Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT), Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp giữ một vị trí khá đặc biệt. Nếu các môn học văn hóa hình thành hệ thống tri thức lý thuyết, thì Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là một hoạt động giáo dục bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12. Ở cấp trung học phổ thông, tổng thời lượng dành cho hoạt động này là 105 tiết/năm học (tương đương 3 tiết/tuần), ngang bằng với các môn học cốt lõi như Toán, Ngữ văn.
Về cơ bản, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là “cầu nối” đưa tri thức vào thực tiễn đời sống. Từ đó hình thành và phát triển 3 nhóm năng lực cốt lõi: năng lực thích ứng với cuộc sống, năng lực thiết kế – tổ chức hoạt động, và năng lực định hướng nghề nghiệp.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có Công văn số 5636/BGDĐT-GDTrH ngày 10/10/2023 về xây dựng kế hoạch dạy học, trong đó có Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.
Theo đó, “Kế hoạch tổ chức thực hiện Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp được xây dựng theo từng chủ đề; giáo viên được phân công đảm nhận các chủ đề phù hợp với năng lực chuyên môn”. Đồng thời, Bộ cũng yêu cầu: “Xây dựng thời khóa biểu bảo đảm sự linh hoạt (không bắt buộc phải chia đều số tiết/tuần, không bắt buộc thực hiện lần lượt các chủ đề theo trình tự trong sách giáo khoa); bố trí thời gian thực hiện phù hợp với kế hoạch giáo dục của nhà trường, tạo thuận lợi cho việc phân công giáo viên và tổ chức thực hiện”.
Nhưng trong thực tế thực hiện, người viết là giáo viên trung học phổ thông thấy cơ sở giáo dục gặp không ít khó khăn, từ đội ngũ nhà giáo đến quản trị.
Những rào cản xuất phát từ thực tế cơ sở
Công văn số 5636/BGDĐT-GDTrH phân công giáo viên bộ môn phụ trách theo từng chủ đề, nhưng các cơ sở giáo dục khó thực hiện vì những lý do sau:
Thứ nhất, áp lực xáo trộn thời khóa biểu cố định. Công văn 5636 nêu: “Căn cứ vào kế hoạch tổ chức thực hiện Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, Hiệu trưởng phân công giáo viên đảm nhận các chủ đề phù hợp với năng lực chuyên môn của giáo viên, bảo đảm định mức tiết dạy theo quy định”. Chẳng hạn, giáo viên Địa lý phụ trách các chủ đề về môi trường, bảo tồn cảnh quan; giáo viên Công nghệ phát huy thế mạnh tìm hiểu trang thiết bị, an toàn lao động và hướng nghiệp sản xuất. Tuy nhiên, nếu phân cho giáo viên theo chủ đề thì mỗi người chỉ đứng lớp khoảng 2 - 3 tuần là xong. Như vậy, một trường học có khoảng 30 - 45 lớp học, việc thay đổi giáo viên sẽ dẫn đến điều chỉnh thời khóa biểu liên tục. Do đó, làm xáo trộn nền nếp học tập của học sinh và tạo áp lực điều phối cho bộ phận quản lý chuyên môn.
Thứ hai, để ổn định thời khóa biểu, giải pháp phổ biến nhất hiện nay là phân 70 tiết cho giáo viên chủ nhiệm, 35 tiết còn lại dành cho hoạt động tập trung quy mô toàn trường. Tuy nhiên, giải pháp này lại khiến giáo viên chủ nhiệm chịu áp lực lớn. Chẳng hạn, một giáo viên Ngữ văn hay Toán làm chủ nhiệm sẽ gặp nhiều hạn chế trước các nội dung kỹ thuật công nghệ, chuyển đổi số, phân tích thị trường lao động hay tư vấn nghề nghiệp chuyên sâu. Đặc biệt, theo hướng dẫn tại Phụ lục 3 kèm theo Công văn 5636/BGDĐT-GDTrH, việc tổ chức một chủ đề đòi hỏi quy trình 3 giai đoạn rất chặt chẽ. Nếu không có sự hỗ trợ, nguy cơ tiết Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp bị biến thành “tiết sinh hoạt lớp kéo dài”, hoặc chỉ dạy lý thuyết như trong sách giáo khoa.
Thứ ba, quy trình đánh giá còn rườm rà. Theo Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông, hoạt động này được đánh giá bằng nhận xét Đạt hoặc Chưa đạt vào cuối mỗi học kỳ. Công văn 5636 hướng dẫn: “Đối với đánh giá thường xuyên: giáo viên được phân công phụ trách chủ đề nào thực hiện đánh giá thường xuyên đối với chủ đề đó theo quy định. Hiệu trưởng phân công giáo viên chủ trì phụ trách Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở mỗi lớp để phối hợp với các giáo viên được phân công tổ chức Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở lớp đó thống nhất kết quả đánh giá thường xuyên, tổng hợp kết quả, ghi kết quả đánh giá vào sổ theo dõi, đánh giá học sinh và học bạ”. Nếu phân theo chủ đề cho nhiều giáo viên, có thể tăng gánh nặng hành chính. Bởi nhiều giáo viên dạy trong một lớp, việc thống nhất nhận xét giữa các giáo viên tốn nhiều thời gian. Vì thế, giáo viên dễ chọn giải pháp đánh giá cào bằng “100% Đạt”, điều đó đồng nghĩa với việc giảm đi tính giáo dục thực chất.
Giải pháp tháo gỡ từ góc độ chuyên môn
Để phát huy giá trị của Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp mà không gây quá tải, người viết cho rằng nhà trường nên triển khai đồng bộ một số giải pháp sau:
Thứ nhất, vận dụng tối đa quyền tự chủ từ Công văn 5636: “Không bắt buộc phải chia đều số tiết/tuần, không bắt buộc thực hiện lần lượt các chủ đề theo trình tự trong sách giáo khoa”. Vì thế, có thể thiết kế 03 tiết/tuần như sau: 01 tiết Sinh hoạt dưới cờ (khoảng 35 tiết/năm), dành để triển khai theo quy mô trường. Đoàn trường chủ trì, phối hợp các tổ bộ môn tổ chức các chuyên đề lớn về giáo dục pháp luật, an toàn giao thông, ngày hội hướng nghiệp.
01 tiết Sinh hoạt lớp (khoảng 35 tiết/năm), phân công giáo viên chủ nhiệm đảm nhận, quản lý nền nếp và phản ánh sự rèn luyện của học sinh. 01 tiết hoạt động giáo dục theo chủ đề (khoảng 35 tiết/năm) dành tổ chức hoạt động tập trung như ngày hội STEM, dự án học tập thực địa,... Như thế, việc điều động giáo viên sẽ không làm xáo trộn thời khóa biểu.
Thứ hai, đánh giá bằng Bảng kiểm hành vi (Rubric). Dựa theo Phụ lục 3 Công văn 5636, giáo viên có thể thiết kế Bảng kiểm hành vi ngắn gọn, bám sát 3 giai đoạn: Nhận thức ban đầu và sự chuẩn bị của học sinh về chủ đề; tinh thần hợp tác, trách nhiệm khi thực hành luyện tập và vận dụng thực tế; chất lượng sản phẩm trải nghiệm (báo cáo, tranh ảnh, video, sản phẩm dự án).
Thứ ba, trăn trở lớn nhất là giải quyết bài toán kinh phí cho hoạt động ngoài nhà trường. Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp phải đưa học sinh đi tiếp cận các cơ sở sản xuất, trường đại học hoặc di tích lịch sử. Giải quyết được những vướng mắc này, hiệu trưởng mới tự tin mở rộng không gian học tập thực tế cho học sinh.
Đổi mới giáo dục chỉ thực sự có hiệu quả khi học sinh được “học đi đôi với hành”. Nếu được xếp lịch linh hoạt, đánh giá gọn nhẹ và có cơ chế bảo vệ an toàn, tiết học Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp sẽ trở nên bổ ích và được học sinh mong đợi nhất trong tuần.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.