Dự thảo Thông tư ban hành danh mục ngành, nghề đào tạo nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm và danh mục ngành, nghề đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu đang thu hút sự quan tâm của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Một ngành, nghề đào tạo được đưa vào danh mục ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu trong giáo dục nghề nghiệp phải đồng thời đáp ứng nhiều tiêu chí. Trong đó có việc ngành, nghề đào tạo thường xuyên không đạt chỉ tiêu tuyển sinh/quy mô đào tạo trong 3 năm liền tại các cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp của các bộ, ngành, địa phương (tỷ lệ tuyển sinh bình quân đạt dưới 70% so với chỉ tiêu tuyển sinh).
Đại diện một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp nhận định, việc đưa ra các tiêu chí xác định ngành, nghề khó tuyển sinh là phù hợp tuy nhiên cần linh hoạt hơn, đồng thời phải đặc biệt quan tâm đến cơ hội việc làm sau tốt nghiệp cho người học.
Trường nghề góp ý về tiêu chí xác định ngành, nghề đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội
Chia sẻ về tiêu chí tỷ lệ tuyển sinh bình quân đạt dưới 70% so với chỉ tiêu tuyển sinh, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Vũ Quang Khuê - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh phân tích, dưới 70% đang là con số tương đối chung chung, có thể cân nhắc xác định một ngưỡng thấp hơn, khoảng 50% so với chỉ tiêu tuyển sinh.
Đặc biệt, cần xem xét sự tương thích giữa trình độ đào tạo và nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp. Thực tế, ở một số lĩnh vực, doanh nghiệp chủ yếu có nhu cầu tuyển lao động có trình độ cao đẳng, trong khi người tốt nghiệp trung cấp lại khó tìm được vị trí việc làm phù hợp. Công việc doanh nghiệp cần có thể được bố trí ở nhóm lao động phổ thông, với mức lương và chế độ đãi ngộ chưa tương xứng với trình độ đào tạo. Điều này khiến người học không "mặn mà" đăng ký hệ đào tạo trung cấp.
Một vấn đề khác là đối tượng tuyển sinh và độ tuổi tham gia thị trường lao động. Với hệ trung cấp dành cho học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở, thời gian đào tạo tại nhiều trường khoảng 1,5-2 năm. Khi tốt nghiệp, một bộ phận người học chưa đủ 18 tuổi, vì vậy gặp khó khăn khi tham gia thị trường lao động và chưa được doanh nghiệp tiếp nhận ở một số vị trí việc làm.
Từ thực tế trên, thầy Khuê chỉ ra, khi đánh giá tình trạng khó tuyển sinh và nhu cầu nhân lực, cần phân tích riêng theo trình độ đào tạo trung cấp, cao đẳng, đồng thời xem xét đối tượng người học, độ tuổi tốt nghiệp và yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp. Nếu gộp chung số liệu tuyển sinh của các trình độ đào tạo, kết quả có thể chưa phản ánh đầy đủ thực trạng tuyển sinh của từng ngành cũng như nhu cầu nhân lực thực tế của thị trường lao động.
Bàn thêm về tiêu chí, ngành, nghề đào tạo mà xã hội có nhu cầu sử dụng nhân lực hiện tại và dự báo có nhu cầu trong tương lai, được xác định trên cơ sở nhu cầu sử dụng lao động hiện tại và dự báo nhu cầu nhân lực trong tương lai của cơ quan nhà nước, cơ quan đơn vị quốc phòng, an ninh, doanh nghiệp, địa phương và thị trường lao động, Tiến sĩ Vũ Quang Khuê cho hay, trên cơ sở quy hoạch phát triển của tỉnh, thành phố, các Bộ, ngành và cơ quan quản lý cần xác định cơ cấu nguồn nhân lực tương ứng. Từ đó, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp mới có căn cứ xây dựng kế hoạch mở ngành, tổ chức đào tạo, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và phát triển hợp tác quốc tế.
Bên cạnh đó, cần thực hiện tốt công tác dự báo và theo dõi nhu cầu nhân lực. Một mặt, cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo cần theo dõi người học sau tốt nghiệp đang làm việc ở đâu, đảm nhiệm vị trí nào, có đúng ngành nghề được đào tạo hay không và mức thu nhập ra sao? Mặt khác, cần thu thập thông tin phản hồi từ doanh nghiệp về xu hướng tuyển dụng, yêu cầu đối với người lao động, mức thu nhập và nhu cầu nhân lực trong thời gian tới.
Mỗi cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng cần chủ động đánh giá năng lực nội tại để xây dựng định hướng phát triển phù hợp. Các trường cần thường xuyên cập nhật chương trình đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo, đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị và mở rộng hợp tác quốc tế. Đây là những yếu tố giúp cơ sở đào tạo nắm bắt xu hướng phát triển của thị trường lao động, nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu nhân lực trong tương lai.
Ngoài ra, đối với tiêu chí, ngành, nghề có tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm phù hợp với ngành, nghề đào tạo ở mức cao so với tỷ lệ bình quân chung của giáo dục nghề nghiệp; đồng thời có bằng chứng cho thấy thị trường lao động tiếp tục có nhu cầu tuyển dụng nhân lực, Tiến sĩ Vũ Quang Khuê cho rằng, cần có cách xác định linh hoạt, phù hợp với thực tế thị trường lao động.
Nhiều vị trí việc làm hiện nay có tính liên ngành, có thể tiếp nhận người lao động được đào tạo từ những ngành có kiến thức và kỹ năng chuyên môn tương đồng. Vì thế, nếu chỉ đối chiếu cứng nhắc tên ngành đào tạo với tên vị trí việc làm, kết quả đánh giá có thể chưa phản ánh đúng khả năng đáp ứng công việc của người tốt nghiệp.
Việc đánh giá tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm phù hợp nên dựa trên nhóm ngành, lĩnh vực chuyên môn có tính tương đồng, thay vì giới hạn ở sự trùng khớp tuyệt đối giữa tên ngành học và tên công việc.
Cần đặc biệt quan tâm đến chính sách hỗ trợ việc làm sau tốt nghiệp
Trường Cao đẳng Nông Lâm Đông Bắc là đơn vị có đào tạo đào tạo một số ngành thuộc danh mục ngành, nghề đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu như Quản lý tài nguyên rừng; Chăn nuôi gia súc, gia cầm; Chăn nuôi - thú y.
Đề cập đến thực tế tuyển sinh tại đơn vị, Thạc sĩ Nguyễn Đức Long - Trưởng phòng Đào tạo Nhà trường thông tin, công tác tuyển sinh các ngành này còn gặp nhiều khó khăn, chưa nhận được sự quan tâm của đông đảo người học. Đáng chú ý, với ngành Chăn nuôi - thú y, dù có nhiều doanh nghiệp đến trường tuyển dụng, sẵn sàng hỗ trợ chỗ ăn, chỗ ở nhưng vẫn khó thu hút.
Thạc sĩ Nguyễn Đức Long bày tỏ: "Việc có danh mục ngành nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu vào là cần thiết, song để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, cần có hướng dẫn cụ thể về cơ chế hỗ trợ người học. Trong đó, cần làm rõ các khoản hỗ trợ về học phí, điều kiện học tập cũng như cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp. Đây là những yếu tố có thể góp phần khuyến khích thí sinh đăng ký theo học, đồng thời tạo điều kiện để người lao động sau đào tạo trở về địa phương, làm việc đúng chuyên môn với mức thu nhập bảo đảm cuộc sống, yên tâm gắn bó với nghề.
Song song với chính sách hỗ trợ người học, Nhà nước và doanh nghiệp cần đồng hành với cơ sở đào tạo trong đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất và xây dựng các mô hình đào tạo gắn với thực tiễn sản xuất. Chương trình đào tạo cũng cần được đổi mới theo hướng hiện đại, cập nhật ứng dụng công nghệ, máy móc tự động và trí tuệ nhân tạo vào quá trình làm việc.
Ngoài ra, các cơ sở giáo dục cần tăng cường truyền thông để người học hiểu rõ hơn về tính chất công việc và cơ hội phát triển của những ngành nghề này. Thực tế, nhiều thí sinh có thể còn e ngại vì hình dung công việc trong lĩnh vực tài nguyên rừng gắn với việc leo đồi, đi rừng; hay các ngành chăn nuôi, trồng trọt chủ yếu là lao động chân tay. Trong khi đó, cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, yêu cầu và phương thức làm việc trong các lĩnh vực này đang có những thay đổi. Việc cung cấp thông tin đầy đủ, sát với thực tế nghề nghiệp sẽ góp phần thay đổi nhận thức, qua đó thu hút thêm người học".
Dưới góc nhìn của Thạc sĩ, Nghệ sĩ ưu tú Lương Xuân Thành - Hiệu trưởng Trường Trung cấp Múa Thành phố Hồ Chí Minh, đơn vị có đào tạo ngành Nghệ thuật biểu diễn múa dân gian dân tộc thuộc danh mục ngành, nghề khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu. Trong bối cảnh Đảng, Nhà nước đang chú trọng phát triển văn hóa Việt Nam, thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Đây cũng là lĩnh vực đào tạo nguồn nhân lực trực tiếp tham gia sáng tạo, biểu diễn và xây dựng các sản phẩm văn hóa nghệ thuật.
Việc đưa ngành nghề vào danh mục đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu cần đi kèm cơ chế ưu đãi cụ thể. Đặc biệt, cần nhìn nhận đúng đặc thù của các ngành nghệ thuật chuyên sâu, đòi hỏi năng khiếu và phương thức đào tạo mang tính cá thể hóa, truyền nghề. Chẳng hạn, ở một số lĩnh vực như thanh nhạc, nhạc cụ truyền thống, việc đào tạo có thể cần một giảng viên hướng dẫn một hoặc một nhóm rất ít học viên. Các ngành nghệ thuật khó có thể tổ chức đào tạo đại trà như nhiều ngành nghề khác. Nếu áp dụng cơ chế tự chủ mà không có chính sách hỗ trợ phù hợp, các cơ sở đào tạo nghệ thuật sẽ gặp nhiều khó khăn trong duy trì hoạt động.
Cùng với sự hỗ trợ trong quá trình học tập, chính sách cũng cần quan tâm đến cơ hội việc làm sau tốt nghiệp. Thầy Thành cho rằng, thời gian đào tạo nghệ thuật thường kéo dài, trong khi vị trí việc làm chưa hẳn tương xứng với thời gian, công sức đã bỏ ra. Với nghệ sĩ biểu diễn, thời gian hoạt động nghề nghiệp ở giai đoạn đỉnh cao thường không dài; sau khoảng 10 năm hoạt động, nhiều người có thể phải tính đến việc chuyển hướng công việc.
Đặc thù nghề nghiệp này đặt ra yêu cầu phải có chính sách đầu ra phù hợp, cần có cơ chế về vị trí việc làm, tiền lương và tuyển dụng tại các nhà hát, đơn vị nghệ thuật để người học sau khi tốt nghiệp có cơ hội thực hành nghề, ổn định cuộc sống và gắn bó với lĩnh vực đã được đào tạo. Khi người học nhìn thấy triển vọng nghề nghiệp và có thể yên tâm sống bằng nghề, sức hút tuyển sinh đối với những ngành nghệ thuật chuyên sâu cũng sẽ được cải thiện.
Về định hướng phát triển trong thời gian tới, Thạc sĩ, Nghệ sĩ ưu tú Lương Xuân Thành cho biết, Nhà trường sẽ tiếp tục cập nhật chương trình đào tạo theo xu hướng phát triển của xã hội và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Cùng với việc duy trì tính chuyên nghiệp, chuyên sâu, cơ sở giáo dục cũng cần linh hoạt điều chỉnh nội dung, phương thức đào tạo để thích ứng với những yêu cầu mới.
Đồng thời, nhà trường chú trọng tăng cường liên kết với doanh nghiệp và các nhà hát, tạo điều kiện để học sinh được tham gia môi trường hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp, tích lũy kinh nghiệm và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp. Qua đó, không chỉ cải thiện chất lượng đào tạo mà còn góp phần lan tỏa giá trị nghề nghiệp, giúp người học hiểu rõ hơn về cơ hội phát triển và con đường thực hành nghề sau khi tốt nghiệp.