Tỉnh Sơn La tiếp giáp với nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, với đường biên giới dài 274,056km, gồm 13 xã biên giới là Mường Lèo, Sốp Cộp, Mường Lạn, Chiềng Khoong, Mường Hung, Chiềng Khương, Phiêng Pằn, Yên Sơn, Phiêng Khoài, Lóng Phiêng, Lóng Sập, Chiềng Sơn và Xuân Nha. Hiện tại, địa phương đang tích cực triển khai các giải pháp để cụ thể hóa chủ trương xây dựng trường học nội trú tại các xã biên giới, phấn đấu hoàn thành trước ngày 30/8/2026.
Theo đó, ngày 19/8/2025, xã Phiêng Khoài đã bắt đầu khởi công xây dựng trường nội trú liên cấp. Tiếp đó, 3 xã gồm Phiêng Pằn, Chiềng Khương và Mường Lèo tổ chức lễ khởi công vào ngày 22/10/2025; 8 xã là Xuân Nha, Lóng Phiêng, Yên Sơn, Mường Hung, Chiềng Khoong, Chiềng Sơn, Sốp Cộp và Mường Lạn đồng loạt khởi công vào ngày 30/10/2025. Xã Lóng Sập tổ chức lễ khởi công vào ngày 2/11/2025.
Linh hoạt mô hình trường nội trú gắn với điều kiện địa hình, văn hóa từng địa bàn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Hoàng Hùng - Trưởng phòng, Phòng Kế hoạch - Tài chính, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La cho biết, mục tiêu trọng tâm đối với việc xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp khu vực biên giới là bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, qua đó từng bước thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập giữa vùng thuận lợi và vùng khó khăn.
Trên cơ sở đó, tỉnh ưu tiên đầu tư xây dựng cơ sở vật chất theo hướng đồng bộ, hiện đại, bảo đảm an toàn, đáp ứng đầy đủ nhu cầu dạy và học, sinh hoạt nội trú cũng như các điều kiện sinh hoạt thiết yếu như ăn ở, chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng học đường giúp học sinh yên tâm học tập, rèn luyện lâu dài.
Cùng với đó, chú trọng phát triển đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn vững vàng, tâm huyết với giáo dục vùng khó, triển khai chính sách thu hút, đãi ngộ phù hợp để thầy cô yên tâm công tác, gắn bó với học sinh và nhà trường.
Không chỉ vậy, việc triển khai những cơ chế, chính sách đặc thù cho học sinh dân tộc thiểu số, học sinh vùng biên giới được xác định là giải pháp then chốt, tạo điều kiện để các em tiếp cận nền giáo dục chất lượng, phát triển toàn diện về tri thức, kỹ năng và nhân cách, qua đó hình thành nguồn nhân lực tại chỗ, góp phần ổn định dân cư, phát triển kinh tế - xã hội và giữ vững an ninh, quốc phòng khu vực biên giới.
Theo ông Hùng, việc xây trường phổ thông nội trú liên cấp là bước tiến quan trọng, giúp thầy và trò được dạy và học trong một ngôi trường khang trang, an toàn, đúng tiêu chuẩn quy định. Ngành giáo dục Sơn La đặt ra mục tiêu hoàn thiện hệ thống cơ sở vật chất trường lớp, phấn đấu 100% các cơ sở giáo dục kiên cố, đạt chuẩn theo quy định.
Trong bối cảnh mỗi xã khu vực biên giới có điều kiện địa hình, quy mô dân cư và hoàn cảnh học sinh khác nhau, Sở Giáo dục và Đào tạo sẽ hướng dẫn các địa phương triển khai mô hình trường nội trú theo hướng linh hoạt, tránh áp dụng cứng nhắc một khuôn mẫu chung. Theo đó, các địa phương sẽ chủ động xây dựng phương án sắp xếp mạng lưới trường, lớp và tổ chức hoạt động nội trú phù hợp với thực tiễn, có thể lựa chọn mô hình liên cấp, bán trú hoặc nội trú toàn phần tùy theo sĩ số học sinh, độ tuổi, khoảng cách đi lại và điều kiện sinh hoạt của từng khu vực.
Sở cũng lên phương án tính toán hợp lý cơ cấu học sinh và bố trí đội ngũ giáo viên theo đặc thù từng địa bàn, bảo đảm vừa đáp ứng yêu cầu chuyên môn, vừa phù hợp với điều kiện địa hình, khí hậu và đặc điểm văn hóa của từng vùng, từng dân tộc. Cách làm này nhằm phát huy hiệu quả đầu tư, bảo đảm chất lượng giáo dục, đồng thời tạo môi trường học tập, sinh hoạt ổn định, gần gũi với đời sống của học sinh vùng biên giới.
Ông Hùng chia sẻ thêm, để mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp khu vực biên giới vận hành hiệu quả và bền vững, Sở Giáo dục và Đào tạo Sơn La xác định đội ngũ giáo viên sẽ là yếu tố then chốt, từ đó xây dựng nhiều chính sách liên quan đến bố trí, đào tạo, thu hút và giữ chân nhân lực.
Thứ nhất, bố trí giáo viên trên cơ sở rà soát, tính toán hợp lý cơ cấu bộ môn, quy mô trường lớp và đặc thù từng địa bàn, bảo đảm đủ giáo viên trực tiếp giảng dạy, đồng thời phát huy năng lực, sở trường của mỗi cá nhân, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục.
Thứ hai, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho giáo viên công tác tại vùng biên giới, đặc biệt là các nội dung về phương pháp giảng dạy phù hợp với học sinh dân tộc thiểu số, kỹ năng giáo dục toàn diện và khả năng thích ứng với điều kiện đặc thù.
Thứ ba, xây dựng lộ trình phát triển nghề nghiệp rõ ràng, tạo môi trường làm việc thuận lợi thông qua đào tạo thường xuyên, hỗ trợ ứng dụng công nghệ trong dạy học và cơ chế ghi nhận, đánh giá công bằng.
Bên cạnh nguồn ngân sách từ Trung ương và địa phương, Sở cũng tăng cường huy động nguồn lực xã hội hóa, đặc biệt từ doanh nghiệp và cộng đồng, thông qua các chương trình, phong trào như "Doanh nghiệp đồng hành cùng giáo dục", góp phần nâng cao điều kiện dạy và học, giữ chân đội ngũ giáo viên gắn bó lâu dài với vùng biên.
Thứ tư, áp dụng cơ chế tuyển chọn, bố trí đội ngũ theo hướng chặt chẽ, có trọng tâm, ưu tiên giáo viên giàu kinh nghiệm và phù hợp với điều kiện đặc thù khu vực biên giới; chủ động cử cán bộ quản lý, giáo viên trẻ tham gia đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn sâu, nâng cao nghiệp vụ sư phạm; sau đào tạo, có phương án sử dụng hiệu quả, bảo đảm đúng người, đúng việc.
Công tác lựa chọn, bổ nhiệm hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn được thực hiện nghiêm túc, hướng tới xây dựng đội ngũ quản lý có năng lực, uy tín và tinh thần trách nhiệm, đủ khả năng dẫn dắt tập thể, tạo môi trường làm việc kỷ cương, tích cực.
Thứ năm, áp dụng phụ cấp ưu đãi nghề cao, hỗ trợ nhà ở, công tác phí, đảm bảo thu nhập cạnh tranh so với khu vực khác, góp phần cải thiện thu nhập, ổn định đời sống cho giáo viên.
Xây dựng môi trường giáo dục toàn diện, bền vững
Cùng chia sẻ về việc xây trường học nội trú khu vực biên giới, ông Nguyễn Quốc Tuấn - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sốp Cộp (tỉnh Sơn La) cho biết, năm học 2025-2026 xã có 4 trường, gồm: Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Nà Khoang; Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Nậm Lạnh; Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Mường Và; Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Sốp Cộp. Tổng số học sinh là 5.002 em, trong đó gồm 2.889 học sinh bậc tiểu học (115 lớp) và 2.113 học sinh bậc trung học cơ sở (53 lớp).
Tại các cơ sở giáo dục này, diện tích khuôn viên, sân trường chưa đáp ứng nhu cầu thực hiện nhiệm vụ, như sân chơi, bãi tập; cơ sở vật chất thừa thiếu cục bộ ảnh hưởng việc tổ chức các hoạt động nhất là dạy học, giáo dục thể chất cho học sinh ở khu điểm trường trung tâm.
Bên cạnh đó, các khối phòng chức năng, khối phòng học bộ môn phục vụ học tập còn thiếu, ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo. Nhiều phụ huynh đi làm công nhân, làm ăn xa ít quan tâm đến việc học của con, phó mặc cho nhà trường chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục. Tỷ lệ học sinh có nguy cơ bỏ học và nghỉ học giữa chừng vẫn còn cao.
Vì vậy, việc xây dựng hệ thống trường nội trú liên cấp trở thành nhiệm vụ cấp thiết, giúp bảo đảm công bằng giáo dục, nâng cao chất lượng dạy và học; giảm học sinh bỏ học và tạo cơ hội phát triển toàn diện cho con em đồng bào dân tộc thiểu số; mở ra cơ hội học tập mới, bền vững, góp phần củng cố vững chắc thế trận lòng dân nơi biên cương Tổ quốc.
Ông Tuấn thông tin thêm, dự kiến năm học 2026-2027, sau khi thành lập Trường nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở xã Sốp Cộp sẽ tuyển sinh 30 lớp với 1.050 học sinh. Trong đó, cấp tiểu học có từ khối lớp 1 - 5 với 15 lớp, 525 học sinh; cấp trung học cơ sở có từ khối lớp 6 - 9 với 15 lớp, 525 học sinh.
Theo ông Tuấn, việc xây dựng và sắp xếp mạng lưới trường học tuân thủ các quy định hiện hành về quy mô trường, lớp, tiêu chuẩn cơ sở vật chất, định mức giáo viên; gắn với quy hoạch, quy mô dân số, mật độ dân cư và điều kiện địa lý; thực hiện đúng các chuẩn, tiêu chuẩn theo quy định đối với giáo dục phổ thông.
Bảo đảm không làm giảm cơ hội tiếp cận giáo dục của trẻ em, học sinh, an toàn, thuận lợi trong quá trình đến trường của trẻ em, học sinh, không thực hiện sáp nhập nếu khoảng cách địa lý giữa nơi ở và trường học quá xa hoặc điều kiện giao thông không phù hợp; đáp ứng yêu cầu về công tác phổ cập giáo dục và giáo dục bắt buộc.
Hiện xã đã lên phương án bố trí sắp xếp các cơ sở giáo dục phổ thông còn lại trên địa bàn. Phương án này nhằm bảo đảm mọi học sinh đều được học tập trong môi trường có cơ sở vật chất an toàn; học sinh tiểu học tiếp tục được duy trì các điểm trường, không phải đi lại xa; học sinh bán trú, nội trú được bố trí đủ chỗ ở, điều kiện sinh hoạt tốt, được chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục toàn diện. Đồng thời, các chế độ, chính sách hỗ trợ học tập được thực hiện đầy đủ, góp phần giảm gánh nặng kinh tế cho hộ nghèo, cận nghèo và học sinh thuộc diện chính sách, hạn chế tình trạng bỏ học giữa chừng và nâng cao chất lượng giáo dục trên địa bàn.
Qua đó, nguồn lực đầu tư của Nhà nước được tập trung, tránh dàn trải, từng bước hình thành mô hình trường học chất lượng cao tại xã biên giới, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục và tạo nền tảng phát triển bền vững cho địa phương.
Đảm bảo chế độ chính sách để giữ chân giáo viên vùng biên giới
Trong điều kiện các xã biên giới còn nhiều khó khăn, mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp được xác định là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm quyền học tập, nâng cao chất lượng giáo dục và tạo nguồn nhân lực tại chỗ.
Từ điều kiện thực tế của tỉnh Sơn La, ông Hùng thông tin, việc bảo đảm ngân sách và chế độ, chính sách cho đội ngũ giáo viên công tác tại vùng biên giới, vùng đặc biệt khó khăn được Sở Giáo dục và Đào tạo triển khai trên cơ sở bám sát các chủ trương, quy định của Trung ương, trong đó có Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo và Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 21/5/2018 về cải cách chính sách tiền lương đối với cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và người lao động trong doanh nghiệp.
Việc phân bổ nguồn lực được thực hiện theo hướng cân đối từ nhiều kênh khác nhau, ưu tiên bố trí ngân sách cho giáo dục với tỷ lệ tối thiểu 20% tổng chi ngân sách địa phương, đồng thời lồng ghép các cơ chế, chính sách đặc thù như phụ cấp ưu đãi, hỗ trợ nhà ở, nhà công vụ nhằm cải thiện điều kiện làm việc, sinh hoạt cho giáo viên vùng khó.
Song song với đó, ngành giáo dục địa phương từng bước tăng cường quyền tự chủ tài chính cho các cơ sở giáo dục, tạo điều kiện để nhà trường chủ động sử dụng nguồn lực hiệu quả, phù hợp với thực tiễn. Công tác huy động nguồn lực xã hội hóa cũng được đẩy mạnh, nhất là từ doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân, nhằm bổ sung nguồn kinh phí hỗ trợ giáo viên và nâng cao điều kiện dạy học. Tuy nhiên, các chính sách hiện hành cần tiếp tục được rà soát, điều chỉnh theo hướng công bằng, sát thực tiễn hơn đối với vùng đặc biệt khó khăn.
Việc thực hiện lộ trình tăng phụ cấp cho giáo viên theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, trong đó nghiên cứu, áp dụng cơ chế phụ cấp đặc thù với mức cao nhằm tăng sức hút, giữ chân đội ngũ nhà giáo gắn bó lâu dài với giáo dục vùng biên giới.
Ông Hùng cho rằng, để mô hình này được nhân rộng và duy trì bền vững cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng đồng bộ, có tầm nhìn dài hạn. Trong đó, có thể xem xét bổ sung, nâng cấp các trường nội trú hiện có từ mô hình tiểu học và trung học cơ sở lên mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông.
Cách làm này sẽ tạo điều kiện để học sinh vùng biên giới được học tập liên tục, hạn chế gián đoạn khi chuyển cấp và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục phổ thông cũng như định hướng học lên cao hơn, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tại chỗ và bảo đảm tính bền vững của mô hình.
Bày tỏ về kỳ vọng về mô hình trường nội trú liên cấp, Trưởng phòng, Phòng Kế hoạch - Tài chính, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La chia sẻ: "Việc xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp vùng biên giới sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục một cách toàn diện, không chỉ ở kiến thức văn hóa mà còn ở việc tăng cường bổ trợ tiếng Việt, trang bị kỹ năng sống, kỹ năng tự lập cho học sinh dân tộc thiểu số. Khi được học tập, sinh hoạt trong môi trường ổn định, an toàn sẽ giúp giảm đáng kể tình trạng học sinh bỏ học do phải di chuyển quãng đường xa, nguy hiểm, nhất là vào mùa mưa lũ.
Về lâu dài, các trường phổ thông nội trú liên cấp sẽ trở thành "vành đai tri thức" vững chắc, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền; xây dựng nền tảng để đào tạo đội ngũ cán bộ và nguồn nhân lực chất lượng cho các xã biên giới, đáp ứng yêu cầu phát triển và đảm bảo an ninh quốc phòng trong giai đoạn mới".