Kể từ khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công văn số 3175/BGDĐT- GDTrH ngày 21/7/2022 nhằm hướng dẫn đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn ở trường phổ thông thì việc giảng dạy, kiểm tra cũng có nhiều thay đổi.
Định hướng của Công văn số 3175/BGDĐT- GDTrH là khắc phục tình trạng học sinh học thuộc lòng, sao chép tài liệu, sử dụng văn mẫu; đồng thời khuyến khích giáo viên tổ chức các hoạt động dạy học để học sinh phát huy tư duy độc lập, năng lực cảm thụ, khả năng sáng tạo và diễn đạt suy nghĩ của bản thân. Đây là một chủ trương đúng đắn, phù hợp với yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực người học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Tuy nhiên, nhìn từ thực tế giảng dạy và học tập ở các trường phổ thông hiện nay, có thể nhận thấy một nghịch lý: dù đã triển khai Công văn 3175 trong nhiều năm, tình trạng học sinh học thuộc văn mẫu khi kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định kỳ vẫn chưa được khắc phục triệt để.
Vì sao Công văn 3175 chưa thể chấm dứt tình trạng học văn mẫu?
Thứ nhất: công tác ra đề kiểm tra hiện nay của một số tổ chuyên môn, giáo viên chưa có nhiều thay đổi. Khi kiểm tra định kỳ nếu là đề nghị luận xã hội chỉ giới hạn một số nội dung quen thuộc; nếu ra đề vào nghị luận văn học cũng giới hạn một số tác phẩm văn học mà thầy cô đã dạy ở chương trình 2006.
Vì thế, trước khi kiểm tra thì học sinh đã biết kiểm tra vào những nội dung nào và thầy cô cũng đã ôn, hướng dẫn dàn bài chi tiết và dặn học sinh về chuẩn bị.
Một số em học thêm thì được giáo viên hướng dẫn cặn kẽ, làm sẵn bài cho và yêu cầu học sinh học “thật kĩ”. Khi kiểm tra, học sinh chỉ cần tái hiện lại những gì đã học, đã ôn từ trước.
Thứ hai: phải nhìn nhận rằng văn mẫu vẫn có sức hấp dẫn rất lớn đối với học sinh. Trong khi việc tự đọc, tự cảm nhận, tìm ý và viết một bài văn đòi hỏi nhiều thời gian, công sức thì học thuộc một bài văn có sẵn lại giúp các em cảm thấy an toàn hơn khi bước vào phòng kiểm tra. Các em thường có tâm lý muốn tìm một công thức chung để áp dụng cho nhiều dạng đề, thay vì phải tự mình suy nghĩ và sáng tạo.
Thứ ba: áp lực điểm số và thành tích vẫn là một trong những nguyên nhân quan trọng với cả thầy cô và học sinh nên trước khi kiểm tra giáo viên luôn ôn và căn dặn học trò kĩ lưỡng.
Học sinh cần đạt điểm cao trong các bài kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định kỳ. Phụ huynh cũng mong muốn con em mình có kết quả học tập tốt. Trong bối cảnh đó, một bài văn mẫu được đánh giá là hay, đầy đủ ý, có khả năng đạt điểm cao dễ dàng trở thành tài liệu được lựa chọn. Không ít học sinh và phụ huynh cho rằng học thuộc văn mẫu là con đường nhanh nhất để cải thiện điểm số.
Thứ tư: việc đổi mới kiểm tra, đánh giá đôi khi chưa thực sự đồng bộ với quá trình dạy học. Công văn 3175 khuyến khích sử dụng ngữ liệu mới, đề mở, yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức và kỹ năng vào những tình huống mới.
Tuy nhiên, nếu trong quá trình dạy học, giáo viên vẫn chủ yếu cung cấp kiến thức, hướng dẫn học sinh phân tích theo những khuôn mẫu cố định, yêu cầu ghi nhớ các luận điểm và cách diễn đạt có sẵn thì rất khó đòi hỏi các em có thể tự chủ động sáng tạo khi làm bài kiểm tra.
Thứ năm: nguồn văn mẫu hiện nay quá phong phú và dễ tiếp cận. Các em học sinh chỉ cần một chiếc điện thoại có kết nối Internet là có thể tìm được hàng trăm bài văn tham khảo trên các trang mạng, diễn đàn học tập hoặc các nền tảng trí tuệ nhân tạo.
Thậm chí, các em có thể yêu cầu công cụ AI viết bài theo một đề cụ thể, điều chỉnh độ dài, cách diễn đạt và trình độ học sinh. Điều này khiến việc học thuộc, sao chép và sử dụng văn bản có sẵn trở nên dễ dàng hơn rất nhiều so với trước đây.
Thực tế cho thấy, nếu giáo viên chưa thay đổi cách tổ chức dạy học, chưa tạo được môi trường để học sinh tự trình bày suy nghĩ và cảm nhận của mình thì việc yêu cầu các em không học văn mẫu sẽ khó đạt hiệu quả.
Thầy cô giáo cần dạy cho học sinh khả năng tư duy, biết cách tiếp cận với các vấn đề xã hội, biết cách khai thác, cảm nhận văn học mới là điều quan trọng nhất khi đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn ở trường phổ thông.
Cần đổi mới thực chất từ hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn
Để khắc phục tình trạng học sinh vẫn học thuộc văn mẫu, trước hết những thầy cô giáo dạy môn Ngữ văn phải thay đổi vai trò của mình trong quá trình dạy học. Thay vì cung cấp sẵn những bài phân tích hoàn chỉnh để học sinh ghi chép và học thuộc, giáo viên cần tổ chức các hoạt động giúp học sinh tự khám phá văn bản, tự tìm luận điểm, lựa chọn dẫn chứng và trình bày cách hiểu của bản thân.
Trong dạy học đọc hiểu, cần khuyến khích học sinh đưa ra những cách cảm nhận khác nhau trước một chi tiết, hình ảnh hoặc vấn đề của tác phẩm. Giáo viên không nên áp đặt một cách hiểu duy nhất nếu những cách lý giải khác vẫn có căn cứ và phù hợp với đặc trưng văn bản.
Trong dạy học viết (làm văn), cần chú trọng hướng dẫn quy trình tạo lập văn bản, từ tìm ý, lập dàn ý, viết bản nháp, chỉnh sửa đến hoàn thiện sản phẩm.
Bên cạnh đó, việc kiểm tra, đánh giá cần thực sự hướng học sinh đến năng lực vận dụng. Thầy cô không chỉ thay đổi ngữ liệu kiểm tra mà còn phải thay đổi cách đặt câu hỏi, yêu cầu học sinh giải quyết những vấn đề có tính thực tiễn, liên hệ với đời sống và thể hiện quan điểm cá nhân.
Cần đánh giá đúng khả năng tư duy, lập luận, cảm thụ và diễn đạt, thay vì quá chú trọng vào những câu văn trau chuốt hay những nhận định được ghi nhớ từ tài liệu tham khảo.
Đặc biệt, các tổ chuyên môn cần tăng cường xây dựng ngân hàng đề kiểm tra theo hướng mở, đa dạng hóa dạng thức câu hỏi, tránh tình trạng đề kiểm tra giữa các lớp, các trường lặp lại những dạng đề quen thuộc đến mức học sinh có thể học thuộc trước đáp án.
Đối với công tác quản lý chuyên môn, cần tránh tình trạng triển khai Công văn 3175 theo hình thức, xem việc có đề kiểm tra ngoài sách giáo khoa (nhưng lại cho học sinh biết trước tác phẩm để chuẩn bị) là minh chứng duy nhất cho đổi mới. Điều quan trọng hơn là học sinh có thực sự biết đọc, biết viết, biết suy nghĩ và biết bày tỏ chính kiến hay không.
Công văn 3175 là một định hướng cần thiết nhằm đưa môn Ngữ văn trở về đúng bản chất của một môn học vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật và nhân văn. Tuy nhiên, một văn bản chỉ đạo dù đúng đắn đến đâu cũng không thể tự mình làm thay đổi thói quen học tập đã tồn tại trong nhiều năm.
Điều đáng lo ngại không phải là học sinh còn đọc văn mẫu mà điều đáng lo ngại là các em xem văn mẫu như con đường duy nhất để đạt được điểm cao môn Ngữ văn.
Mục tiêu cuối cùng của giáo viên khi đổi mới dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông là hướng cho các em không còn phụ thuộc vào văn mẫu để có thể viết được một bài văn của chính mình.
Một bài văn có thể chưa thật hay, câu chữ có thể còn mộc mạc, lập luận có thể chưa thật sắc sảo nhưng nếu đó là kết quả của quá trình tự suy nghĩ, tự cảm nhận và tự diễn đạt thì vẫn đáng trân trọng hơn một bài văn hoàn chỉnh được tạo nên từ sự sao chép máy móc.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.