Vụ hỏa hoạn xảy ra tại Trường Trung học cơ sở Kim Liên (phường Kim Liên, Hà Nội) ngày 5/11 khiến một nam sinh lớp 6 tử vong tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo về công tác phòng cháy, chữa cháy tại các cơ sở giáo dục, nhất là những địa điểm đang được sử dụng để tổ chức dạy học tạm.
Trong bối cảnh một số trường học phải bố trí địa điểm học tập tạm thời để chờ xây dựng, cải tạo cơ sở vật chất, yêu cầu bảo đảm an toàn càng trở nên cấp thiết. Theo chuyên gia và người có kinh nghiệm trong lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy, bên cạnh việc tuân thủ quy định, nhà trường cần đặc biệt quan tâm đến hệ thống điện, lối thoát nạn, phương tiện chữa cháy và kỹ năng xử lý tình huống cho học sinh.
Rà soát kỹ điều kiện an toàn tại nơi học tạm
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về công tác bảo đảm an toàn tại các cơ sở giáo dục tổ chức học tạm, Trung tá Đoàn Việt Bắc - cựu Đội trưởng Đội Phòng cháy, chữa cháy quận Nam Từ Liêm (quận cũ của Hà Nội) cho rằng, vấn đề đầu tiên cần quan tâm là đánh giá đúng điều kiện an toàn thực tế của từng địa điểm.
Theo ông Bắc, không phải cứ chuyển học sinh sang nhà văn hóa, trụ sở cơ quan cũ hay trạm y tế là sẽ bảo đảm an toàn hơn. Mỗi công trình đều được xây dựng với công năng và quy mô sử dụng nhất định. Một phòng làm việc vốn chỉ phù hợp với số lượng người nhất định, nếu bố trí cả lớp học với 50-60 học sinh thì chưa chắc đã đáp ứng yêu cầu an toàn.
Do đó, việc lựa chọn địa điểm học tạm cần căn cứ vào diện tích, kết cấu công trình, số lượng người sử dụng và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn về phòng cháy, chữa cháy. Không nên chỉ nhìn nhận vấn đề theo hướng cơ sở học tạm là không an toàn rồi yêu cầu chuyển toàn bộ học sinh sang một địa điểm khác.
"Trong thời gian chờ xây dựng trường lớp mới, các cơ sở giáo dục cần được rà soát, khắc phục những điều kiện còn thiếu, đồng thời tăng cường nhân lực quản lý, giám sát học sinh", ông Bắc chia sẻ.
Đặc biệt, ông Bắc nhấn mạnh yêu cầu bố trí các lối thoát nạn phù hợp, trong đó những cơ sở có đông người cần có tối thiểu hai lối thoát nạn theo yêu cầu áp dụng đối với công trình. Các lối thoát nạn phải luôn thông thoáng, không bị khóa hoặc cản trở để học sinh có thể nhanh chóng di chuyển ra ngoài khi xảy ra sự cố.
"Nếu tất cả học sinh cùng dồn về một hướng khi có cháy, nguy cơ chen lấn, xô đẩy rất lớn. Trong trạng thái hoảng loạn, các em có thể không xác định được cửa nào có thể sử dụng, dẫn đến mất thời gian và gia tăng nguy cơ thương vong.
Bên cạnh điều kiện về lối thoát nạn, kỹ năng xử lý tình huống cũng cần được chú trọng. Khi phát hiện cháy, học sinh phải nhanh chóng rời khỏi khu vực nguy hiểm, bỏ lại đồ dùng cá nhân và tuyệt đối không quay lại lấy đồ. Trong quá trình di chuyển, các em cần cúi thấp người, tìm lối ra gần nhất. Nếu không có khẩu trang hoặc phương tiện bảo vệ chuyên dụng, có thể sử dụng áo để che mũi, miệng nhằm hạn chế hít phải khói, khí độc", ông Bắc cho hay.
Ông Bắc lưu ý, đối với những công trình sử dụng nhiều vật liệu dễ cháy, đặc biệt là mút xốp, khi xảy ra hỏa hoạn, khói và khí độc có thể phát sinh với lượng lớn, nhanh chóng ảnh hưởng đến khả năng định hướng và di chuyển của con người. Vì vậy, việc thoát ra khỏi khu vực nguy hiểm càng sớm càng tốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Cùng với đó, nhà trường cần bố trí người thường xuyên giám sát, hướng dẫn học sinh, nhất là tại những khu vực có điều kiện an toàn còn hạn chế. Khi xảy ra sự cố, phải có người hướng dẫn các em di chuyển, ngăn chặn tình trạng tự ý quay trở lại khu vực nguy hiểm. Đối với hệ thống điện, thiết bị điện và các vị trí đấu nối, cần được kiểm tra thường xuyên để kịp thời phát hiện nguy cơ mất an toàn. Các phương tiện chữa cháy ban đầu cũng phải được trang bị đầy đủ, phù hợp với điều kiện thực tế của từng cơ sở.
Không được hạ thấp yêu cầu phòng cháy, chữa cháy vì công trình chỉ sử dụng tạm thời
Ở góc độ kỹ thuật, đại diện một doanh nghiệp xây lắp thiết bị phòng cháy, chữa cháy tại Hà Nội cho rằng, dù công trình được sử dụng lâu dài hay chỉ phục vụ việc dạy học tạm thời thì vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về an toàn phòng cháy, chữa cháy theo quy định.
Theo đại diện doanh nghiệp, các quy chuẩn hiện hành đã quy định cụ thể đối với từng loại công trình về hệ thống báo cháy tự động, hệ thống chữa cháy, phương tiện chữa cháy ban đầu và lối thoát nạn. Vì vậy, người đứng đầu cơ sở giáo dục phải có trách nhiệm tổ chức thực hiện, đồng thời duy trì các điều kiện an toàn trong suốt quá trình sử dụng.
Một trong những vấn đề cần đặc biệt chú ý tại các cơ sở học tạm là hệ thống điện, nhất là những công trình có mái hoặc trần sử dụng vật liệu tôn xốp, mút xốp. Đại diện doanh nghiệp phân tích, nguy cơ cháy có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như lựa chọn dây dẫn không đúng tiết diện so với công suất thiết bị, đấu nối không bảo đảm kỹ thuật, thiếu thiết bị bảo vệ hoặc bố trí đường dây không phù hợp.
Đối với hệ thống điều hòa, không thể mặc định bản thân thiết bị là nguyên nhân gây cháy. Cần xem xét toàn bộ quá trình thiết kế, lắp đặt và vận hành, từ công suất thiết bị, tiết diện dây dẫn đến các vị trí đấu nối và điều kiện bảo vệ đường dây. Đặc biệt, những đường dây điện đi phía trên trần giả, khuất tầm quan sát nếu không được bảo vệ đúng cách có thể tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Dây dẫn sử dụng lâu ngày, bị chuột cắn hoặc lớp vỏ cách điện xuống cấp cũng có thể dẫn đến sự cố. Do đó, hệ thống dây dẫn cần được bảo vệ bằng ống luồn dây, máng cáp hoặc bố trí trong hệ thống kỹ thuật phù hợp, bảo đảm khoảng cách an toàn với các khu vực có vật liệu dễ cháy. Các thiết bị bảo vệ như aptomat, cầu dao cũng cần được lắp đặt đúng yêu cầu kỹ thuật.
Đại diện doanh nghiệp nhấn mạnh, không nên có tâm lý chỉ cần thiết bị điện hoạt động được là đủ. Việc lựa chọn dây dẫn phải căn cứ vào công suất sử dụng, đồng thời cần kiểm tra, bảo trì thường xuyên để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.
Ngoài ra, trong quá trình cải tạo, sửa chữa cơ sở vật chất, nếu có hoạt động hàn, cắt kim loại, nhà trường và đơn vị thi công phải bố trí người giám sát, kiểm soát khu vực có nguy cơ cháy. Tia lửa hoặc xỉ hàn rơi xuống vật liệu dễ cháy có thể gây hỏa hoạn nếu không có biện pháp ngăn chặn.
Về phương tiện chữa cháy, đại diện doanh nghiệp cho rằng việc lựa chọn phải căn cứ vào đặc điểm đám cháy và điều kiện thực tế. Với vật liệu xốp, bình chữa cháy gốc nước có thể mang lại hiệu quả tốt trong một số tình huống. Tuy nhiên, nếu đám cháy liên quan đến thiết bị điện thì phải ngắt nguồn điện trước khi sử dụng chất chữa cháy không phù hợp với đám cháy điện.
Đáng chú ý, khả năng phát hiện cháy sớm và xử lý ngay từ ban đầu là yếu tố quan trọng để hạn chế đám cháy lan rộng. Khi đám cháy còn nhỏ, lực lượng phòng cháy, chữa cháy tại chỗ như nhân viên bảo vệ, người phụ trách cơ sở nếu có đủ kỹ năng và phương tiện phù hợp có thể xử lý kịp thời. Tuy nhiên, nếu đám cháy xuất hiện tại khu vực mái hoặc trần ở vị trí cao, việc sử dụng bình chữa cháy từ dưới mặt đất có thể gặp khó khăn. Vì vậy, phương tiện chữa cháy phải được lựa chọn phù hợp với vị trí và đặc điểm nguy cơ cháy của công trình.
Mỗi trường cần có quy trình thoát nạn riêng, không chỉ dừng ở tuyên truyền
Theo Tiến sĩ Vũ Thị Thu Hương - chuyên gia giáo dục, dù học sinh học tại trường mới xây dựng khang trang hay tại các cơ sở được bố trí tạm thời như nhà văn hóa, trụ sở cơ quan cũ, nguy cơ cháy, nổ vẫn có thể xảy ra. Bởi trong trường học luôn tồn tại nhiều vật liệu dễ cháy như sách vở, đồ dùng bằng giấy, thiết bị máy tính, máy chiếu và các vật dụng phục vụ giảng dạy.
Vì vậy, vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở việc lựa chọn địa điểm học tập mà còn là nhà trường đã chuẩn bị phương án ứng phó và hướng dẫn học sinh thoát nạn như thế nào.
Tiến sĩ Vũ Thị Thu Hương cho rằng, lâu nay, việc tuyên truyền kỹ năng phòng cháy, chữa cháy thường tập trung vào hướng dẫn từng cá nhân phải làm gì khi xảy ra cháy, chẳng hạn cúi thấp người, tìm lối thoát và nhanh chóng rời khỏi khu vực nguy hiểm. Tuy nhiên, trong môi trường trường học, việc thoát nạn không đơn giản như vậy. Nếu hàng trăm học sinh cùng tự phát chạy ra ngoài mà không có sự tổ chức, hướng dẫn, rất dễ xảy ra chen lấn, xô đẩy, thậm chí giẫm đạp lên nhau.
"Mỗi trường cần xây dựng một quy trình thoát nạn riêng, phù hợp với đặc điểm cơ sở vật chất, số lượng học sinh và cách bố trí các phòng học. Quy trình này phải được phổ biến, tập huấn cho cả giáo viên và học sinh để mọi người nắm rõ vai trò, nhiệm vụ của mình", Tiến sĩ Hương cho hay.
Vị chuyên gia giáo dục lấy ví dụ, khi phát hiện cháy, giáo viên phải biết cách hướng dẫn học sinh đứng lên, sắp xếp đội hình và di chuyển theo trật tự. Những học sinh ở gần cửa có thể được hướng dẫn thoát ra trước, trong khi các em ở phía trong cần di chuyển lần lượt, tránh tình trạng chen lấn hoặc tự ý chạy vượt lên phía trước. Từng lớp học cũng cần có phương án cụ thể về thứ tự di chuyển, hướng thoát nạn và vị trí tập kết. Khi ra đến khu vực an toàn, học sinh phải tập trung theo lớp để giáo viên điểm danh, xác định em nào đã thoát ra ngoài, em nào còn mất liên lạc để kịp thời báo cho lực lượng chức năng hỗ trợ tìm kiếm. Sau khi tập hợp và kiểm tra quân số, nhà trường có thể tổ chức di chuyển học sinh đến một địa điểm rộng rãi, an toàn bên ngoài khuôn viên trường như vườn hoa, sân chung cư hoặc khu vực phù hợp gần đó. Tại đây, giáo viên tiếp tục quản lý học sinh và bàn giao từng em cho phụ huynh.
Một nội dung rất quan trọng là phải hướng dẫn học sinh tuyệt đối không quay lại lấy sách vở, ba lô hay bất kỳ đồ dùng cá nhân nào khi xảy ra cháy. Nhà trường cần nói rõ với các em rằng những vật dụng đó có thể được trang bị lại, nhưng tính mạng và sức khỏe thì không thể đánh đổi. Khi học sinh hiểu và yên tâm rằng nhà trường, gia đình sẽ hỗ trợ khắc phục những mất mát về đồ dùng, các em sẽ chủ động thoát nạn hơn. Việc bàn giao học sinh cho phụ huynh cũng cần có quy trình. Giáo viên phải thông báo tình hình, đồng thời hướng dẫn cha mẹ đưa con đi kiểm tra y tế nếu có biểu hiện khó thở, chóng mặt, bỏng rát hoặc nghi ngờ hít phải khói độc. Sau đó, phụ huynh cần phản hồi tình trạng sức khỏe của con để nhà trường tiếp tục nắm bắt.
Bên cạnh đó, mỗi trường cần có bộ phận chỉ huy và kênh liên lạc riêng để điều phối hoạt động khi xảy ra sự cố, nhất là trong trường hợp mất điện, hệ thống thông tin thông thường không thể sử dụng. Nhà trường phải có phương án thông báo lớp nào đã tập trung đủ, lớp nào còn thiếu học sinh, đồng thời hướng dẫn những em đang ở nhà vệ sinh, thư viện, phòng thể chất hoặc các khu vực khác nhanh chóng thoát ra ngoài.
"Đối với học sinh tiểu học, quy trình này càng cần được xây dựng chi tiết. Ngay trong cấp tiểu học, khả năng nhận thức và kỹ năng của học sinh lớp 1, lớp 2 đã khác đáng kể so với lớp 4, lớp 5. Vì vậy, nhà trường cần bố trí nhân lực và thời gian hướng dẫn phù hợp với từng nhóm tuổi, không thể áp dụng một cách tổ chức giống nhau cho tất cả học sinh.
Với học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông, các em có khả năng chủ động hơn nhưng vẫn phải được hướng dẫn về vị trí tập kết, cách báo cáo tình trạng an toàn với giáo viên và trách nhiệm không tự ý quay lại khu vực nguy hiểm. Mỗi cấp học cần có quy trình phù hợp, bảo đảm khi xảy ra sự cố, học sinh biết mình phải làm gì và tìm đến ai", Tiến sĩ Hương chia sẻ.
Về việc lựa chọn địa điểm học tạm, Tiến sĩ Vũ Thị Thu Hương cho rằng không nên mặc định cứ học trong nhà lán, nhà tôn xốp là nguy hiểm, còn chuyển sang nhà văn hóa, trụ sở cơ quan cũ thì sẽ an toàn hơn. Bởi trên thực tế, ngay cả những trường học được xây dựng kiên cố cũng có thể tồn tại nhiều nguy cơ về phòng cháy, chữa cháy.
Chuyên gia cho biết từng khảo sát một số trường và nhận thấy có những cơ sở giáo dục nằm sâu trong khu dân cư, đường dẫn vào trường rất hẹp, xe chữa cháy khó tiếp cận.
Một số công trình trường học khác cũng có những hạn chế như hành lang hẹp, cầu thang nhỏ hoặc số tầng cao, khiến việc di chuyển, thoát nạn của học sinh gặp khó khăn. Ngược lại, có những trường mới được xây dựng với hành lang và cầu thang rộng, tạo điều kiện thuận lợi hơn khi cần sơ tán học sinh. Điều đó cho thấy, không thể chỉ căn cứ vào việc công trình là trường học kiên cố hay địa điểm học tạm để đánh giá mức độ an toàn. Cần khảo sát cụ thể từng cơ sở, nhận diện những điểm có nguy cơ và xây dựng phương án ứng phó tương ứng.
Đối với những trường phải phân tán học sinh đến nhiều địa điểm khác nhau trong thời gian xây dựng, cải tạo, nhà trường càng phải có phương án quản lý riêng. Cần xác định rõ lớp nào học ở cơ sở nào, giáo viên nào phụ trách, lối thoát nạn ra sao, vị trí tập kết ở đâu và cách liên lạc trong tình huống khẩn cấp như thế nào.
Tiến sĩ Vũ Thị Thu Hương cũng cho rằng, một hạn chế hiện nay là việc giáo dục kỹ năng phòng cháy, chữa cháy trong trường học vẫn còn thiên về tuyên truyền, phổ biến kiến thức, chưa chú trọng thực hành thường xuyên. Nhiều khi học sinh chỉ được xem video hoặc nghe hướng dẫn trong khoảng 15 phút vào giờ chào cờ, nhưng chưa được trực tiếp thực hành quy trình thoát nạn. Trong khi đó, kỹ năng thoát hiểm chỉ thực sự có hiệu quả khi học sinh và giáo viên được tập luyện nhiều lần, hình thành phản xạ và biết cách xử lý khi gặp tình huống thực tế.
Các trường cần tổ chức diễn tập với những tình huống giả định, chẳng hạn báo cháy bất ngờ để học sinh tự thực hiện việc di chuyển, tập kết, điểm danh theo đúng phương án. Việc tập huấn không chỉ dành cho học sinh mà còn đặc biệt cần thiết đối với giáo viên. Khi được thực hành thành thạo, giáo viên sẽ bình tĩnh hơn, biết cách tổ chức lớp học và hướng dẫn các em thoát nạn. Nếu chính giáo viên cũng lúng túng, hoảng loạn khi xảy ra cháy thì rất khó kiểm soát hàng chục học sinh trong cùng một lớp.
Theo chuyên gia, công tác phòng cháy, chữa cháy trong trường học cần được nhìn nhận như một nội dung giáo dục kỹ năng sống thiết yếu, cần đưa vào hoạt động giáo dục và tổ chức thực hành nghiêm túc, thay vì chỉ dừng ở những buổi tuyên truyền mang tính hình thức.
Dù học sinh đang học tại trường kiên cố hay cơ sở tạm thời, nguy cơ cháy, nổ vẫn luôn hiện hữu. Vì vậy, khi đã bố trí địa điểm học tập, nhà trường càng phải chủ động rà soát, nhận diện những điểm bất cập và xây dựng quy trình ứng phó chặt chẽ. Phương án càng cụ thể, việc tập huấn càng thường xuyên, khả năng kiểm soát tình huống và hạn chế thiệt hại càng cao.