Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành văn bản số 8562/BGDĐT-TCCB về định hướng sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập. Tính thiết yếu là một trong những tiêu chí xác định cơ sở thuộc diện phải sắp xếp, tổ chức. Cụ thể như sau:
Tính thiết yếu: Lĩnh vực đào tạo của cơ sở giáo dục không đóng vai trò thiết yếu (không thể thay thế) đối với việc hỗ trợ thực hiện chức năng quản lý nhà nước, hoạt động nghề nghiệp đặc thù, có tính riêng biệt, phức tạp cao, chuyên môn sâu của bộ, ngành, địa phương quản lý trực tiếp cơ sở giáo dục hoặc lĩnh vực đào tạo không thể tuyển sinh, xã hội không có nhu cầu.
Lãnh đạo một số cơ sở giáo dục đào tạo về văn hóa, nghệ thuật nhận định việc sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục là hoàn toàn cần thiết, đặc biệt, việc triển khai cần có cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của lĩnh vực.
Việc xác định tính thiết yếu cần thận trọng
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về tiêu chí này, Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa – Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ, việc xác định tính thiết yếu cần được nhìn nhận một cách thận trọng, nhất là đối với các lĩnh vực đào tạo đặc thù, chuyên sâu, quy mô nhỏ nhưng có ý nghĩa chiến lược đối với quốc gia.
Bắt đầu từ việc hiểu rõ thế nào là “thiết yếu”, các văn bản hướng dẫn cần cụ thể hóa hơn nữa khái niệm này, đồng thời xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng, để áp dụng cho từng ngành, từng lĩnh vực đào tạo, tránh cách hiểu chung chung. Đồng thời làm căn cứ cho các bộ, ngành trong việc hoạch định chính sách, sắp xếp và tổ chức lại hệ thống các cơ sở giáo dục đại học.
Thầy Khoa phân tích: “Căn cứ đầu tiên để xác định ngành đào tạo thiết yếu phải xuất phát từ chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước, được cụ thể hóa trong các văn bản pháp lý. Trên cơ sở đó, cần đánh giá nhu cầu thực tế của xã hội và mức độ đào tạo của các cơ sở giáo dục trên phạm vi cả nước.
Ngoài ra, yếu tố không thể đào tạo đại trà cũng là căn cứ quan trọng. Ví dụ, các ngành trong lĩnh vực nghệ thuật, thể dục thể thao đòi hỏi năng khiếu đặc thù, phải đào tạo theo hướng tinh hoa, rèn luyện đỉnh cao. Hay các ngành thuộc lĩnh vực văn hóa như Bảo tàng học, Văn hóa các dân tộc thiểu số… tuy nhu cầu xã hội không lớn nhưng cần thiết để thực hiện các mục tiêu chung của Đảng và Nhà nước.
Những lĩnh vực đào tạo gắn với các mục tiêu chiến lược quốc gia, mang tính chính trị, tư tưởng, không đặt nặng yếu tố sinh lời nên khu vực tư nhân khó hoặc không thể tham gia. Do đó, Nhà nước cần giữ vai trò chủ đạo trong đào tạo nguồn nhân lực cho các lĩnh vực này".
Cùng bàn luận về vấn đề trên, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương - Bí thư Đảng ủy Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam đánh giá: “Ở góc độ một cơ sở đào tạo nghệ thuật, tôi cho rằng cần xác định tính thiết yếu dựa trên vai trò của lĩnh vực đào tạo đối với nhiệm vụ quản lý nhà nước và phát triển văn hóa; mức độ gắn với chiến lược quốc gia và nhu cầu nhân lực theo vùng và khả năng thay thế của các cơ sở khác. Các căn cứ này cần được chuẩn hóa thành tiêu chí rõ ràng, có minh chứng cụ thể, tránh đánh giá đơn thuần dựa trên quy mô tuyển sinh.
Theo tôi, cần một quy trình thống nhất do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì về khung tiêu chí, đồng thời có sự tham gia thẩm định của các bộ quản lý ngành. Việc đánh giá tính thiết yếu nên do hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện, có đại diện quản lý, chuyên gia và đơn vị sử dụng nhân lực, bảo đảm tính khách quan, minh bạch và thống nhất trên toàn hệ thống".
Tránh đánh đồng với các ngành xã hội không có nhu cầu
Theo quan điểm của Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa, việc đào tạo không chỉ đáp ứng theo nhu cầu hiện hữu của xã hội mà còn phải mang tính kiến tạo, dẫn dắt, kể cả với những lĩnh vực mà nhu cầu chưa bộc lộ rõ.
Đặc biệt, nhu cầu xã hội cần hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cả nhu cầu của Nhà nước và người dân, không chỉ đo lường nhu cầu của doanh nghiệp hay thị trường lao động thuần túy. Với những ngành chủ yếu phục vụ quản lý nhà nước hoặc các sự nghiệp công, Nhà nước cần có chính sách đặt hàng đào tạo, xác định rõ nhu cầu nhân lực và có hệ thống dữ liệu kết nối giữa bên cung – bên cầu.
Đối với các ngành đào tạo đặc thù, chuyên sâu, cần có cơ chế đánh giá riêng, tránh đánh đồng với các ngành xã hội thực sự không có nhu cầu. Trong quản trị giáo dục đại học, cần xây dựng bộ tiêu chí và công cụ đo lường phù hợp để phân loại nguồn nhân lực theo từng nhóm đặc thù, thay vì áp dụng một chuẩn chung cho tất cả.
Bên cạnh ngưỡng chung đối với các cơ sở giáo dục đại học vẫn nên có cơ chế linh hoạt để tháo gỡ khó khăn cho nhóm ngành nhu cầu ít nhưng không thể thiếu.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương chỉ ra: “Với các ngành đặc thù như nghệ thuật, không thể áp dụng máy móc tiêu chí thị trường ngắn hạn. Cần có cơ chế đánh giá riêng, xem xét sứ mệnh bảo tồn, truyền nghề và phát triển nguồn nhân lực kế cận. Những ngành này nên được đặt trong cơ chế đặt hàng hoặc giao nhiệm vụ để bảo đảm tính bền vững.
Đối với lĩnh vực nghệ thuật, nhu cầu thường gắn với chiến lược văn hóa, giáo dục và phát triển công nghiệp sáng tạo. Vì vậy, cần thiết bổ sung công cụ dự báo nhân lực dài hạn, đánh giá nhu cầu theo vùng và gắn với các chính sách phát triển văn hóa – xã hội".
Dưới góc nhìn của Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang - Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh, việc nhận định một lĩnh vực đào tạo là “xã hội không có nhu cầu” phải đa chiều.
"Trên thực tế, nếu xã hội thực sự không có nhu cầu, đương nhiên không cần đào tạo. Vấn đề đặt ra hiện nay là xã hội có nhu cầu nhưng hệ thống đào tạo và cơ chế chính sách chưa đủ điều kiện để đáp ứng. Bởi vậy, cần có cơ chế hỗ trợ đặc thù cho những ngành đào tạo chuyên sâu, khó và kén người học. Trong đó, người học cần được hưởng các chính sách ưu tiên về học bổng, có lộ trình nghề nghiệp, môi trường thực hành và cơ hội phát triển dài hạn.
Việc Nhà nước xây dựng các công cụ thống kê, nghiên cứu và dự báo nhu cầu đào tạo trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật là hết sức cần thiết. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để các cơ sở giáo dục tham khảo trong xây dựng chiến lược đào tạo, đồng thời giúp học sinh, sinh viên có thêm thông tin khi lựa chọn ngành nghề" - thầy Quang chia sẻ.
Vận dụng tiêu chí một cách linh hoạt
Liên quan đến việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập, Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa nhấn mạnh không thể thực hiện theo cách cơ học. Tiêu chí tính thiết yếu khi áp dụng để sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học cần được vận dụng linh hoạt, trên cơ sở làm rõ khái niệm và xây dựng bộ tiêu chí chuẩn. Mỗi bộ, ngành có thể có những lĩnh vực thiết yếu riêng, không thể "cào bằng".
Điều tiên quyết là phải định vị rõ các ngành đào tạo thiết yếu, đồng thời quan tâm đến hệ sinh thái phát triển của ngành. Nếu các ngành đào tạo, cơ sở giáo dục chưa đạt chuẩn chung thì phải có lộ trình, đề án riêng để nâng chuẩn; nếu cần sáp nhập cũng phải dựa trên sự tương đồng, liên ngành, tránh sáp nhập cơ học.
Cùng đưa ra ý kiến, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương khẳng định, chủ trương sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục là đúng và cần thiết để nâng cao chất lượng và tập trung nguồn lực.
Tuy nhiên, với các cơ sở đào tạo nghệ thuật, việc triển khai cần hết sức thận trọng, có lộ trình phù hợp và cơ chế đặc thù. Mục tiêu không chỉ là tinh gọn hệ thống mà còn phải bảo đảm duy trì và phát triển các ngành nghệ thuật chiến lược, tránh nguy cơ mai một trong dài hạn.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương - Bí thư Đảng ủy Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ảnh: NVCC.
Nói về việc triển khai tiêu chí “tính thiết yếu” trong sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học, Tiến sĩ Nguyễn Huy Quang cho rằng, cần bảo đảm tính khả thi, đồng thời không làm mai một những ngành đào tạo nghệ thuật đặc thù, vốn có quy mô tuyển sinh nhỏ. Vì vậy, rất cần sự hỗ trợ từ Nhà nước, bộ chủ quản cũng như sự phối hợp của địa phương nơi trường đóng trên địa bàn
Bên cạnh đó, một trong các hình thức sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục được nêu trong Văn bản số 8562/BGDĐT-TCCB là đối với các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn cơ sở giáo dục đại học nhưng tiếp tục duy trì, bộ, ngành, địa phương quản lý trực tiếp phải có phương án, lộ trình đầu tư, đào tạo bồi dưỡng, phát triển cơ sở và có văn bản cam kết các cơ sở đến năm 2030 sẽ đảm bảo đạt các điều kiện, tiêu chí chuẩn cơ sở giáo dục đại học theo quy định. Sau năm 2030, kiên quyết tiến hành sắp xếp, tổ chức lại đối với các cơ sở giáo dục đại học không bảo đảm điều kiện, tiêu chí theo quy định. Áp dụng tương tự đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp (sau khi chuẩn cơ sở giáo dục nghề nghiệp được ban hành).
Đây được xem là giải pháp mang tính tích cực và cân bằng, vừa tạo điều kiện để các cơ sở đào tạo, nhất là những trường có ngành nghề đặc thù, tiếp tục tồn tại và hoàn thiện năng lực, vừa bảo đảm yêu cầu nâng cao chất lượng.
Đồng thời cũng trách nhiệm rõ ràng cho bộ, ngành, địa phương quản lý trực tiếp trong việc đầu tư, hỗ trợ và giám sát quá trình nâng chuẩn, thay vì chỉ dừng ở yêu cầu sắp xếp mang tính hành chính.