Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà giáo. Trong đó, quy định về đánh giá nhà giáo theo chuẩn nghề nghiệp được nhiều giáo viên, giảng viên quan tâm.
Theo dự thảo Nghị định, nhà giáo trong các cơ sở giáo dục được đánh giá mức độ đáp ứng tiêu chuẩn về năng lực chuyên môn, nghiệp vụ theo chuẩn nghề nghiệp của chức danh nhà giáo. Kết quả đánh giá chuẩn nghề nghiệp nhà giáo sẽ được sử dụng làm căn cứ cho việc xếp loại chất lượng, bố trí và sử dụng đội ngũ, đào tạo – bồi dưỡng, cũng như xem xét khen thưởng, kỷ luật.
Chuẩn nghề nghiệp vừa là áp lực, vừa là động lực cho nhà giáo
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Quàng Thị Xuân – Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học Mường Lạn (tỉnh Sơn La) bày tỏ: “Chuẩn nghề nghiệp nhà giáo giữ vai trò định hướng và nền tảng trong quá trình hình thành và phát triển năng lực nghề nghiệp của giáo viên. Chuẩn nghề nghiệp giúp giáo viên nhận diện rõ yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và năng lực phát triển bản thân trong từng giai đoạn nghề nghiệp.
Thông qua việc đánh giá chuẩn nghề nghiệp, giáo viên có cơ sở tự soi lại bản thân, tự đánh giá, từ đó xây dựng kế hoạch tự học, tự bồi dưỡng của cá nhân một cách có mục tiêu, tránh tình trạng phát triển nghề nghiệp mang tính cảm tính, theo phong trào hay a dua theo kế hoạch của số đông hoặc hình thức. Đồng thời, chuẩn nghề nghiệp cũng là công cụ chung để nhà trường và ngành giáo dục thống nhất trong việc quản lý, hỗ trợ và nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên trong nhà trường”.
Phó Hiệu trưởng cho rằng, việc kết quả đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp sẽ được sử dụng làm căn cứ để đánh giá nhà giáo tạo ra tác động hai chiều, vừa là áp lực, vừa là động lực tích cực đối với đội ngũ nhà giáo.
Một mặt, việc gắn kết quả đánh giá chuẩn nghề nghiệp với xếp loại, bố trí, đào tạo, bồi dưỡng và khen thưởng giúp nâng cao ý thức trách nhiệm nghề nghiệp, thúc đẩy giáo viên chủ động đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp.
Mặt khác, nếu được triển khai công khai, minh bạch và đúng bản chất, quy định này sẽ góp phần sử dụng đội ngũ hiệu quả hơn, tạo điều kiện cho giáo viên được bồi dưỡng đúng nhu cầu, được ghi nhận đúng năng lực, từ đó hình thành môi trường làm việc công bằng, khuyến khích sự phấn đấu và cống hiến lâu dài.
Cùng bàn luận về chủ đề này, thầy Nguyễn Trọng Hiếu – Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Lương Thế Vinh (tỉnh Tây Ninh) chia sẻ: “Chuẩn nghề nghiệp nhà giáo được xem là một công cụ đánh giá quan trọng, giúp mỗi giáo viên tự soi chiếu năng lực, nhận diện rõ điểm mạnh, điểm hạn chế của bản thân, từ đó định hướng rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp và bồi dưỡng năng lực chuyên môn, nghiệp vụ một cách bài bản, lâu dài.
Không chỉ dừng lại ở vai trò tự đánh giá, chuẩn nghề nghiệp còn là căn cứ để các cơ sở giáo dục xây dựng kế hoạch phát triển đội ngũ phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục, góp phần nâng cao năng lực tổ chức hoạt động dạy học linh hoạt, sáng tạo của giáo viên, đồng thời xây dựng môi trường giáo dục tích cực, lấy người học làm trung tâm, đáp ứng mục tiêu giáo dục toàn diện”.
Theo thầy Hiếu, kết quả đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp nhà giáo cũng được sử dụng làm cơ sở cho việc xếp loại chất lượng đội ngũ, bố trí và sử dụng nhân sự, xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng, cũng như xem xét khen thưởng, kỷ luật một cách minh bạch.
Ở góc độ tích cực, việc áp dụng chuẩn nghề nghiệp góp phần tạo động lực nâng cao chất lượng đội ngũ, tăng tính công bằng, gắn kết quả đánh giá thực chất với chính sách đãi ngộ, từ đó thúc đẩy giáo viên chủ động tự rèn luyện, đổi mới phương pháp giảng dạy, không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn.
Tuy nhiên, nếu việc đánh giá thiếu khách quan, hình thức hoặc nặng về thành tích, chuẩn nghề nghiệp có thể trở thành áp lực đối với giáo viên, dễ dẫn đến tâm lý lo sợ, né tránh, làm việc cầm chừng, thậm chí phát sinh “bệnh hình thức”, làm giảm ý nghĩa thực tiễn của công cụ đánh giá này. Do đó, việc có những tiêu chí đánh giá thống nhất, khách quan, minh bạch là vô cùng quan trọng.
Đánh giá nhà giáo cần quy trình minh bạch, công bằng và dân chủ
Thầy Nguyễn Trọng Hiếu cho hay, để việc đánh giá chuẩn nghề nghiệp nhà giáo được triển khai hiệu quả, bảo đảm tính khách quan và có hệ thống thước đo tin cậy, cần hội tụ đồng bộ nhiều điều kiện quan trọng.
Trước hết, quy trình đánh giá phải được xây dựng minh bạch, công bằng và dân chủ, dựa trên phẩm chất, năng lực thực tế cũng như quá trình công tác của giáo viên, tuyệt đối không phụ thuộc vào ý chí chủ quan hay cảm tính của người đánh giá.
Bên cạnh đó, năng lực và trách nhiệm của đội ngũ quản lý, đặc biệt là người đứng đầu cơ sở giáo dục, giữ vai trò then chốt; người quản lý cần có trình độ chuyên môn vững vàng, tinh thần trách nhiệm cao và bản lĩnh nghề nghiệp để tổ chức đánh giá một cách nghiêm túc, khách quan, đúng quy định.
Cùng với đó, việc xây dựng hệ thống thước đo tin cậy và minh chứng xác thực là yêu cầu không thể thiếu. Các tiêu chí đánh giá cần cụ thể, rõ ràng, có thang điểm và mức độ đánh giá (đạt, khá, tốt…) được định nghĩa thống nhất, dễ hiểu, dễ áp dụng.
Quá trình đánh giá phải gắn với các minh chứng phù hợp như hồ sơ chuyên môn, sản phẩm dạy học, dữ liệu học tập của học sinh, phản hồi từ đồng nghiệp và người học, qua đó bảo đảm khả năng kiểm chứng năng lực và phẩm chất nghề nghiệp của giáo viên. Đồng thời, chuẩn nghề nghiệp cần được cập nhật theo hướng mở, linh hoạt, kịp thời đáp ứng những yêu cầu mới của giáo dục hiện đại, đặc biệt là năng lực số và ứng dụng công nghệ.
Cuối cùng, sự tham gia tích cực và tinh thần tự giác của giáo viên có ý nghĩa quyết định; khi giáo viên tiếp cận việc đánh giá với thái độ cầu thị, tự nhận thức, tự đánh giá và chủ động bồi dưỡng theo chuẩn, công tác đánh giá mới thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển đội ngũ bền vững.
Trong khi đó, cô Quàng Thị Xuân cho rằng, để việc đánh giá chuẩn nghề nghiệp nhà giáo thực sự đi vào chiều sâu, phát huy hiệu quả và bảo đảm tính khách quan, cần hội tụ đầy đủ các điều kiện về nhận thức, quy trình và cách thức sử dụng kết quả đánh giá.
Trước hết, cán bộ quản lý và giáo viên phải được tập huấn bài bản, thường xuyên, không chỉ nắm vững cấu trúc của chuẩn nghề nghiệp mà còn hiểu đúng nội hàm, ý nghĩa và yêu cầu của từng tiêu chí, chỉ số đánh giá. Việc hiểu đúng chuẩn sẽ giúp quá trình đánh giá phản ánh sát thực năng lực, phẩm chất và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của giáo viên, tránh tình trạng đánh giá cảm tính, chiếu lệ hoặc chạy theo hình thức, thành tích.
Song song đó, quy trình đánh giá cần được tổ chức khoa học, chặt chẽ và có sự tham gia của nhiều chủ thể, kết hợp đa dạng các nguồn minh chứng. Việc đánh giá không nên chỉ dựa vào một thời điểm hay một ý kiến đơn lẻ, mà phải tổng hợp từ tự đánh giá của giáo viên, nhận xét của tổ chuyên môn, đánh giá của lãnh đạo nhà trường, cùng với những minh chứng từ thực tiễn hoạt động dạy học như hồ sơ chuyên môn, sản phẩm giáo dục, kết quả học tập và sự tiến bộ của học sinh, cũng như phản hồi từ đồng nghiệp và người học. Cách tiếp cận đa chiều này giúp bảo đảm tính toàn diện, khách quan và công bằng trong đánh giá.
“Quan trọng hơn, cần xác lập quan điểm đánh giá vì sự phát triển của đội ngũ nhà giáo, coi đây là công cụ hỗ trợ, tư vấn và định hướng bồi dưỡng nghề nghiệp lâu dài. Đánh giá chuẩn nghề nghiệp không nên bị hiểu như một hình thức “xếp hạng” hay gây áp lực tâm lý, mà phải trở thành cơ sở để giáo viên nhận diện nhu cầu tự hoàn thiện, đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp.
Trên cơ sở đó, kết quả đánh giá cần được sử dụng một cách thực chất, gắn chặt với việc xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng, quy hoạch và phát triển đội ngũ nhà giáo của từng cơ sở giáo dục.
Khi việc đánh giá được triển khai minh bạch, công bằng và có định hướng phát triển rõ ràng, giáo viên sẽ nhìn thấy lợi ích thiết thực đối với con đường nghề nghiệp của mình, từ đó hình thành niềm tin, sự đồng thuận và tinh thần hợp tác tích cực. Đây chính là yếu tố nền tảng để chuẩn nghề nghiệp nhà giáo phát huy đúng vai trò là công cụ nâng cao chất lượng đội ngũ và góp phần thực hiện hiệu quả các mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” – cô Xuân khẳng định.
Tại bản tổng hợp tiếp thu giải trình ý kiến góp ý dự thảo Nghị định quy chi tiết một số điều của Luật Nhà giáo được đăng tải trên Cổng Thông tin của Bộ ngày 16/1, về nội dung này, có ý kiến góp ý:
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Xây dựng, Bộ Khoa học và Công nghệ; các tỉnh: Gia Lai, Hà Tĩnh, Hải Phòng đề nghị thống nhất một hình thức đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp, lồng ghép với đánh giá viên chức hằng năm để tránh "đánh giá song trùng", giảm áp lực hồ sơ. Về nội dung này, Bộ giải trình tiếp thu: "Dự thảo quy định việc tổ chức đánh giá mức độ đáp ứng chuẩn nghề nghiệp làm căn cứ xếp loại chất lượng nhà giáo hằng năm. Điều này giúp tích hợp hai quy trình thành một theo đúng tinh thần cải cách hành chính".
Sở Giáo dục và Đào tạo: Gia Lai, Hà Tĩnh, Hải Phòng, Quảng Trị đề nghị quy định thống nhất thời điểm đánh giá là kết thúc năm học (trước 31/5) để phù hợp đặc thù ngành thay vì để mỗi nơi một thời điểm. Bộ giải trình, tiếp thu: "Cơ quan soạn thảo đã bổ sung hướng dẫn về thời điểm đánh giá gắn liền với kế hoạch năm học do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành để đảm bảo tính đồng bộ toàn hệ thống."
Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ góp ý cần làm rõ việc đánh giá nhà giáo theo chuẩn nghề nghiệp có trùng lắp với đánh giá viên chức hàng năm không? Đề nghị hướng dẫn thời điểm đánh giá đồng bộ với năm học. Bộ tiếp thu và giải trình: "Tại Khoản 2 và Khoản 3 Điều 31 quy định rõ: Kết quả đánh giá theo chuẩn nghề nghiệp (đặc thù ngành) là "căn cứ" để xếp loại chất lượng viên chức hàng năm theo quy định chung của pháp luật về viên chức. Thời điểm đánh giá được thực hiện theo năm học để phù hợp với hoạt động giáo dục".