứ hạng nào.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.