Việc hình thành và phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh tại các cơ sở giáo dục đại học không chỉ là yêu cầu nội tại để nâng cao chất lượng đào tạo, mà còn là điểm tựa thúc đẩy khoa học công nghệ quốc gia phát triển bền vững, hiệu quả.
Theo dự thảo Thông tư quy định về nhóm nghiên cứu tiềm năng, nhóm nghiên cứu mạnh do Bộ Giáo dục và Đào tạo mới ban hành, nhóm nghiên cứu mạnh thuộc khối khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ phải đạt tối thiểu 150 điểm quy đổi, điểm bình quân 15 điểm; đối với khối khoa học xã hội và nhân văn, các mức tương ứng là 100 điểm và 10 điểm trong 5 năm gần nhất. Bên cạnh đó, nhóm phải đáp ứng yêu cầu về cơ cấu nhân sự, định hướng nghiên cứu và tiêu chuẩn trưởng nhóm.
Ngoài ra, dự thảo đề xuất một bài báo đăng trên tạp chí thuộc nhóm 0,1% xuất sắc thế giới được tính 20 điểm, gấp 20 lần bài báo Q4 (1 điểm) và gấp 4 lần bài báo Q1 (5 điểm).
Nhóm nghiên cứu mạnh gặp khó khi đáp ứng yêu cầu về điểm bình quân mỗi người, tiêu chuẩn trưởng nhóm và tính liên tục
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Trọng Chưởng - Trưởng ban Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Đại học Công nghiệp Hà Nội cho biết, đối chiếu với dự thảo, các nhóm nghiên cứu của Đại học Công nghiệp Hà Nội hiện đáp ứng được các điều kiện về tổ chức. Các nhóm nghiên cứu của nhà trường đều có sự tham gia nghiên cứu sinh và học viên cao học. Định hướng nghiên cứu cũng gắn với lĩnh vực thế mạnh và chiến lược phát triển của nhà trường.
Tuy nhiên, theo thầy Chưởng, việc khó nhất trong mức độ đáp ứng các tiêu chí của dự thảo không phải là tổng điểm của nhóm mà là ba yêu cầu sau.
Thứ nhất là điểm bình quân 15 điểm mỗi người. Dự thảo tính điểm bình quân trên phần điểm thực sự phân bổ cho từng thành viên theo mức độ đóng góp. Phần của đồng tác giả ngoài nhóm không được tính. Với một nhóm 10 người, mức này tương đương khoảng 30 bài Q1 trong 5 năm nếu toàn bộ tác giả đều là thành viên nhóm. Như vậy, không thể chỉ có một hai người “gánh” thành tích; mọi thành viên đều phải có năng suất cao.
Thứ hai là tiêu chuẩn trưởng nhóm. Trưởng nhóm phải đồng thời chủ trì nhiệm vụ cấp Bộ/tỉnh trở lên, hướng dẫn thành công tối thiểu 2 nghiên cứu sinh, chủ biên ít nhất 1 sách chuyên khảo (từ 10 điểm), là tác giả chính của 5 bài Q1 thuộc SCIE (hoặc 2 sản phẩm sở hữu trí tuệ, chuyển giao) và có 30 điểm cá nhân.
Với các cơ sở giáo dục có quy mô đào tạo tiến sĩ còn khiêm tốn, tiêu chí 2 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công thường là nút thắt lớn nhất. Dự thảo chỉ cho thay thế tiêu chí này trong một số trường hợp hẹp, như ngành mới hoặc trường chưa đủ điều kiện đào tạo tiến sĩ. Yêu cầu sách chuyên khảo cũng không dễ với khối kỹ thuật, vốn quen công bố bằng bài báo hơn là viết sách.
Thứ ba là tính liên tục. Muốn được công nhận lại, nhóm phải đạt 180 điểm, bình quân 18 điểm và có ít nhất 1 “sản phẩm nổi bật” (từ 20 điểm trở lên), đồng nghĩa với ngưỡng tăng theo từng chu kỳ.
“Để đạt chuẩn, nhà trường cần bổ sung ba nhóm nguồn lực. Về con người, cần tuyển thêm tiến sĩ trẻ có năng lực công bố, có vị trí postdoc và học bổng cho nghiên cứu sinh.
Về tài chính, cần kinh phí nghiên cứu ổn định theo chu kỳ 5 năm thay vì cấp theo từng đề tài ngắn hạn. Về cơ chế, cần giảm định mức giảng dạy cho thành viên chủ chốt, đầu tư phòng thí nghiệm dùng chung và hỗ trợ đăng ký sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, nhất là với các hướng gắn với doanh nghiệp”, Trưởng ban Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Đại học Công nghiệp Hà Nội bày tỏ.
Cũng theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Trọng Chưởng, về nguyên tắc, việc phân tầng điểm dựa trên chất lượng công bố là phù hợp với xu thế hiện nay, bởi không thể đánh giá một bài báo thuộc nhóm Q1 ngang bằng với bài báo thuộc nhóm Q4. Tỷ lệ quy đổi điểm giữa hai nhóm này, với Q1 cao gấp 5 lần Q4, cũng tương đối phù hợp với thông lệ. Tuy nhiên, thầy Chưởng cho rằng mức 20 điểm dành cho các công bố thuộc nhóm 0,1% cao nhất vẫn còn một số vấn đề cần được làm rõ và cân nhắc lại.
Trước hết, cần thống nhất tiêu chí này dùng để đánh giá chất lượng của tạp chí hay của từng bài báo. Bởi trong khi Phụ lục I của dự thảo ghi nhận “bài báo đăng trên tạp chí... thuộc nhóm 0,1% cao nhất”, thì tại ghi chú 3, phần minh chứng lại yêu cầu xác định “vị trí phân vị của bài báo”.
Theo đó, nếu đánh giá dựa trên thứ hạng tạp chí, trong một chuyên ngành có vài trăm tạp chí, nhóm 0,1% cao nhất gần như không tồn tại hoặc chỉ bao gồm một tạp chí. Trong khi đó, nếu căn cứ vào mức độ trích dẫn của từng bài báo, chẳng hạn nhóm bài được trích dẫn nhiều nhất, thì không thể xác định ngay “tại thời điểm công bố” như yêu cầu về minh chứng tối thiểu, bởi số lượt trích dẫn được tích lũy theo thời gian. Do đó, ban soạn thảo cần thống nhất cách hiểu, đồng thời quy định rõ nguồn dữ liệu sử dụng, chẳng hạn Essential Science Indicators hoặc SciVal, tránh tình trạng mỗi cơ sở giáo dục đại học áp dụng theo một cách khác nhau.
Vấn đề thứ hai là sự tương quan về điểm số giữa công bố thuộc nhóm 0,1% cao nhất với các sản phẩm khoa học và công nghệ khác. Một bài báo được tính 20 điểm, ngang với Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ, đồng thời tương đương một hợp đồng chuyển giao công nghệ có giá trị thực thu từ 5-10 tỷ đồng và cao hơn một báo cáo chính sách được sử dụng ở cấp quốc gia (16 điểm).
Dù công bố đỉnh cao rất đáng ghi nhận, việc xếp ngang với một giải thưởng cấp Nhà nước – vốn ghi nhận thành tựu được đúc kết qua cả một quá trình dài – là chưa thực sự tương xứng. Vì vậy, thầy Chưởng cho rằng mức 12-15 điểm đối với nhóm công bố này sẽ hợp lý hơn.
Trưởng ban Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Đại học Công nghiệp Hà Nội cũng nhận định áp lực chạy theo các công bố có thứ hạng cao là hiện hữu. Khi trọng số điểm dành cho nhóm công bố này quá lớn, các nhóm nghiên cứu có thể có xu hướng lựa chọn những đề tài dễ tạo ra kết quả công bố, thay vì tập trung giải quyết các nhiệm vụ khoa học và công nghệ xuất phát từ những vấn đề thực tiễn của xã hội. Bên cạnh đó, việc quá chú trọng phân vị tạp chí có thể khiến các nhóm tìm mọi cách để công bố trên những tạp chí thuộc nhóm thứ hạng cao, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến liêm chính học thuật. Bởi chỉ số của tạp chí không đồng nghĩa với chất lượng của từng bài báo cụ thể.
“Để cân bằng, tôi đề xuất ba giải pháp. Một là đặt trần tỷ lệ điểm từ công bố trong tổng điểm của nhóm, đặc biệt với các nhóm định hướng ứng dụng. Hai là kết hợp chấm điểm định lượng với đánh giá đồng cấp: hội đồng xem xét trực tiếp 3–5 công trình tiêu biểu nhất của nhóm về giá trị khoa học và tác động. Ba là chuẩn hóa theo lĩnh vực, vì khả năng có bài ở nhóm đỉnh trong toán học, kỹ thuật cơ khí hay y sinh là rất khác nhau”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Trọng Chưởng bày tỏ.
Đánh giá cao việc đưa sản phẩm tư vấn chính sách vào khung quy đổi điểm, đề xuất các giải pháp để đảm bảo tính công bằng
Dự thảo cũng ghi nhận các sản phẩm sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và sản phẩm phục vụ hoạch định chính sách, phát triển kinh tế - xã hội.
Trong thực tế, có những công trình nghiên cứu không hướng đến thương mại hóa hoặc chuyển giao trực tiếp cho doanh nghiệp mà chủ yếu cung cấp luận cứ khoa học, tư vấn và đề xuất chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước
Chia sẻ về điều này, đại diện một nhóm nghiên cứu mạnh tại một trường đại học khu vực phía Bắc cho rằng, dự thảo đã có bước tiến đáng kể khi đưa sản phẩm phục vụ hoạch định chính sách vào khung quy đổi điểm.
Cụ thể, báo cáo khuyến nghị chính sách được cơ quan cấp Bộ, cấp tỉnh tiếp nhận và sử dụng được tính 12 điểm; ở cấp quốc gia là 16 điểm và cấp tổ chức quốc tế là 20 điểm. Trong khi đó, hợp đồng chuyển giao công nghệ có giá trị thu từ 1 đến dưới 5 tỷ đồng được tính 15 điểm.
Theo đại diện nhóm nghiên cứu, sự tương quan về điểm số này cho thấy ban soạn thảo đã có nỗ lực ghi nhận tương đối công bằng đóng góp của các nhóm nghiên cứu, không chỉ đối với những sản phẩm tạo ra giá trị kinh tế mà cả những kết quả có ý nghĩa trong hoạch định chính sách.
Dù vậy, để bảo đảm tính công bằng trong đánh giá, yêu cầu minh chứng đối với sản phẩm chính sách cần được quy định minh bạch nhưng đồng thời phải có tính khả thi. Dự thảo hiện yêu cầu nhóm nghiên cứu cung cấp văn bản tiếp nhận và tài liệu chứng minh việc sử dụng kết quả nghiên cứu.
Trong thực tế, việc đề nghị cơ quan quản lý nhà nước cấp xác nhận về việc đã sử dụng kết quả nghiên cứu vào quá trình xây dựng, thực thi chính sách thường mất nhiều thời gian và gặp không ít vướng mắc về thủ tục hành chính. Vì vậy, đại diện nhóm nghiên cứu đề xuất hội đồng đánh giá cần có cơ chế linh hoạt, chấp nhận cả những minh chứng gián tiếp, chẳng hạn kết quả nghiên cứu được trích dẫn trong các thông tư hoặc báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia, thay vì chỉ yêu cầu văn bản xác nhận chính thức có đóng dấu của cơ quan có thẩm quyền.
Ngoài ra, vị đại diện nhóm nghiên cứu mạnh này cũng đánh giá, dự thảo hiện chia các ngành khoa học thành hai khối lớn, gồm khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ; khoa học xã hội và nhân văn. Tuy nhiên, cách phân loại này còn khá rộng, chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về bản chất nghiên cứu và sản phẩm đầu ra giữa các lĩnh vực. Chẳng hạn, việc xếp chung Toán học, Vật lý lý thuyết với Kỹ thuật ứng dụng hay Y sinh vào cùng một khối là chưa thực sự hợp lý. Vì vậy, cần nghiên cứu phân chia thành các nhóm đặc thù để xây dựng bộ tiêu chí đánh giá phù hợp hơn.
Cụ thể, đối với nhóm khoa học cơ bản và lý thuyết như Toán học, Vật lý lý thuyết, trọng tâm đánh giá nên tập trung vào chất lượng bài báo, đặc biệt là các công bố thuộc nhóm 1%, 5%, 10% cao nhất theo phân vị, cùng với các giải thưởng học thuật. Trong khi đó, yêu cầu về quy mô kinh phí tài trợ nên được giảm nhẹ bởi nghiên cứu lý thuyết thường không đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn. Với nhóm khoa học thực nghiệm như Hóa học, Sinh học, Y Dược, cần chú trọng số lượng công bố quốc tế, bằng sáng chế và các thử nghiệm lâm sàng.
Đối với nhóm kỹ thuật và công nghệ ứng dụng, gồm Công nghệ thông tin, Cơ khí, Vật liệu, đại diện nhóm nghiên cứu cho rằng nên giảm mức độ phụ thuộc vào tiêu chí bài báo Q1, thay vào đó tăng trọng số cho các kết quả gắn với khả năng ứng dụng và thương mại hóa. Những tiêu chí cần được quan tâm gồm mức độ sẵn sàng công nghệ, giải pháp hữu ích, hợp đồng chuyển giao công nghệ, kết quả thương mại hóa sản phẩm và việc thành lập doanh nghiệp khởi nghiệp từ kết quả nghiên cứu (spin-off).
Riêng lĩnh vực khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật cũng cần được phân loại cụ thể hơn, thay vì đánh giá chung trong một nhóm. Theo đó, khoa học xã hội như Kinh tế, Luật, Xã hội học có thể tập trung vào các công bố trên hệ thống tạp chí SSCI, Scopus và báo cáo tư vấn chính sách. Trong khi đó, nhóm khoa học nhân văn và nghệ thuật như Văn học, Lịch sử, Mỹ thuật cần được đánh giá thông qua các sản phẩm đặc thù như sách chuyên khảo, công trình bảo tồn di sản, triển lãm và tác phẩm nghệ thuật. Nếu áp dụng yêu cầu về bài báo Q1 một cách đồng loạt, đây có thể trở thành rào cản đối với các nhóm nghiên cứu thuộc lĩnh vực nhân văn và nghệ thuật.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Trọng Chưởng đánh giá cao việc dự thảo đã đưa sản phẩm tư vấn chính sách vào Khung quy đổi điểm với mức điểm tương đối đáng kể. Cụ thể, báo cáo khuyến nghị chính sách được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và sử dụng được tính 7 điểm ở cấp cơ sở, cấp ngành; 12 điểm ở cấp tỉnh, cấp Bộ; 16 điểm ở cấp quốc gia và 20 điểm ở cấp tổ chức quốc tế.
Như vậy, một báo cáo được sử dụng ở cấp tỉnh đã có mức điểm tương đương khoảng hai bài báo Q1. Bên cạnh đó, ngưỡng điểm đối với khối khoa học xã hội và nhân văn cũng thấp hơn, ở mức 100 điểm, bình quân 10 điểm. Xét riêng về thang điểm, thầy cho rằng mức quy đổi hiện nay về cơ bản đã tương xứng.
Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm nhất nằm ở yêu cầu minh chứng. Dự thảo quy định nhóm nghiên cứu phải cung cấp “văn bản tiếp nhận; tài liệu chứng minh việc sử dụng”.
Theo thầy Chưởng, trong thực tế, tác động của một công trình nghiên cứu đến quá trình hoạch định chính sách thường mang tính lan tỏa, gián tiếp và có độ trễ nhất định. Một khuyến nghị nghiên cứu có thể được phản ánh trong tờ trình, dự thảo luật hoặc quy hoạch sau nhiều năm, trong khi cơ quan quản lý nhà nước hiếm khi ban hành văn bản xác nhận đã sử dụng một báo cáo cụ thể. Nếu không tháo gỡ được vướng mắc này, dù mức điểm quy đổi cao, các nhóm nghiên cứu vẫn khó chuyển hóa kết quả tư vấn chính sách thành điểm số thực tế và có thể chịu thiệt thòi so với những nhóm tập trung vào công bố quốc tế.
Để bảo đảm công bằng, Trưởng ban Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Đại học Công nghiệp Hà Nội đề xuất bốn giải pháp.
Thứ nhất, cần phân tầng mức độ minh chứng: việc được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận là một mức; kết quả nghiên cứu được trích dẫn, thể hiện trong văn bản quy phạm pháp luật, đề án hoặc quy hoạch là mức cao hơn; còn việc có đánh giá tác động sau khi chính sách được thực thi là mức cao nhất.
Thứ hai, cần chấp nhận đa dạng các loại minh chứng hợp pháp như biên bản làm việc, văn bản đặt hàng, hợp đồng tư vấn hoặc nội dung trích dẫn trong tờ trình. Đồng thời, cần có cơ chế để cơ quan quản lý nhà nước xác nhận việc sử dụng kết quả nghiên cứu.
Thứ ba, nên cho phép ghi nhận những tác động xuất hiện ở chu kỳ đánh giá tiếp theo, bởi độ trễ của quá trình xây dựng và thực thi chính sách thường dài hơn 5 năm.
Thứ tư, hội đồng đánh giá cần có sự tham gia của đại diện các cơ quan hoạch định chính sách để thẩm định giá trị thực tế của sản phẩm nghiên cứu.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Trọng Chưởng cũng lưu ý, vấn đề này không chỉ đặt ra đối với khối khoa học xã hội và nhân văn. Nhiều nhóm nghiên cứu thuộc lĩnh vực kỹ thuật cũng tham gia tư vấn xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn, quy hoạch hạ tầng hoặc giải pháp an toàn cho cơ quan nhà nước.
Những sản phẩm này đã được ghi nhận tại Phụ lục II, trong đó tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) được tính 8 điểm. Vì vậy, các sản phẩm tư vấn kỹ thuật cũng cần được áp dụng cơ chế minh chứng linh hoạt tương tự.