Chủ trương xây dựng trường học tiên tiến, hiện đại tại TP.HCM là cần thiết trong bối cảnh giáo dục đổi mới, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, các tiêu chí cần phải phù hợp. Tại cổng thông tin điện tử ngành giáo dục và đào tạo TP.HCM có đăng tải dự thảo để tiến hành lấy ý kiến góp ý, là người công tác trong ngành giáo dục, người viết cho rằng có một số vấn đề cần lưu ý.
Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam cũng đã đăng tải bài viết: "Dự thảo tiêu chí mới trường tiên tiến tại TPHCM: Hiệu trưởng nêu một số băn khoăn cần làm rõ", trong đó có nêu băn khoăn của lãnh đạo một số trường tiên tiến về tiêu chí, minh chứng tiêu chí...Đó cũng là một thực tế cần lưu tâm cho cơ quan quản lý.
Theo người viết, điều quan trọng không phải là tạo ra một bộ tiêu chí thật nhiều, thật cao hay thật ấn tượng, mà là bảo đảm các tiêu chí đo đúng chất lượng, phản ánh đúng năng lực nhà trường và tạo động lực cải tiến. Nếu thiết kế thiếu thận trọng, chính sách nhằm thúc đẩy đổi mới có thể vô tình tạo thêm áp lực thành tích, hồ sơ, cơ sở vật chất và các chỉ số đẹp trên giấy, trong khi chất lượng học tập của học sinh chưa chắc được cải thiện tương xứng.
Tiên tiến, hiện đại phải được đo bằng chất lượng giáo dục
Một trường tiên tiến, hiện đại không đơn thuần là trường có cơ sở vật chất tốt, thiết bị công nghệ mới, nhiều hoạt động ngoại ngữ hay chương trình mang màu sắc hội nhập. Những yếu tố ấy chỉ có ý nghĩa khi chuyển hóa thành chất lượng dạy học và sự tiến bộ của người học. Trường có phòng học thông minh nhưng việc dạy học vẫn một chiều, học sinh ít tư duy độc lập và không vận dụng tốt kiến thức, thì tính hiện đại vẫn chủ yếu nằm ở phương tiện. Ngược lại, môi trường học tập tích cực, giáo viên có năng lực và phương pháp hiệu quả có thể tạo ra giá trị giáo dục lớn ngay cả khi điều kiện đầu tư chưa vượt trội.
Vì vậy, câu hỏi trung tâm phải là: nhà trường tạo ra thay đổi tích cực nào cho học sinh, và bằng chứng nào chứng minh điều đó? Cần phân biệt ba nhóm yếu tố: điều kiện đầu vào, năng lực tổ chức thực hiện và kết quả giáo dục. Cơ sở vật chất, an toàn và nhân lực là những điều kiện cần; quản trị và chuyên môn quyết định cách sử dụng nguồn lực; còn sự tiến bộ của học sinh và hiệu quả dạy học mới cho thấy những điều kiện ấy đã tạo ra giá trị gì. Nếu đánh đồng ba nhóm này, bộ tiêu chí dễ trở thành bảng kiểm tra điều kiện hơn là công cụ nhận diện chất lượng thực chất.
Tiêu chí phải đo đúng điều cần đo
Theo nội dung của dự thảo, một nội dung được quan tâm là tỷ lệ phụ huynh đánh giá tốt đối với nhà trường đạt ít nhất 85%. Ý kiến phụ huynh rất quan trọng, nhưng sự hài lòng không thể mặc nhiên đồng nhất với chất lượng giáo dục. Phụ huynh có thể hài lòng với cơ sở vật chất, dịch vụ và hoạt động phong phú, nhưng những đánh giá đó chưa đủ chứng minh học sinh tiến bộ về kiến thức, tư duy, năng lực tự học hay phẩm chất. Ngược lại, yêu cầu học tập nghiêm túc hoặc việc đánh giá đúng năng lực đôi khi không làm tất cả phụ huynh hài lòng trong ngắn hạn.
Nếu sử dụng tỷ lệ hài lòng làm chỉ báo, cần làm rõ cách khảo sát: mẫu có đại diện không, ý kiến có được thu thập ẩn danh và khách quan không, tỷ lệ tính trên toàn bộ phụ huynh hay chỉ người trả lời, câu hỏi có phân biệt chất lượng dạy học với dịch vụ và cơ sở vật chất không? Nếu thiếu phương pháp đáng tin cậy, ngưỡng phần trăm có thể khiến nhà trường chạy theo kết quả khảo sát thay vì giải quyết nguyên nhân của những phản ánh chưa tích cực.
Tương tự, yêu cầu 100% giáo viên khai thác được hạ tầng, thiết bị trường học số, theo thông tin báo chí phản ánh, chỉ có ý nghĩa nếu làm rõ “khai thác được” ở mức nào. Biết sử dụng thiết bị hoặc phần mềm không đồng nghĩa với ứng dụng công nghệ hiệu quả vào dạy học. Điều cần đánh giá là giáo viên có chọn đúng công cụ cho mục tiêu bài học, giúp học sinh học tốt hơn, phản hồi kịp thời, bảo đảm an toàn dữ liệu và tránh lạm dụng công nghệ hay không. Nói cách khác, cần đánh giá hiệu quả sư phạm của công nghệ, chứ không chỉ khả năng sử dụng công nghệ.
Yêu cầu phải đi cùng nguồn lực và lộ trình
Đòi hỏi giáo viên có năng lực số, ngoại ngữ và khả năng đổi mới phương pháp là hợp lý, nhưng tiêu chí phải xác định rõ năng lực cần có, mức độ cần đạt, cách đánh giá và trách nhiệm hỗ trợ của nhà trường. Có chứng chỉ ngoại ngữ chưa chắc đã đủ năng lực giảng dạy môn học bằng ngoại ngữ; tham gia tập huấn chưa chắc đã vận dụng hiệu quả vào lớp học; sử dụng phần mềm trình chiếu thành thạo cũng chưa đồng nghĩa với thiết kế được học liệu số chất lượng.
Nếu không phân biệt năng lực thực hành với bằng cấp, chứng chỉ và minh chứng hành chính, các tiêu chí có thể tạo ra cuộc đua về giấy tờ, tập huấn và báo cáo. Giáo viên phải dành thêm thời gian chứng minh mình đạt yêu cầu, trong khi thời gian chuẩn bị bài, nghiên cứu chuyên môn và hỗ trợ học sinh bị thu hẹp. Tương tự, trường có đội ngũ tốt nhưng thiếu phòng học, thiết bị, kinh phí hoặc cơ chế nhân sự phù hợp sẽ khó đáp ứng yêu cầu như trường có điều kiện đầu tư thuận lợi. Khi đó, kết quả đánh giá có thể phản ánh lợi thế nguồn lực ban đầu nhiều hơn là năng lực tổ chức giáo dục.
Vì vậy, nâng chuẩn phải đi cùng hỗ trợ. Nhà trường cần có điều kiện phát triển chuyên môn, nhân lực, kinh phí và hợp tác giáo dục trong khuôn khổ pháp luật; giáo viên cần thời gian, cơ hội bồi dưỡng và cơ chế ghi nhận phù hợp. Không thể chỉ nâng mức yêu cầu mà không nâng năng lực thực hiện, càng không thể lấy những điều kiện chưa được bảo đảm làm căn cứ quy trách nhiệm cho nhà trường và giáo viên.
Phải có giải pháp ngăn nguy cơ biến mô hình mới thành cuộc chạy đua thành tích
Bất kỳ chỉ số nào gắn với công nhận, xếp loại hoặc duy trì danh hiệu đều có thể trở thành mục tiêu để các đơn vị tập trung đạt được. Nếu chỉ số đo đúng chất lượng, nó thúc đẩy cải tiến; nếu chỉ phản ánh một phần hoặc dễ đạt bằng biện pháp hình thức, nó có thể làm lệch mục tiêu. Tỷ lệ hài lòng có thể bị chạy theo; ứng dụng công nghệ có thể bị đo bằng số thiết bị, tài khoản hoặc hoạt động; ngoại ngữ có thể bị thu hẹp thành cuộc đua chứng chỉ. Khi ấy, minh chứng trở thành đích đến, còn chất lượng học tập của học sinh bị đẩy xuống thứ yếu.
Không phải công nghệ mới nào cũng phù hợp với mọi lứa tuổi, cũng không phải mọi trường đều cần phát triển theo một mô hình và tiến độ giống nhau. Quy mô, địa bàn, điều kiện kinh tế – xã hội, đặc điểm học sinh và định hướng phát triển cần được tính đến. Một trường tiên tiến cần có năng lực nhận diện vấn đề của mình, lựa chọn giải pháp phù hợp và chứng minh hiệu quả, chứ không chỉ sao chép một danh mục yêu cầu chung. Điều đáng lo không phải là nhà trường phải nỗ lực đạt chuẩn cao, mà là nỗ lực ấy bị chuyển từ cải thiện việc học sang đáp ứng hồ sơ để được công nhận.
Xây dựng tiêu chí để cải tiến thực chất
Theo tôi, bộ tiêu chí nên tuân thủ một số nguyên tắc. Thứ nhất, phân định rõ điều kiện tối thiểu, năng lực tổ chức thực hiện và kết quả giáo dục; không đánh đồng những gì trường đang có với những gì trường tạo ra. Thứ hai, kết hợp số liệu định lượng với đánh giá định tính, công khai phương pháp khảo sát và kiểm chứng, xem xét sự tiến bộ của học sinh trong bối cảnh cụ thể thay vì chỉ nhìn vào một vài con số cuối cùng.
Thứ ba, đánh giá giáo viên qua năng lực thực hành nghề nghiệp, chất lượng giờ dạy và khả năng hỗ trợ người học; chứng chỉ, bằng cấp hay tham gia tập huấn không nên là bằng chứng duy nhất. Thứ tư, phân loại yêu cầu bắt buộc phải đáp ứng ngay với yêu cầu cần phát triển theo lộ trình; các yêu cầu mới phải đi kèm thời gian và nguồn lực tương ứng. Thứ năm, cần có giám sát khách quan, tiếp nhận phản ánh, kiểm tra minh chứng và đánh giá định kỳ để bảo đảm việc công nhận phản ánh chất lượng thực, đồng thời thúc đẩy cải tiến liên tục.
Cuối cùng, mô hình tiên tiến, hiện đại cần đóng góp cho việc nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông nói chung. Những phương pháp có hiệu quả nên được tổng kết, chia sẻ và nhân rộng; các điều kiện giáo dục cơ bản, an toàn và cơ hội phát triển không thể chỉ trở thành lợi thế của một nhóm trường.
Việc TP.HCM xây dựng tiêu chí cho trường tiên tiến, hiện đại là cơ hội để làm rõ chất lượng giáo dục và trách nhiệm giải trình. Nhưng yêu cầu cao hơn không tự động tạo ra chất lượng tốt hơn. Tiêu chí không phù hợp có thể làm tăng gánh nặng mà không tăng giá trị; chỉ số thiếu tin cậy có thể vô tình tạo ra sự đối phó; yêu cầu vượt quá điều kiện thực hiện có thể đẩy nhà trường và giáo viên vào cuộc chạy đua minh chứng.
Điều cần đặt ra trong quá trình lấy ý kiến và hoàn thiện dự thảo không chỉ là trường có thể đáp ứng bao nhiêu tiêu chí, mà là từng tiêu chí có cần thiết không, đo đúng điều cần đo không, khả thi không và có khuyến khích hành vi cải thiện chất lượng hay không. Một trường tiên tiến, hiện đại không phải là trường có nhiều danh hiệu, thiết bị hay tỷ lệ đẹp nhất, mà là nơi tổ chức dạy học hiệu quả, giúp học sinh tiến bộ, tạo điều kiện để giáo viên phát huy chuyên môn và sử dụng nguồn lực có trách nhiệm.
Đổi mới giáo dục không nên bắt đầu bằng cuộc chạy đua đáp ứng tiêu chí, mà bằng việc xác định đúng chất lượng cần hướng tới. Tiêu chí phải phục vụ giáo dục; danh hiệu phải phản ánh chất lượng; và mọi yêu cầu đối với nhà trường, giáo viên cuối cùng phải được kiểm chứng bằng giá trị thực sự mang lại cho người học.
Hiện tại, dự thảo cũng đang trong giai đoạn tổ chức lấy ý kiến góp ý. Do vậy, những nội dung phân tích ở trên là mang tính góp ý và định hướng để xây dựng và ban hành tiêu chí thật sự phù hợp. Một khi quy định được chính thức ban hành và áp dụng vào thực tiễn, kỳ vọng sẽ mang lại giá trị chất lượng dạy học và sự tiến bộ của người học, thay vì chỉ mang tính đánh giá và xếp hạng và danh hiệu của các trường học.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả