Dự thảo Quy chế trường THPT chuyên: Tổ chức theo khối không đồng nghĩa với xem nhẹ chuyên sâu

18/11/2026 06:39
Trần Trang

GDVN - Các chuyên gia cho rằng, tổ chức trường THPT chuyên theo khối không làm giảm yêu cầu đào tạo chuyên sâu, mà còn tạo điều kiện phát triển tư duy liên ngành.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên để lấy ý kiến, với nhiều nội dung định hướng đổi mới mô hình trường chuyên, trường năng khiếu.

Đáng chú ý, dự thảo nhấn mạnh mục tiêu tập trung ươm tạo nhân tài quốc gia, đồng thời mở rộng các lớp chuyên thuộc khối STEM/STEAM, góp phần cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Những định hướng này không chỉ đặt ra yêu cầu đổi mới cách thức tổ chức và hoạt động của trường chuyên, mà còn gợi mở nhiều vấn đề về phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu trong bối cảnh mới.

Tổ chức theo khối chuyên giúp học sinh phát triển tư duy liên ngành

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Thành - Trưởng khoa, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ: “Đề xuất tổ chức trường trung học phổ thông chuyên theo các khối chuyên thay vì từng môn chuyên riêng biệt là một định hướng đổi mới tích cực, phù hợp với tinh thần của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cũng như xu thế phát triển giáo dục tài năng hiện nay.

Trước hết, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhấn mạnh mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực của người học, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết các vấn đề thực tiễn. Trong khi đó, các vấn đề của thực tiễn thường mang tính phức hợp, liên môn, liên ngành, không nằm trong ranh giới của một môn học riêng lẻ. Chẳng hạn, để giải quyết một vấn đề về môi trường, năng lượng hay trí tuệ nhân tạo, học sinh cần huy động kiến thức và phương pháp tiếp cận từ nhiều lĩnh vực như Toán học, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học.

Vì vậy, việc tổ chức theo khối chuyên sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn để các nhà trường xây dựng những chủ đề học tập tích hợp, tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học, giáo dục STEM và các dự án học tập gắn với thực tiễn. Qua đó, học sinh không chỉ được phát triển kiến thức chuyên sâu mà còn hình thành tư duy hệ thống, tư duy liên ngành, năng lực sáng tạo và giải quyết vấn đề.

Thứ hai, việc tổ chức theo khối chuyên sẽ tạo ra không gian học tập linh hoạt hơn, giúp học sinh có cơ hội khám phá năng lực, sở trường và định hướng phát triển của bản thân trước khi lựa chọn chuyên sâu. Ở độ tuổi 15-16, không phải học sinh nào cũng đã xác định rõ năng lực nổi trội và định hướng nghề nghiệp tương lai.

Việc cho phép các em trải nghiệm những lĩnh vực kiến thức có liên hệ với nhau trong học kỳ đầu lớp 10, sau đó mới lựa chọn các môn học chuyên sâu, là một cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm phát triển tâm lý, nhận thức của lứa tuổi. Điều này cũng góp phần hạn chế tình trạng học sinh lựa chọn môn chuyên quá sớm, chủ yếu dựa trên thành tích học tập hoặc kết quả thi tuyển ở cấp trung học cơ sở, trong khi năng lực và hứng thú của các em vẫn đang tiếp tục phát triển.

Thứ ba, xét từ góc độ tổ chức hoạt động giáo dục, mô hình khối chuyên tạo điều kiện để nhà trường phát huy hiệu quả hơn sự phối hợp giữa giáo viên các bộ môn, sử dụng chung nguồn lực và xây dựng các hoạt động giáo dục liên môn.

Thay vì các tổ chuyên môn hoạt động tương đối độc lập, giáo viên có thể cùng thiết kế chủ đề, xây dựng dự án nghiên cứu, tổ chức hoạt động trải nghiệm và đánh giá năng lực học sinh từ nhiều góc độ. Đồng thời, mô hình này cũng thuận lợi hơn cho việc kết nối trường chuyên với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, giúp học sinh được tiếp cận sớm với môi trường nghiên cứu khoa học và những vấn đề thực tiễn của các lĩnh vực nghề nghiệp.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, đào tạo tài năng không đồng nghĩa với việc chỉ đào tạo những học sinh đạt giải cao trong các kỳ thi học sinh giỏi. Thành tích thi học sinh giỏi là một chỉ báo quan trọng, nhưng không phải là thước đo duy nhất của tài năng. Một học sinh có năng lực nổi trội còn cần được phát triển khả năng nghiên cứu, tư duy độc lập, sáng tạo, hợp tác và vận dụng kiến thức để tạo ra những giá trị mới. Việc tổ chức theo khối chuyên, nếu được triển khai phù hợp, sẽ góp phần chuyển trọng tâm từ bồi dưỡng kiến thức chuyên sâu phục vụ các kỳ thi sang phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển tài năng một cách toàn diện, bền vững hơn”.

pgs-ts-nguyen-chi-thanh.jpg
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Thành - Trưởng khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: NVCC

Tuy nhiên, thầy Thành khẳng định tổ chức theo khối chuyên không có nghĩa là làm giảm yêu cầu chuyên sâu của từng môn học. Ngược lại, mục tiêu cần hướng tới là kết hợp hài hòa giữa chiều sâu chuyên môn và chiều rộng liên ngành, bảo đảm học sinh vừa có nền tảng vững chắc trong lĩnh vực sở trường, vừa có khả năng kết nối, vận dụng kiến thức trong những bối cảnh mới.

Theo thầy Thành, đây chính là một trong những định hướng quan trọng để trường chuyên từng bước chuyển từ mô hình chủ yếu chú trọng bồi dưỡng học sinh giỏi theo môn học sang mô hình giáo dục phát triển tài năng, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ.

Cùng bàn luận về chủ đề này, Tiến sĩ Trần Ánh Phương - Trưởng ban Truyền thông Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp Đại học, Cao đẳng Việt Nam (VNEI), hiện là giảng viên tại một trường đại học bày tỏ, thuận lợi lớn nhất là học sinh có nền tảng rộng hơn để tìm đúng thế mạnh của mình. Ở tuổi 15, một em học tốt một môn chưa chắc đã hiểu rõ mình muốn theo đuổi lĩnh vực nào. Tổ chức theo khối tạo thêm cơ hội khám phá trước khi lựa chọn hướng chuyên sâu.

Cách tổ chức này cũng mở đường cho giáo viên phối hợp dạy học và kết nối với đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp. Chẳng hạn, một dự án về nguồn nước có thể huy động kiến thức Hóa học, Sinh học, Tin học và cả hiểu biết về cộng đồng. Qua đó, học sinh thấy được kiến thức có thể giúp giải quyết vấn đề gì, đồng thời hình dung rõ hơn về nghề nghiệp.

z7815643962363-d9504bad0d81c77c3ddd37f62178c499.jpg
Tiến sĩ Trần Ánh Phương - Trưởng ban Truyền thông Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp Đại học, Cao đẳng Việt Nam. Ảnh: NVCC.

Thạc sĩ Đỗ Thị Mai Loan - Tổ trưởng Tổ Sinh học - Nghệ thuật - Thiết bị, giáo viên môn Sinh học, Trường Trung học phổ thông Chuyên Nguyễn Chí Thanh (tỉnh Lâm Đồng) cho rằng, việc tổ chức giáo dục theo khối chuyên có thể tạo điều kiện để học sinh phát triển tư duy liên ngành, mở rộng cơ hội khám phá năng lực và định hướng nghề nghiệp. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển của khoa học hiện đại, khi nhiều lĩnh vực ngày càng có sự giao thoa và kết nối chặt chẽ.

Tuy nhiên, năng khiếu của học sinh không phải lúc nào cũng phát triển đồng đều giữa các môn học. Một học sinh có năng lực nổi trội về Sinh học, Hóa học hoặc Vật lí chưa chắc đã có lợi thế tương ứng ở môn Toán. Vì vậy, nếu tuyển sinh theo khối với một điểm chuẩn chung, cần có cơ chế phù hợp để nhận diện và tuyển chọn chính xác những học sinh có năng khiếu chuyên biệt.

Bên cạnh đó, việc tổ chức các lớp chuyên sâu theo nguyện vọng cũng đặt ra yêu cầu về đội ngũ giáo viên, thời khóa biểu, quy mô lớp học và cơ sở vật chất, nhất là khi số lượng học sinh lựa chọn từng môn có sự chênh lệch. Theo cô, đổi mới mô hình tổ chức cần đi đôi với việc bảo đảm cơ hội phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng những năng khiếu nổi trội của học sinh.

1787839735929-7320348763337876992-7320348763337876992-8abb02ac9d547393cf5a90b13f908d24.jpg
Thạc sĩ Đỗ Thị Mai Loan - Tổ trưởng Tổ Sinh học - Nghệ thuật - Thiết bị tại Trường Trung học phổ thông Chuyên Nguyễn Chí Thanh (tỉnh Lâm Đồng). Ảnh: NVCC

Tư vấn lựa chọn môn học chuyên sâu không thể chỉ diễn ra trong một học kỳ

Theo thầy Thành, đề xuất dành học kỳ I lớp 10 để học sinh trải nghiệm, tham gia các dự án học tập và được tư vấn trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu là hướng tiếp cận phù hợp với định hướng phát triển năng lực, hướng nghiệp của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Đây cũng là sự chuyển đổi trong tư duy phát hiện, bồi dưỡng tài năng: từ việc chủ yếu dựa vào kết quả thi tuyển sang tiếp tục nhận diện và đánh giá năng lực học sinh thông qua quá trình học tập.

Tuy nhiên, cần chú trọng chất lượng các dự án học tập và hoạt động tư vấn lựa chọn môn chuyên sâu. Trước hết, dự án học tập không nên dừng ở hoạt động trải nghiệm hình thức hoặc tạo sản phẩm báo cáo, mà cần được thiết kế như những tình huống giúp bộc lộ năng lực, sở trường và tiềm năng của học sinh.

Dự án nên có tính liên môn, gắn với vấn đề thực tiễn phù hợp lứa tuổi, đồng thời tạo cơ hội để các em thể hiện tư duy và phương pháp tiếp cận đặc thù của từng lĩnh vực khoa học. Chẳng hạn, trong một dự án về môi trường, học sinh có thể bộc lộ thế mạnh về mô hình hóa toán học, phân tích dữ liệu, thiết kế thí nghiệm hoặc giải thích hiện tượng khoa học.

Việc đánh giá cần chú trọng cả quá trình tham gia và đóng góp của từng cá nhân, thay vì chỉ căn cứ vào sản phẩm chung của nhóm. Giáo viên cần có tiêu chí, công cụ đánh giá phù hợp để nhận diện năng lực, mức độ hứng thú, khả năng tự học và tiềm năng phát triển của học sinh. Đây là cơ sở quan trọng để việc lựa chọn môn học chuyên sâu có tính khoa học và đáng tin cậy.

Bên cạnh đó, tư vấn không nên chỉ dừng ở việc giới thiệu các tổ hợp môn học hoặc ngành nghề tương ứng, mà cần dựa trên minh chứng về năng lực, sở thích và tiềm năng của từng học sinh. Những căn cứ này có thể được tổng hợp từ kết quả học tập, quá trình tham gia dự án, nhận xét của giáo viên, nguyện vọng của học sinh và các công cụ đánh giá năng lực, hứng thú phù hợp. Quá trình tư vấn cũng cần có sự phối hợp giữa giáo viên bộ môn, giáo viên chủ nhiệm, chuyên gia hướng nghiệp và cha mẹ học sinh.

Một học kỳ có thể chưa đủ để nhận diện đầy đủ tiềm năng của tất cả học sinh. Vì vậy, lựa chọn môn học chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10 nên được xem là bước định hướng, không phải quyết định cố định. Tôi đồng tình với đề xuất cho phép học sinh xem xét điều chỉnh môn học chuyên sâu vào cuối năm học lớp 10 hoặc lớp 11. Tuy nhiên, cần có cơ chế tư vấn, đánh giá và hỗ trợ phù hợp để việc điều chỉnh không gây áp lực, đồng thời tránh tạo ra khoảng trống kiến thức cho học sinh.

“Tôi ủng hộ định hướng cho học sinh trải nghiệm trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu, bởi đây là cách tiếp cận phù hợp với giáo dục phát triển tài năng. Tuy nhiên, hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào thời lượng trải nghiệm, mà quan trọng hơn là nội dung trải nghiệm, cách thức nhận diện, đánh giá năng lực và việc sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình tư vấn.

Nếu được tổ chức bài bản, học kỳ I lớp 10 sẽ không đơn thuần là giai đoạn chuẩn bị lựa chọn môn học, mà còn góp phần phát hiện, định hướng và nuôi dưỡng tài năng học sinh, hiện thực hóa mục tiêu đổi mới giáo dục trường chuyên mà dự thảo hướng tới” - thầy Thành bày tỏ.

doi-stem-ben-robot-nho.png
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Cô Loan đánh giá cao chủ trương tăng cường hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu khoa học cho học sinh trường chuyên. Tuy nhiên, theo cô, cần tính đến sự khác biệt về năng lực và quá trình phát triển năng khiếu của từng học sinh. Bên cạnh những em cần thêm thời gian khám phá sở trường, có những em đã bộc lộ năng lực nổi trội và được bồi dưỡng chuyên sâu từ cấp trung học cơ sở.

Vì vậy, cần xây dựng lộ trình linh hoạt, bảo đảm hoạt động trải nghiệm không làm gián đoạn quá trình phát triển năng khiếu đã hình thành, nhất là với học sinh có định hướng tham gia các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Trải nghiệm và bồi dưỡng chuyên sâu cần được tổ chức song song, bổ trợ cho nhau, thay vì áp dụng một lộ trình đồng nhất cho tất cả học sinh.

Cô cũng cho rằng, phát triển toàn diện và bồi dưỡng chuyên sâu không phải là hai mục tiêu đối lập. Học sinh không nhất thiết phải giỏi đồng đều tất cả các môn, nhưng việc phát triển năng khiếu chuyên biệt cũng không đồng nghĩa với xem nhẹ những năng lực khác. Bên cạnh thành tích thi học sinh giỏi, cần quan tâm đến tư duy khoa học, khả năng sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Để đổi mới đạt hiệu quả, các trường cần bảo đảm ba điều kiện: nhận diện đúng năng khiếu của học sinh; duy trì lộ trình bồi dưỡng chuyên sâu liên tục, linh hoạt; đồng thời có đủ nguồn lực để tổ chức thực chất các hoạt động nghiên cứu, trải nghiệm và học tập liên môn. Việc triển khai cũng cần phù hợp với đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và khả năng hợp tác với các cơ sở nghiên cứu của từng nhà trường, tránh hình thức.

Theo cô Loan, thành công của đổi mới trường chuyên không chỉ nằm ở mô hình tổ chức, mà quan trọng hơn là khả năng phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện để mỗi học sinh phát huy tối đa tiềm năng.

Đổi mới trường chuyên cần đi cùng lộ trình triển khai hợp lý

Từ kinh nghiệm quốc tế, cô Phương cho rằng giáo dục trường chuyên có thể tham khảo cách chương trình Tú tài Quốc tế (IB) thiết kế các nội dung nghiên cứu độc lập, tư duy phản biện và hoạt động cộng đồng thành những cấu phần rõ ràng trong chương trình học. Qua đó, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức chuyên môn mà còn được rèn luyện khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nghiên cứu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Theo cô, đây là điểm đáng lưu ý khi triển khai đổi mới trường chuyên. Việc tăng cường trải nghiệm, nghiên cứu khoa học chỉ thực sự hiệu quả khi được bảo đảm về thời gian, người hướng dẫn và điều kiện thực hiện. Nếu thiếu những yếu tố này, hoạt động dễ trở thành nhiệm vụ bổ sung, trong khi học sinh chưa có cơ hội lựa chọn và tham gia một cách thực chất.

Cô Phương nhấn mạnh giá trị của dự án nằm ở quá trình học sinh nhận diện vấn đề, đặt câu hỏi, kiểm chứng ý tưởng, hợp tác và rút kinh nghiệm từ những kết quả chưa đạt, chứ không chỉ ở sản phẩm cuối cùng hay giải thưởng. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế hợp tác thường xuyên giữa trường chuyên với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận chuyên gia, học liệu và những vấn đề thực tiễn. Mỗi hoạt động cần có mục tiêu học tập rõ ràng, người hướng dẫn và tiêu chí đánh giá cụ thể.

Bên cạnh thành tích thi học sinh giỏi, chất lượng trường chuyên cần được nhìn nhận qua sự tiến bộ, năng lực tự học, sức khỏe tinh thần và khả năng phát triển lâu dài của học sinh. Theo cô Phương, giáo dục đổi mới sáng tạo ở bậc phổ thông cần bắt đầu từ việc khơi dậy sự tò mò, tinh thần chủ động và khả năng tạo ra giá trị cho cộng đồng. Đây chính là nền tảng để nuôi dưỡng và phát triển tài năng bền vững.

Thầy Thành cho rằng, để triển khai hiệu quả, cần xác định lộ trình triển khai hợp lý. Việc đổi mới mô hình trường chuyên tác động đến chương trình, kế hoạch dạy học, phân công giáo viên, kiểm tra, đánh giá và tư vấn hướng nghiệp. Các trường cần thời gian chuẩn bị đội ngũ, xây dựng nội dung dạy học và thiết kế công cụ đánh giá phù hợp. Vì vậy, nên triển khai theo từng giai đoạn, thí điểm tại một số trường có điều kiện, đánh giá và rút kinh nghiệm trước khi nhân rộng.

Thứ hai, dự thảo cần có hướng dẫn và mô hình minh họa cụ thể để các trường hình dung rõ cách thức tổ chức thực hiện. Chẳng hạn, cần làm rõ kế hoạch học tập của học sinh khối Khoa học tự nhiên trong học kỳ I lớp 10; cách tổ chức hoạt động trải nghiệm liên môn; quy trình tư vấn lựa chọn môn học chuyên sâu và phương thức đánh giá dự án học tập. Đây cũng là cơ sở để giáo viên, chuyên gia và xã hội góp ý về tính khả thi của mô hình.

Thứ ba, cần bảo đảm thời gian thích ứng cho học sinh và phụ huynh trong giai đoạn chuyển tiếp. Việc chuyển từ tuyển sinh theo môn chuyên sang tuyển sinh theo khối chuyên có thể ảnh hưởng đến định hướng học tập và kế hoạch ôn luyện của học sinh từ cấp trung học cơ sở. Do đó, phương thức tuyển sinh, tổ chức học tập và lựa chọn môn học chuyên sâu cần được công bố sớm, kèm quy định chuyển tiếp rõ ràng để bảo đảm quyền lợi của học sinh đang theo học tại trường chuyên và những em đã chuẩn bị theo mô hình tuyển sinh hiện hành.

Thứ tư, cần bảo đảm tính đồng bộ giữa Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên với Chương trình giáo dục nâng cao các môn chuyên ban hành theo Thông tư số 22/2025/TT-BGDĐT.

Khi chuyển sang tổ chức theo khối chuyên, cần rà soát mục tiêu, nội dung, thời lượng và yêu cầu cần đạt của chương trình; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa nội dung học tập chung của khối chuyên, các chuyên đề định hướng, môn học chuyên sâu và dự án học tập liên môn. Trên cơ sở thực tiễn triển khai, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần nghiên cứu điều chỉnh chương trình để tránh tình trạng mô hình tổ chức thay đổi nhưng nội dung và phương thức đánh giá chưa theo kịp.

Cuối cùng, phát hiện và ươm tạo tài năng là quá trình lâu dài, đòi hỏi đội ngũ giáo viên đáp ứng yêu cầu mới. Vì vậy, cần chú trọng bồi dưỡng giáo viên về dạy học tích hợp, hướng dẫn nghiên cứu khoa học, đánh giá năng lực và tư vấn hướng nghiệp; đồng thời tăng cường kết nối giữa trường chuyên với các cơ sở giáo dục đại học và tổ chức nghiên cứu.

Trần Trang