Từ nhiều năm nay, thao giảng chuyên đề được xem là một trong những hoạt động quan trọng của tổ chuyên môn và nhà trường, góp phần bồi dưỡng năng lực sư phạm, đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục và thúc đẩy sự phát triển nghề nghiệp của đội ngũ giáo viên.
Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động chuyên môn ở các trường học, chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận rằng việc tổ chức thao giảng chuyên đề ở một số trường học vẫn còn biểu hiện hình thức. Việc thảo luận sau giờ dạy còn nặng về nhận xét ưu điểm, hạn chế chung chung, ngại góp ý thẳng thắn, chưa tìm ra được những giải pháp cụ thể để đồng nghiệp vận dụng vào thực tế giảng dạy.
Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là tổ chức được bao nhiêu chuyên đề cấp tổ, cấp trường mà là làm thế nào để mỗi chuyên đề thực sự giải quyết được một vấn đề chuyên môn, góp phần nâng cao chất lượng học tập của học sinh.
Việc thực hiện thao giảng chuyên đề cấp trường còn gây áp lực cho giáo viên
Đối với việc thực hiện thao giảng chuyên đề cấp trường, không ít chuyên đề hiện nay chưa được chú trọng đầu tư chuyên sâu, thực hiện mang tính hình thức dẫn đến áp lực cho tổ chuyên môn, giáo viên dạy minh họa và giáo viên trong trường đến dự giờ.
Có những trường học tổ chức thao giảng cấp trường theo hình thức: đầu năm học, phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn cho các tổ trưởng đăng ký các chuyên đề của tổ. Sau đó, phó hiệu trưởng chọn mấy chuyên đề tổ chuyên môn làm chuyên đề của trường.
Tất cả các công việc từ xây dựng chuyên đề; ý tưởng thực hiện; xây dựng tiết minh họa đều do tổ chuyên môn thực hiện, phó hiệu trưởng không ngó ngàng tới. Nhưng, khi tổ chức thao giảng minh họa thì tổ chuyên môn phải thực hiện 02 bộ hồ sơ. 01 bộ để lưu cho tổ; 01 bộ nộp cho nhà trường.
Sau tiết thao giảng minh họa, có trường phó hiệu trưởng chuyên môn cũng không đứng ra tổ chức rút kinh nghiệm mà giao luôn cho tổ trưởng chuyên môn thực hiện. Vì thế, việc rút kinh nghiệm tiết minh họa rất ít ý kiến của giáo viên tổ khác.
Tổ trưởng, giáo viên tổ chuyên môn tổ khác họ đều lấy lý do không nắm được chuyên môn nên chỉ đi dự để “rút kinh nghiệm” còn không có ý kiến gì thêm.
Chính vì cách tổ chức thao giảng chuyên đề cấp trường như vậy nên hiệu quả không cao, không giải quyết được những khó khăn chung của nhà trường bởi thực tế đây chỉ là “sản phẩm” của một tổ chuyên môn được phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn “nâng cấp” thành chuyên đề cấp trường.
Thực chất, đó là tiết minh họa cho chuyên đề của tổ nhưng nhà trường yêu cầu giáo viên các tổ chuyên môn khác cùng tham dự dự giờ, cùng rút kinh nghiệm. Vì thế, hiệu quả không cao mà tạo khó khăn cho các tổ chuyên môn được chỉ định thực hiện.
Từ thực tế trên, người viết bài cho rằng, muốn thực hiện các chuyên đề cấp trường hiệu quả thì cần sự chung tay của nhiều người, trong đó, phó hiệu trưởng chuyên môn phải là người chịu trách nhiệm chính trong việc lên ý tưởng và tổ chức xây dựng chuyên đề.
Nâng cao hiệu quả chuyên đề cấp trường cần làm như thế nào?
Thực tế hướng dẫn của ngành hiện nay cho thấy, không có văn bản nào quy định các trường học phải tổ chức thao giảng chuyên đề cấp trường. Nhưng, đa phần các trường phổ thông đều đang duy trì công việc này.
Một khi đã xem thao giảng chuyên đề là một hoạt động chuyên môn cần thiết cho đơn vị trường học và thì có lẽ việc đầu tiên phó hiệu trưởng chuyên môn phải có kế hoạch cụ thể, rõ ràng. Chứ không phải là đầu năm học cho các tổ đăng ký chuyên đề rồi ấn định một số tổ tổ chức thành chuyên đề cấp trường.
Vì thế, muốn nâng cao hiệu quả các tiết thao giảng chuyên đề cấp trường cần thực hiện đồng bộ các giải pháp:
Thứ nhất: ban giám hiệu nhà trường cần xác định chuyên đề cấp trường phải được xây dựng công phu hơn chuyên đề cấp tổ và tất nhiên phải được bàn luận của các tổ trưởng, tổ phó chuyên môn nhằm giải quyết những khó khăn, những vấn đề mới mà các tổ chuyên môn, giáo viên còn gặp khó.
Chẳng hạn, nếu học sinh trong trường còn nhiều em hạn chế về năng lực đọc hiểu, viết bài, trình bày ý kiến hoặc vận dụng kiến thức vào thực tiễn thì phó hiệu trưởng chuyên môn cần lựa chọn những chuyên đề tập trung giải quyết các vấn đề đó.
Hoặc, những môn học tích hợp; môn Nội dung giáo dục địa phương là những môn học mới thì nhà trường có thể tổ chức thực hiện chuyên đề để tháo gỡ khó khăn cho giáo viên. Cần tránh tình trạng lựa chọn những chủ đề quá rộng, mang tính khẩu hiệu hoặc tổ chức chuyên đề chỉ để hoàn thành chỉ tiêu thi đua và có hồ sơ lưu cho nhà trường.
Mỗi chuyên đề nên tập trung vào một vấn đề cụ thể, có mục tiêu rõ ràng, có khả năng thực hiện và có thể đánh giá được kết quả sau khi áp dụng. Hơn nữa, phải quý trọng thời gian của giáo viên khi tham gia đi dự chuyên đề, sau khi dự chuyên đề thì họ phải học hỏi được cái gì chứ không phải đến dự cho có người.
Thứ hai: đổi mới khâu chuẩn bị và xây dựng kế hoạch tổ chức chuyên đề. Đầu năm học, phó hiệu trưởng chuyên môn họp các thành viên cốt cán và đưa ra kế hoạch tổ chức chuyên đề cấp trường.
Các thành viên sẽ thảo luận lựa chọn chuyên đề và phó hiệu trưởng sẽ phân công cho một số tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch tổ chức phù hợp, xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ, thời gian, người thực hiện và sản phẩm chuyên môn cần đạt được.
Giáo viên được phân công dạy minh họa cần có thời gian nghiên cứu nội dung, trao đổi với đồng nghiệp, lựa chọn phương pháp và thiết kế hoạt động học tập phù hợp với đối tượng học sinh.
Tổ chuyên môn cần tập trung góp ý vào những vấn đề cốt lõi như mục tiêu bài học, cách tổ chức hoạt động, hệ thống câu hỏi, nhiệm vụ học tập và phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả của học sinh.
Thực chất, một tiết dạy tốt không được quyết định bởi mức độ cầu kỳ của giáo án mà bởi khả năng giúp học sinh tiếp thu kiến thức, phát triển năng lực và hình thành phương pháp học tập hiệu quả. Vì vậy, việc chuẩn bị cần đi vào chiều sâu chuyên môn, tránh phát sinh thêm hồ sơ, thủ tục không cần thiết, gây áp lực cho giáo viên.
Thứ ba: đổi mới hoạt động dự giờ, lấy học sinh làm trung tâm quan sát nên sau khi dự chuyên đề, nhà trường sẽ tổ chức rút kinh nghiệm.
Người dự giờ không chỉ xem giáo viên dạy minh họa chuyên đề có tự tin hay không; sử dụng phương pháp gì; trình chiếu đẹp hay chưa, mà cần quan tâm học sinh có thực sự tham gia vào bài học, có hiểu nhiệm vụ được giao, có biết trao đổi, hợp tác, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức hay không.
Cần quan sát những biểu hiện cụ thể: học sinh nào còn lúng túng; nhiệm vụ nào chưa phù hợp; câu hỏi nào chưa kích thích tư duy; hoạt động nào mang lại hiệu quả; giáo viên đã hỗ trợ học sinh yếu và phát huy học sinh khá, giỏi như thế nào.
Những thông tin thu được trong giờ dự giờ sẽ là cơ sở quan trọng để thảo luận và điều chỉnh phương pháp dạy học. Việc nhận xét phải dựa trên minh chứng thực tế, tránh đánh giá theo cảm tính hoặc chỉ căn cứ vào ấn tượng chung về tiết dạy.
Đặc biệt, không nên biến tiết thao giảng thành một buổi trình diễn, trong đó giáo viên cố gắng thể hiện mọi phương pháp, kỹ thuật dạy học để tạo ấn tượng. Phương pháp nào phù hợp với mục tiêu và đối tượng học sinh thì cần được ưu tiên, không nhất thiết sử dụng nhiều kỹ thuật mới là đổi mới thành công.
Thực tế cho thấy, nếu buổi thảo luận chỉ dừng lại ở những nhận xét như tiết dạy tốt, phương pháp phù hợp, học sinh tích cực, giáo viên chuẩn bị chu đáo thì hiệu quả bồi dưỡng chuyên môn sẽ bị hạn chế.
Thảo luận chuyên môn cần đi sâu trả lời ba câu hỏi: Điều gì đã diễn ra trong giờ học? Vì sao hoạt động đó đạt hoặc chưa đạt hiệu quả? Cần điều chỉnh như thế nào để nâng cao chất lượng dạy học?
Mỗi ý kiến góp ý cần có căn cứ cụ thể, xuất phát từ hoạt động và sản phẩm học tập của học sinh. Các thành viên cần mạnh dạn nêu những hạn chế, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp khả thi. Đồng thời, phải tôn trọng người dạy minh họa, không quy kết trách nhiệm cá nhân, không biến buổi rút kinh nghiệm thành nơi phê bình hoặc “vạch lá tìm sâu”.
Thứ tư: sau khi thực hiện chuyên đề, nhà trường cần vận dụng kết quả chuyên đề vào thực tiễn. Muốn vận dụng được, sau mỗi chuyên đề thì nhà trường, các tổ chuyên môn cần thống nhất những kinh nghiệm cốt lõi, xác định giải pháp có thể áp dụng rộng rãi và khuyến khích giáo viên vận dụng linh hoạt vào các lớp học của mình.
Chúng ta đều biết, để nâng cao hiệu quả thao giảng chuyên đề cấp trường, điều cần thiết hiện nay là thay đổi nhận thức và cách tổ chức thực hiện. Nhà trường cần mạnh dạn khắc phục bệnh hình thức, giảm những yêu cầu hồ sơ không cần thiết, tăng cường trao đổi chuyên môn thực chất và tạo điều kiện để giáo viên phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo.
Nhà trường không phải cứ tổ chức nhiều chuyên đề là chất lượng giáo dục sẽ được nâng cao; không phải cứ có một tiết dạy đẹp là hoạt động chuyên môn đã thành công. Một chuyên đề chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp giáo viên tháo gỡ được khó khăn, tìm ra phương pháp phù hợp và vận dụng hiệu quả vào quá trình giảng dạy.
Mục tiêu cuối cùng của thao giảng chuyên đề không phải là tạo ra một tiết dạy hoàn hảo để người khác đến xem mà giúp mỗi giáo viên dạy tốt hơn sau khi cùng nhau nghiên cứu, trao đổi và học hỏi. Khi giáo viên thực sự tiến bộ, học sinh thực sự được hưởng lợi, đó mới là thành công đích thực của hoạt động thao giảng chuyên đề trong nhà trường.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.