Thay đổi rất cần thiết về tư duy quản lý
Chia sẻ về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng đánh giá, việc chuyển sang quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng là một thay đổi rất cần thiết về tư duy quản lý.
“Với an toàn thực phẩm, nếu chờ xảy ra ngộ độc, có người phải nhập viện rồi mới truy tìm nguyên nhân, xử lý vi phạm thì dù xử lý nghiêm đến đâu, thiệt hại về sức khỏe cũng đã xảy ra. Vì vậy, yêu cầu trước hết phải là nhận diện sớm nguy cơ và ngăn chặn từ nguồn.
Thực phẩm đi qua nhiều công đoạn, từ trồng trọt, chăn nuôi đến thu hoạch, giết mổ, chế biến, bảo quản, vận chuyển và tiêu thụ. Chỉ một công đoạn không bảo đảm cũng có thể làm mất an toàn của cả sản phẩm. Quản lý theo toàn bộ chuỗi cung ứng sẽ giúp xác định nguy cơ phát sinh ở đâu, ai có trách nhiệm kiểm soát và cần can thiệp vào thời điểm nào.
Cách tiếp cận này cũng giúp sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn: nhóm thực phẩm, cơ sở hoặc công đoạn có nguy cơ cao phải được giám sát chặt chẽ hơn; việc kiểm tra cần dựa trên căn cứ khoa học, dữ liệu và lịch sử chấp hành pháp luật. Truyền thông nguy cơ cũng phải kịp thời, rõ ràng để người dân biết sản phẩm nào cần tránh, cần làm gì khi đã sử dụng, đồng thời tránh gây hoang mang không cần thiết.
Tuy nhiên, để chuyển biến thực chất, phải có tiêu chí đánh giá nguy cơ rõ ràng, năng lực kiểm nghiệm đủ mạnh và cơ chế phối hợp thông suốt. Siết chặt quản lý phải thể hiện ở khả năng phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời và xác định đúng trách nhiệm. Thước đo cuối cùng là thực phẩm đến với người dân an toàn hơn” - nữ đại biểu phân tích.
Cùng quan tâm đến dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Bác sĩ Vi Thị Tươi - Sáng lập Trung tâm Dinh dưỡng Mẹ và bé (MCNC) cũng đánh giá, sự chuyển dịch từ “bị động ứng phó” sang “chủ động kiểm soát nguy cơ theo toàn bộ chuỗi cung ứng” là một bước tiến tích cực và hoàn toàn tiệm cận với chuẩn mực quốc tế về quản lý an toàn thực phẩm (như mô hình của FAO/WHO, EFSA Châu Âu hay FDA của Mỹ).
Bác sĩ Vi Thị Tươi cũng chỉ ra, với phương thức cũ, việc thanh tra hay kiểm nghiệm chủ yếu ở khâu lưu thông/sản phẩm cuối cùng chỉ giúp phát hiện khi thực phẩm bẩn đã được sản xuất xong, thậm chí đã tới tay người tiêu dùng. Việc luật hóa đầy đủ 3 thành phần cốt lõi của phân tích nguy cơ (Đánh giá nguy cơ, Quản lý nguy cơ và Truyền thông nguy cơ) thành nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt sẽ tạo cơ sở vững chắc để hạn chế thực phẩm không đảm bảo trên bàn ăn của người dân.
Nguy cơ được kiểm soát theo chuỗi cung ứng can thiệp trực tiếp vào từng mắt xích từ sản xuất ban đầu, trồng trọt, chăn nuôi, thu hoạch, chế biến, bảo quản đến kinh doanh dịch vụ ăn uống. Bằng việc bắt buộc áp dụng các quy phạm thực hành tốt (GAP, GMP, SSOP) và hệ thống HACCP, các mối nguy sinh học, hóa học và vật lý được nhận diện và kiểm soát ngay tại các điểm kiểm soát tới hạn (CCP) trước khi thực phẩm xuất xưởng.
Việc đánh giá nguy cơ được thực hiện độc lập, khách quan và minh bạch dựa trên bằng chứng khoa học giúp nhận diện các mối nguy (vi sinh, hóa học, vật lý), mô tả liều lượng ảnh hưởng sức khỏe, lượng giá phơi nhiễm thực tế của người dân và mô tả đặc điểm nguy cơ. Nhờ đó, cơ quan quản lý không bị dàn trải nguồn lực mà tập trung giám sát chặt chẽ các danh mục thực phẩm nguy cơ cao hoặc các mối nguy thực sự gây gánh nặng bệnh tật lớn cho cộng đồng.
“Khi quản lý nguy cơ dựa trên kết quả đánh giá nguy cơ và tính toán chi phí - lợi ích, cơ quan quản lý lựa chọn các phương án can thiệp thích hợp để loại bỏ hoặc giảm thiểu nguy cơ. Thiết lập các tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc như: nồng độ giới hạn tối đa cho phép đối với chất bảo quản/phụ gia (MLs), dư lượng thuốc bảo vệ thực vật/kháng sinh (MRLs), giới hạn vi sinh vật, cũng như quy định ghi nhãn thành phần minh bạch.
Truyền thông nguy cơ đảm bảo việc trao đổi thông tin công khai, minh bạch giữa nhà quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Cung cấp thông tin cảnh báo sớm về các sự cố ngộ độc hoặc bệnh truyền qua thực phẩm; đồng thời đưa ra các thông điệp khoa học chuẩn xác để tránh gây hoang mang dư luận hoặc khủng hoảng niềm tin không đáng có làm tổn hại nền kinh tế. Giúp thay đổi hành vi người tiêu dùng, người dân hiểu đúng về nguy cơ thực tế và đưa ra quyết định lựa chọn thực phẩm an toàn dựa trên thông tin đáng tin cậy” - Bác sĩ Vi Thị Tươi nhấn mạnh.
Theo Bác sĩ Vi Thị Tươi, bằng việc chủ động kiểm soát nguy cơ trong suốt chuỗi giá trị, hệ thống quản lý này giúp giảm thiểu tối đa cả hai nhóm tác động. Cụ thể:
Nguy cơ cấp tính: Ngăn ngừa các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể, nhiễm trùng/nhiễm độc ruột cấp do vi sinh vật bùng phát.
Nguy cơ mãn tính: Giảm thiểu sự tích tụ dần dần của dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật, kim loại nặng, hóa chất công nghiệp hay chất bảo quản quá ngưỡng, từ đó bảo vệ chức năng gan, thận và giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính nguy hiểm về lâu dài cho người dân.
Số hóa, xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu phải đi cùng kiểm chứng
Theo Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, số hóa là điều kiện quan trọng để thực hiện quản lý an toàn thực phẩm theo nguy cơ và theo chuỗi. Khi thông tin về sản phẩm, cơ sở sản xuất, nguồn cung nguyên liệu, kết quả kiểm nghiệm và quá trình kiểm tra được kết nối, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở đầy đủ hơn để nhận diện những dấu hiệu bất thường.
Lợi ích rất cụ thể là khi phát hiện một lô hàng không an toàn, chúng ta có thể nhanh chóng truy tìm nguồn gốc, xác định lô hàng đã được phân phối đến đâu để cảnh báo và thu hồi. Dữ liệu liên thông cũng giúp giảm việc yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại cùng một thông tin cho nhiều cơ quan; người dân có thêm điều kiện kiểm tra nguồn gốc và tiếp cận cảnh báo chính thức.
Tuy nhiên, tôi cho rằng điều cần lưu ý nhất là số hóa phải đi cùng với kiểm chứng dữ liệu. Một mã QR chỉ dẫn đến thông tin do người bán tự đưa lên, chưa được xác thực, thì chưa đủ để khẳng định thực phẩm an toàn.
Vì vậy, cần quy định rõ ai cung cấp dữ liệu, ai kiểm tra, thời hạn cập nhật và trách nhiệm khi khai báo sai hoặc che giấu thông tin. Hệ thống phải có chuẩn chung, kết nối được giữa các ngành, các địa phương; đồng thời phân định thông tin cần công khai với thông tin phải được bảo vệ.
Cũng cần có lộ trình và hướng dẫn phù hợp cho hộ sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ. Công nghệ phải dễ sử dụng, chi phí hợp lý, giúp họ thực hiện đúng quy định. Tôi mong hệ thống này trở thành công cụ hỗ trợ quyết định và xử lý sự cố hằng ngày, chứ không chỉ là nơi lưu trữ hồ sơ điện tử.
Cần đặc biệt quan tâm đến bếp ăn trường học, bếp ăn tập thể và các cơ sở cung cấp suất ăn
Ngoài các nội dung trên, Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh ba vấn đề: “Thứ nhất, phải làm rõ trách nhiệm quản lý và trách nhiệm phối hợp trong toàn bộ chuỗi thực phẩm. Khi có cảnh báo hoặc sự cố, phải xác định được ngay cơ quan nào chủ trì, cơ quan nào phối hợp, thời hạn xử lý và người chịu trách nhiệm. Phân cấp cho địa phương cần đi cùng nhân lực, kinh phí, năng lực kiểm nghiệm và cơ chế giám sát; nếu chỉ giao thêm nhiệm vụ mà thiếu điều kiện thực hiện thì hiệu quả sẽ rất hạn chế.
Thứ hai, cần đặc biệt quan tâm đến bếp ăn trường học, bếp ăn tập thể và các cơ sở cung cấp suất ăn. Đây là những nơi một sai sót có thể ảnh hưởng cùng lúc đến nhiều người, trong đó có trẻ em. Tôi đề nghị làm rõ trách nhiệm của bên cung cấp thực phẩm, đơn vị tổ chức bữa ăn và người đứng đầu trong lựa chọn nhà cung cấp, kiểm soát nguyên liệu, tiếp nhận phản ánh và xử lý khi có dấu hiệu mất an toàn. Phụ huynh và người sử dụng bữa ăn cũng cần có kênh giám sát, phản ánh thuận tiện.
Thứ ba, phải bảo đảm khả năng xử lý nhanh đối với thực phẩm không an toàn, kể cả thực phẩm bán qua mạng. Cần quy định rõ trách nhiệm của người bán, nền tảng và các chủ thể tham gia quảng cáo trong phạm vi hoạt động của mình; có cơ chế lưu giữ thông tin, truy xuất người bán, ngăn chặn phân phối và thu hồi sản phẩm khi có căn cứ. Chế tài phải đủ sức răn đe, đi cùng trách nhiệm khắc phục hậu quả và bồi thường theo quy định pháp luật”.
“Điều tôi mong muốn là người dân được bảo vệ ngay từ trước bữa ăn, và khi có sự cố thì được cảnh báo, hỗ trợ, bảo vệ quyền lợi kịp thời. Đó cũng phải là yêu cầu xuyên suốt khi hoàn thiện dự thảo Luật này” - nữ đại biểu cho hay.
Không nên chỉ tập trung vào chế tài xử phạt, cần bổ sung chính sách hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn quy trình…
Góp ý thêm cho Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Bác sĩ Vi Thị Tươi - Sáng lập Trung tâm Dinh dưỡng Mẹ và bé (MCNC) cũng đề cập đến 5 vấn đề:
Thứ nhất, kiện toàn mô hình quản lý “thống nhất một đầu mối”.
Từ thực trạng hiện nay, công tác quản lý vẫn chia theo phân công ngành hàng giữa 3 Bộ (Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương), dẫn đến chồng chéo hoặc khoảng trống quản lý đối với các sản phẩm phối trộn nhiều thành phần.
Thứ hai, siết chặt quản lý thực phẩm chức năng và thực phẩm dành cho nhóm đối tượng nhạy cảm.
Cụ thể, từ thực trạng vi phạm về quảng cáo thực phẩm chức năng sai sự thật, thổi phồng công dụng như thuốc chữa bệnh, thực phẩm chức năng giả/kém chất lượng diễn biến rất phức tạp cùng với sự phát triển của mạng xã hội…, góp ý: Dự thảo luật cần bổ sung quy định bắt buộc đối với thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung có công dụng sức khỏe đặc biệt phải có bằng chứng khoa học/thử nghiệm lâm sàng chứng minh độc tính và tác dụng trước khi công bố lưu hành. Đồng thời, cần tăng khung xử phạt hành chính và hình sự đối với hành vi sản xuất, buôn bán thực phẩm chức năng giả so với khung hiện tại để tăng sự răn đe mà không cần chứng minh mức độ gây hại trên người sử dụng.
Thứ ba, cụ thể hóa chế tài kiểm soát thương mại điện tử và quảng cáo trực tuyến.
Từ thực trạng xu hướng kinh doanh thực phẩm qua thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream của KOL/KOC phát triển bùng nổ nhưng khó kiểm soát nguồn gốc và điều kiện bảo quản, góp ý: Mặc dù dự thảo đã bổ sung trách nhiệm của chủ quản nền tảng thương mại điện tử, cần quy định chặt chẽ hơn về trách nhiệm liên đới của sàn thương mại điện tử và người quảng cáo (KOL/KOC) khi để xảy ra sai phạm. Bắt buộc xuất hóa đơn đầy đủ, hiển thị công khai mã QR truy xuất nguồn gốc, số giấy chứng nhận an toàn thực phẩm và nhãn điện tử ngay trên giao diện bán hàng trực tuyến.
Thứ tư, thành lập trung tâm đánh giá nguy cơ độc lập và đào tạo nguồn nhân lực.
Cần có chính sách đầu tư ngân sách thành lập trung tâm đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm quốc gia vận hành độc lập về mặt chuyên môn với cơ quan quản lý chính sách (theo mô hình EFSA của Châu Âu). Bên cạnh đó, cần chú trọng đào tạo hệ thống bác sĩ dinh dưỡng, cử nhân dinh dưỡng, chuyên viên an toàn thực phẩm tại các cơ sở y tế dự phòng để trực tiếp tham gia công tác tư vấn, truyền thông nguy cơ tại cộng đồng.
Thứ năm, có chính sách hỗ trợ chuyển đổi cho cơ sở sản xuất nhỏ lẻ và thức ăn đường phố.
Hiện nay, Việt Nam vẫn còn tỉ trọng rất lớn các nông hộ, cơ sở chế biến nhỏ lẻ và kinh doanh thức ăn đường phố - đây là nhóm có nguy cơ ô nhiễm cao nhưng năng lực tuân thủ còn hạn chế. Hình ảnh các quán ăn vặt vỉa hè phần nào gắn với văn hóa, thói quen và nét đặc trưng riêng trên đường phố tại Việt Nam, người bán hàng rong thường không có nhiều điều kiện kinh tế. Chính vì vậy, việc cấm hoàn toàn hay phạt về tài chính sẽ là vấn đề nhạy cảm.
Luật không nên chỉ tập trung vào chế tài xử phạt mà cần bổ sung các chính sách hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn quy trình thực hành vệ sinh tốt (GHP), hệ thống nước và xử lý chất thải phù hợp với quy mô nhỏ lẻ. Việc giăng hàng rào pháp lý quá cao mà thiếu lộ trình hỗ trợ thực thi sẽ dễ dẫn đến tình trạng chống đối hoặc hoạt động chui.