Tại buổi gặp mặt, biểu dương các học sinh đoạt giải tại các kỳ thi quốc tế năm 2025, để thực hiện thành công các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao được xác định là một trong 3 đột phá chiến lược, Thủ tướng Phạm Minh Chính đề nghị Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo, các Bộ trưởng, Trưởng ngành, Bí thư, Chủ tịch các địa phương tiếp tục quan tâm, chăm lo hơn nữa cho giáo dục và đào tạo - “sự nghiệp trồng người”.
Về định hướng, nhiệm vụ, giải pháp cụ thể, Thủ tướng nhấn mạnh cần nâng cao dân trí, đào tạo bồi dưỡng nhân tài. Theo đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan liên quan khẩn trương xây dựng Đề án phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trẻ Việt Nam, trong đó nghiên cứu các giải pháp đột phá nhằm phát hiện, tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng và đãi ngộ nhân tài trẻ, trình Thủ tướng Chính phủ trong quý I/2026. Trong đó, lưu ý xây dựng cơ chế, chính sách đột phá, ưu đãi, hỗ trợ học phí, cấp học bổng cho các học sinh tài năng như học bổng toàn phần từ quỹ học bổng quốc gia; thí điểm học vượt cấp, vượt lớp cùng cơ chế đào tạo song bằng… phù hợp thực tiễn. [1]
Theo lãnh đạo các trường trung học phổ thông chuyên, đây là giải pháp quan trọng nhằm tạo điều kiện để học sinh tài năng phát triển đúng năng lực, đồng thời góp phần sớm hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao phục vụ sự phát triển của đất nước.
Có cơ chế ưu đãi góp phần nuôi dưỡng khát vọng cống hiến của học sinh tài năng cho đất nước
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Ngô Thanh Xuân - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Lào Cai (tỉnh Lào Cai) chia sẻ, việc xây dựng cơ chế ưu đãi, cấp học bổng cho học sinh tài năng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc giữ chân, nuôi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Đây không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng đối với nỗ lực và thành tích của các em, mà còn là thông điệp mạnh mẽ của Nhà nước về việc trân trọng tri thức, coi đầu tư cho nhân tài là đầu tư cho tương lai.
Trong bối cảnh cạnh tranh nguồn nhân lực ngày càng gay gắt, nếu thiếu các chính sách đủ mạnh và kịp thời, học sinh tài năng rất dễ chịu áp lực kinh tế, tâm lý hoặc lựa chọn những con đường học tập khác không gắn bó lâu dài với hệ thống giáo dục trong nước. Vì vậy, các cơ chế ưu đãi đóng vai trò “giữ lửa”, giúp học sinh yên tâm học tập, tập trung phát triển năng lực chuyên sâu, đồng thời tạo động lực để các em tiếp tục cống hiến cho cộng đồng và đất nước.
Tuy nhiên, theo thầy Xuân, thực tế công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hiện nay vẫn còn không ít khó khăn. Trước hết là nguồn lực đầu tư còn hạn chế và chưa đồng đều giữa các địa phương, đặc biệt ở các tỉnh miền núi, vùng khó khăn.
Thứ hai, chính sách đãi ngộ cho học sinh và giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi chưa thực sự tương xứng, dẫn đến áp lực lớn về thời gian, công sức nhưng động lực vật chất và tinh thần còn khiêm tốn.
Thứ ba, chương trình đào tạo còn nặng tính đồng loạt, thiếu cơ chế linh hoạt cho học vượt cấp, học song bằng hay cá thể hóa lộ trình phát triển của học sinh tài năng.
Chính vì vậy, chỉ đạo của Thủ tướng về ưu tiên nguồn lực, hoàn thiện cơ chế chính sách cho học sinh tài năng là rất kịp thời và cần được cụ thể hóa bằng những giải pháp đồng bộ, thực chất. Khi đó, việc phát hiện, bồi dưỡng, giữ chân nhân tài sẽ không chỉ dừng ở khẩu hiệu mà trở thành một chiến lược lâu dài, bền vững.
Đồng quan điểm, theo thầy Phan Văn Chương - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm (thành phố Đà Nẵng), khi có cơ chế, chính sách đặc thù dành riêng cho học sinh tài năng sẽ là nguồn động viên lớn, khích lệ các em nỗ lực phấn đấu, phát triển năng khiếu và tài năng của mình để đóng góp cho đất nước trong tương lai, đặc biệt là trong các lĩnh vực mũi nhọn.
Thực tế cho thấy, nhiều em học sinh có năng lực nổi trội, tư duy tốt, tinh thần hiếu học, cầu tiến. Vì vậy, việc xây dựng cơ chế phù hợp không chỉ tạo động lực cho học sinh yên tâm học tập, rèn luyện trong nước mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược trong phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài.
Theo thầy Chương, công tác bồi dưỡng và phát triển đội ngũ học sinh giỏi hiện nay bên cạnh những thuận lợi vẫn còn tồn tại không ít khó khăn. Việc triển khai chính sách này trên thực tế còn phụ thuộc rất lớn vào điều kiện cụ thể của từng địa phương. Những địa phương có điều kiện kinh tế tốt, được quan tâm đầu tư nhiều sẽ thuận lợi hơn trong việc triển khai các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu, ngược lại, một số địa phương còn hạn chế về nguồn lực nên việc đầu tư cho giáo dục mũi nhọn gặp không ít khó khăn.
Thời gian qua, nhiều địa phương đã chủ động ban hành và triển khai hiệu quả các chính sách học bổng dành cho học sinh giỏi. Đối với tỉnh Quảng Nam (cũ) và hiện nay là Thành phố Đà Nẵng, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi luôn nhận được sự quan tâm với nhiều cơ chế, chính sách ưu đãi dành cho học sinh tài năng. Đặc biệt, Nghị quyết số 26 của tỉnh Quảng Nam (cũ) quy định một số chính sách khuyến khích đối với học sinh, giáo viên các trường trung học phổ thông chuyên và một số trường trung học phổ thông công lập, phổ thông dân tộc nội trú trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 2021–2026 đã trở thành nguồn động viên lớn, tạo “cú hích” quan trọng, góp phần nâng cao rõ rệt chất lượng đào tạo mũi nhọn.
Vì vậy, nếu sớm xây dựng được cơ chế, chính sách mang tính thống nhất, làm cơ sở để các địa phương áp dụng đồng bộ sẽ góp phần tháo gỡ khó khăn và tạo thuận lợi cho công tác bồi dưỡng, phát triển nhân tài.
“Bên cạnh việc ban hành các cơ chế, chính sách khuyến khích học sinh tài năng, việc đầu tư phát triển đội ngũ giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy, bồi dưỡng cũng là yếu tố cần chú trọng.
Trong công tác bồi dưỡng nhân tài, chất lượng đội ngũ giáo viên có tác động trực tiếp đến hiệu quả đào tạo. Thực tiễn cho thấy, năng lực chuyên môn, phương pháp giảng dạy và khả năng dẫn dắt học sinh của giáo viên là một trong những điều kiện để phát hiện, định hướng và phát triển học sinh tài năng. Do đó, các cơ sở giáo dục và địa phương cần xây dựng chiến lược phát triển đội ngũ một cách bài bản, gắn công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên với mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục mũi nhọn”, thầy Chương chia sẻ.
Cần có hướng dẫn cụ thể, thống nhất về tiêu chí bảo đảm cơ sở pháp lý rõ ràng
Theo Tiến sĩ Ngô Thanh Xuân, để việc phát hiện và thu hút bồi dưỡng học sinh tài năng được thuận lợi, cần xây dựng các cơ chế khuyến khích, đãi ngộ mang tính ổn định và lâu dài.
Trước hết, về điều kiện thụ hưởng các ưu đãi này, nên ưu tiên đối với học sinh đạt thành tích cao tại các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế; học sinh đoạt giải tại các cuộc thi khoa học - kỹ thuật cấp quốc gia, quốc tế cũng như những học sinh được tuyển chọn, đào tạo trong các chương trình, lớp chuyên theo định hướng phát triển tài năng.
Đồng thời, cần xem xét linh hoạt đối với những học sinh có năng lực đặc biệt, tiềm năng nổi trội nhưng chưa có nhiều cơ hội tham gia các kỳ thi lớn, nhất là ở các địa bàn khó khăn.
Việc xác định đúng đối tượng và triển khai chính sách một cách bài bản không chỉ bảo đảm hiệu quả đầu tư ngân sách, mà còn góp phần tạo dựng môi trường học tập công bằng, khuyến khích nỗ lực vươn lên và nuôi dưỡng khát vọng cống hiến của học sinh tài năng cho địa phương và đất nước.
Trước đề xuất khuyến khích đào tạo song bằng, thí điểm học vượt cấp, vượt lớp để phù hợp với thực tiễn, thầy Xuân cho rằng, điều này sẽ mở ra cơ hội phát triển nhanh và sâu hơn cho học sinh giỏi, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ.
Những mô hình này giúp học sinh sớm tiếp cận tri thức ở trình độ cao hơn, phát huy tối đa năng lực tư duy, nghiên cứu và sáng tạo. Đồng thời rút ngắn thời gian đào tạo, tạo lợi thế trong hội nhập quốc tế và tiếp cận các chương trình giáo dục tiên tiến.
Tuy nhiên, để các mô hình này thực sự phát huy hiệu quả và tránh rủi ro, cần có hướng dẫn cụ thể, thống nhất từ Bộ Giáo dục và Đào tạo về tiêu chí lựa chọn học sinh, điều kiện tổ chức, chương trình học, đánh giá kết quả và công nhận văn bằng. Việc học vượt cấp, vượt lớp hay đào tạo song bằng không thể triển khai đại trà, mà cần được thí điểm có kiểm soát, gắn với năng lực thực tế của học sinh, điều kiện của nhà trường và sự đồng thuận của phụ huynh.
Khi có khung pháp lý và hướng dẫn rõ ràng từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, các địa phương và nhà trường sẽ mạnh dạn hơn trong triển khai, bảo đảm vừa phát huy được tiềm năng của học sinh giỏi, vừa giữ vững tính ổn định, công bằng và chất lượng của hệ thống giáo dục phổ thông.
Đồng quan điểm, theo cô Đặng Thị Kim Phượng - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Thoại Ngọc Hầu (tỉnh An Giang), việc nghiên cứu thí điểm cho học sinh học vượt lớp, vượt cấp là một gợi mở rất quan trọng, thể hiện tầm nhìn chiến lược trong phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài trẻ. Đây là hướng đi nhằm khai thác triệt để năng lực và tốc độ học tập vượt trội của nhóm học sinh tài năng từng đoạt giải tại các kỳ thi Olympic quốc tế và khu vực.
Để mô hình này được triển khai hiệu quả, cần xây dựng lộ trình cụ thể cùng hệ thống tiêu chí đánh giá rõ ràng, dựa trên các dữ liệu định lượng như kết quả học tập, thành tích nổi trội và các chỉ số đo lường năng lực. Trên cơ sở đó, có thể xác định một cách khoa học thế nào là học sinh xuất sắc, học sinh có năng lực đặc biệt và học sinh có tố chất phát triển vượt trội.
Cô Phượng cũng bày tỏ mong muốn, để công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh được triển khai sớm, các trường trung học phổ thông chuyên cần có điều kiện và nguồn kinh phí đủ mạnh để có thể phối hợp với các trường trung học cơ sở, đặc biệt là học sinh lớp 9 để phát hiện học sinh giỏi từ sớm. Thực tế hiện nay, việc cử giáo viên xuống các trường trung học cơ sở để hướng dẫn, đào tạo học sinh còn gặp nhiều khó khăn do thiếu kính phí và hỗ trợ.
Bên cạnh đó, nhà trường cần đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, tổ chức đa dạng các hoạt động giáo dục, các câu lạc bộ học thuật, khoa học, thể thao, nghệ thuật và hoạt động trải nghiệm đã tạo điều kiện để học sinh không chỉ tập trung vào kiến thức chuyên sâu mà còn rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng mềm, năng lực làm việc nhóm và bản lĩnh cá nhân. Có như vậy, việc phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng học sinh giỏi mới được thực hiện bài bản, nâng cao chất lượng đội ngũ nhân tài từ bậc phổ thông.
Còn theo thầy Chương, thời gian tới, để tiếp tục phát hiện và bồi dưỡng học sinh tài năng, các trường trung học phổ thông cần được đầu tư đủ nguồn lực, cả về nhân lực lẫn kinh phí để tổ chức các chương trình đào tạo mũi nhọn chất lượng cao.
Đồng thời, cơ chế ưu đãi và hỗ trợ phải được thiết kế toàn diện, không chỉ dành cho học sinh mà còn cho đội ngũ giáo viên trực tiếp bồi dưỡng, nhằm đảm bảo sự đồng hành lâu dài, truyền cảm hứng và duy trì chất lượng đào tạo cho học sinh.
Cuối cùng, việc phát hiện và đào tạo học sinh tài năng cần được gắn với cơ chế tuyển dụng, sử dụng nhân lực chất lượng cao trong tương lai. Khi các em bước vào bậc đại học hay môi trường nghiên cứu sâu hơn cũng cần có lộ trình, chính sách để đảm bảo các em được phát huy đúng năng lực, đóng góp trực tiếp vào phát triển đất nước.
Tài liệu tham khảo:
[1]:https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=97694