Theo văn bản số 8562/BGDĐT-TCCB về định hướng sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành vừa qua, một trong những tiêu chí xác định cơ sở thuộc diện phải sắp xếp, tổ chức lại về ngành, lĩnh vực đào tạo là: "Các cơ sở đào tạo đa lĩnh vực nhưng quy mô đào tạo, thành tích nghiên cứu ở từng lĩnh vực rất nhỏ (trừ các khối quốc phòng - an ninh, sức khỏe, nghệ thuật) sẽ được xem xét sắp xếp; tiến tới giảm số lượng cơ sở đào tạo đơn ngành".
Trong bức tranh tổng thể về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, nguyên tắc, tiêu chí sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục được đặt ra không chỉ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tinh gọn đầu mối tổ chức bộ máy, mà còn góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của từng trường cũng như toàn hệ thống. Trước những định hướng đó, nhiều chuyên gia giáo dục và cơ sở đào tạo bày tỏ sự quan tâm với những góc nhìn đa chiều, thận trọng nhưng cũng đầy kỳ vọng.
Giảm số lượng cơ sở đào tạo đơn ngành giúp tập trung đầu tư trọng tâm, trọng điểm
Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ Lê Viết Khuyến - nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), hiện là Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam cho biết, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, hướng tới xây dựng nền kinh tế tri thức dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, việc sắp xếp, tổ chức lại hệ thống giáo dục đại học là yêu cầu tất yếu giúp hình thành những cơ sở đào tạo đa lĩnh vực và đủ tầm cạnh tranh khu vực, quốc tế.
Theo đó, việc sắp xếp, quy hoạch lại các cơ sở giáo dục đại học công lập trên cơ sở tiêu chí về ngành và lĩnh vực đào tạo xuất phát từ thực tiễn cho thấy, mô hình trường đại học manh mún, phân tán nhỏ lẻ, có quy mô hạn chế hay phạm vi hoạt động hẹp có thể dẫn đến khó khăn trong việc tạo dựng vị thế, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập trên bảng xếp hạng đại học quốc tế. Các cơ sở giáo dục đơn ngành hoặc đa ngành nhưng quy mô đào tạo, thành tích nghiên cứu ở từng lĩnh vực rất nhỏ có thể gây ra tình trạng chồng chéo chức năng, lãng phí nguồn lực, khó đầu tư cho hạ tầng, phòng thí nghiệm và đội ngũ giảng viên trình độ cao.
Ảnh minh hoạ: Đào Hiền.
Đối với nhiều khối ngành, nếu chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học tại cơ sở giáo dục chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, nền tảng quản trị đại học hiện đại còn thiếu và chưa đồng bộ, số lượng công bố khoa học quốc tế hạn chế, mối liên kết giữa nhà trường - doanh nghiệp - viện nghiên cứu không chặt chẽ, thì hệ thống giáo dục đại học khó khẳng định được đầy đủ vai trò của mình trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và sản sinh tri thức mới.
Đồng thời, việc sáp nhập và tổ chức lại các trường đại học đơn ngành có quy mô và hiệu quả hoạt động còn hạn chế sẽ giúp kết hợp, phát huy thế mạnh của từng đơn vị, tạo điều kiện hình thành các cơ sở giáo dục đại học có năng lực đủ đáp ứng yêu cầu phát triển.
Bên cạnh đó, việc tiến tới giảm số lượng cơ sở đào tạo đơn ngành góp phần làm giảm áp lực lên ngân sách, tập trung đầu tư trọng tâm, trọng điểm cho những trung tâm nghiên cứu xuất sắc, có tiềm năng phát triển thay vì phân bổ dàn trải nguồn lực cho nhiều đơn vị. Đội ngũ giảng viên được phân bổ lại theo hướng hợp lý và hiệu quả hơn, nhất là đối với những ngành, lĩnh vực mất cân đối cung - cầu nhân lực. Đặc biệt, văn bản định hướng sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập cũng nêu rõ, việc sắp xếp không căn cứ vào mức độ tự chủ tài chính để tiến hành tổ chức lại cơ sở giáo dục.
Hơn nữa, mô hình đại học đa lĩnh vực với quy mô lớn, uy tín cao sẽ có sức thu hút mạnh mẽ hơn với người học trong nước và quốc tế. Các đối tác nước ngoài cũng có xu hướng ưu tiên liên kết hợp tác với những cơ sở có tầm vóc và năng lực cạnh tranh cao, thay vì các trường nhỏ lẻ, rời rạc. Một cơ sở giáo dục đại học đa lĩnh vực có quy mô đào tạo và kết quả nghiên cứu tốt là nền tảng để các ngành bổ trợ lẫn nhau, mở rộng không gian học thuật liên ngành, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, qua đó mang lại lợi ích thiết thực cho xã hội.
Có thể thấy, việc sắp xếp và quy hoạch các cơ sở đào tạo mang lại những tác động tích cực, có ý nghĩa chiến lược lâu dài, bởi lẽ tiếp tục duy trì một hệ thống giáo dục đại học phân tán, hiệu quả thấp không chỉ dẫn tới lãng phí nguồn lực xã hội, mà còn cản trở quá trình nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học và đóng góp cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Mặt khác, theo Tiến sĩ Lê Viết Khuyến, việc không hợp nhất cơ sở giáo dục theo hình thức "cơ học" mà căn cứ vào sự phù hợp của các lĩnh vực, ngành đào tạo, nguồn lực, cơ sở vật chất, vị trí địa lý và xác định phương án cụ thể nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động đào tạo, nghiên cứu là định hướng rất đúng đắn và cần thiết. Phương thức sáp nhập cần dựa trên những tiêu chí khoa học, chặt chẽ, nhằm hình thành các trường đại học đa lĩnh vực mạnh.
Cụ thể như về lĩnh vực đào tạo, các trường có ngành đào tạo bổ sung cho nhau, khi sáp nhập sẽ tạo thành một đại học đa lĩnh vực, không nên sáp nhập cơ học giữa các trường có ngành nghề trùng lặp quá nhiều, dễ dẫn đến xung đột và dư thừa nhân lực. Việc hình thành những đại học có năng lực liên ngành giúp dễ dàng tham gia vào các chương trình nghiên cứu quốc gia và quốc tế, cũng như phục vụ nhu cầu nhân lực địa phương. Ngoài ra, những trường có hiệu quả hoạt động thấp, chất lượng chưa bảo đảm cũng nên nằm trong diện sáp nhập. Đồng thời, Nhà nước cần bảo đảm công bằng theo khung pháp lý, cùng với trách nhiệm của xã hội là giám sát, phản biện, đồng hành để quá trình thực hiện không bị sức ép lợi ích nhóm.
Định hướng sắp xếp cơ sở giáo dục phù hợp với thực tiễn, tránh áp dụng cơ học
Theo định hướng sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập, Bộ Giáo dục và Đào tạo khuyến khích cơ sở đào tạo đa ngành, có uy tín ở trung ương tiếp nhận các cơ sở giáo dục đang khó khăn, yếu kém hoặc hợp nhất các cơ sở giáo dục đào tạo đơn ngành để hình thành cơ sở đào tạo đa ngành. Chia sẻ về vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Tống – Trưởng ngành Kỹ thuật Hàng không, Trường Đại học Văn Lang cho rằng, việc sắp xếp lại các cơ sở giáo dục nhỏ lẻ, manh mún, chất lượng đào tạo còn hạn chế là yêu cầu khách quan, phù hợp với xu thế phát triển của bối cảnh hiện nay.
Điều này không chỉ là giải pháp tinh giản hệ thống, mà còn là bước đi quan trọng nhằm đầu tư tập trung và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, từ đó nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học và tái cấu trúc mạng lưới giáo dục nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Tiêu chí sắp xếp theo ngành, lĩnh vực đào tạo là định hướng quan trọng để khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu trọng tâm, hiệu quả không tương xứng đối với hệ thống giáo dục đại học.
Song, thực tiễn cho thấy, có những cơ sở tuy quy mô không lớn nhưng có mô hình quản trị hiệu quả, hiện đại, chất lượng nghiên cứu, đào tạo gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động và doanh nghiệp, qua đó tạo ra giá trị thực chất cho người học và xã hội. Ngược lại, không ít cơ sở có quy mô lớn nhưng phát triển theo chiều rộng, chưa khai thác đột phá ở chiều sâu, đào tạo dàn trải ở nhiều ngành mà từng lĩnh vực chưa hình thành được năng lực cốt lõi, dẫn tới hiệu quả đào tạo và nghiên cứu chưa tương xứng với nguồn lực đầu tư. Vì vậy, việc xác định phương án hợp nhất căn cứ vào tổng hòa sự phù hợp của các lĩnh vực, ngành đào tạo, nguồn lực, cơ sở vật chất, vị trí địa lý và có phương án cụ thể tăng cường hiệu quả hoạt động đào tạo, nghiên cứu là rất đúng đắn.
Trên cơ sở đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Tống bày tỏ sự đồng tình với định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc xây dựng các tiêu chí xác định cơ sở thuộc diện phải sắp xếp, tổ chức lại gồm mức độ đáp ứng điều kiện và chuẩn; ngành, lĩnh vực đào tạo; tính phục vụ chức năng quản lý nhà nước; tính thiết yếu và tính đặc thù. Đặc biệt trong đó, tiêu chí sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục theo ngành, lĩnh vực đào tạo được định hướng triển khai xác định một cách linh hoạt, phù hợp với thực tiễn, tránh áp dụng cơ học, máy móc, cứng nhắc nhằm tạo điều kiện tập trung nguồn lực cho việc hình thành các cơ sở đào tạo đa lĩnh vực, có đủ năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.
Đối với các cơ sở giáo dục đa lĩnh vực nhưng quy mô đào tạo và kết quả nghiên cứu ở từng lĩnh vực còn nhỏ, ngoại trừ một số khối ngành đặc thù, ông Lê Như Tiến - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội) của Quốc hội cho rằng cần xem xét sắp xếp, tổ chức lại nhằm tạo ra sự cộng hưởng nguồn lực, giúp hình thành những cơ sở giáo dục đại học có tầm vóc lớn, đủ điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều này không chỉ đem đến những thuận lợi trong việc tập trung nguồn lực và cơ sở hạ tầng, mà còn góp phần phát huy hiệu quả đội ngũ giảng viên, nhà khoa học có trình độ, kinh nghiệm và uy tín.
Thực tế cho thấy, một cơ sở giáo dục đại học có quy mô và đội ngũ mạnh sẽ có lợi thế rõ rệt trong phát triển nghiên cứu khoa học, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cũng như mở rộng hợp tác quốc tế. Đây chính là nền tảng quan trọng để nâng cao vị thế của giáo dục đại học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng. Do đó, định hướng sắp xếp, tinh gọn hệ thống không nhằm làm thu hẹp cơ hội phát triển, mà trái lại, tạo dư địa để đầu tư có trọng tâm, nâng cao chất lượng hiệu quả, quản trị hiện đại cho dài hạn.
Ảnh minh họa: Mộc Trà.
Một địa phương không nhất thiết phải duy trì nhiều trường đại học trùng lặp về ngành đào tạo, lĩnh vực khi nhu cầu xã hội không đòi hỏi nhiều và thành tích nghiên cứu còn khiêm tốn. Điều này có thể dẫn tới tình trạng chồng chéo trong đào tạo, làm phân tán nguồn lực, gia tăng cạnh tranh thiếu lành mạnh và khó tạo ra đột phá về chất lượng. Thay vì duy trì nhiều đơn vị nhỏ lẻ, việc tập trung nguồn lực để hình thành một cơ sở đào tạo có quy mô đủ lớn, tiềm lực đủ mạnh sẽ tạo điều kiện đầu tư theo chiều sâu, hướng tới phát triển ổn định và bền vững hơn.
Đồng thời, việc sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học cần căn cứ vào vị trí địa lý, điều kiện kinh tế - xã hội, nhu cầu nhân lực của địa phương và cả nước, cũng như ngành nghề đào tạo, thực tiễn hoạt động của từng cơ sở giáo dục, có đánh giá tới yếu tố thương hiệu, tầm ảnh hưởng trong nước, quốc tế của đơn vị. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng khuyến khích tự sắp xếp, tổ chức lại các phân hiệu, địa điểm đào tạo, cơ sở đào tạo của các cơ sở giáo dục nhằm hạn chế những địa điểm, cơ sở đào tạo có diện tích nhỏ, manh mún, thiếu tập trung nhằm giảm chi phí quản lý hành chính đối với các cơ sở giáo dục.
Mục tiêu quan trọng của định hướng này là yêu cầu bảo đảm các cơ sở giáo dục sau khi sắp xếp, tổ chức lại có thể hoạt động tốt, thông suốt và hiệu quả hơn. Quá trình triển khai cần gắn chặt với việc bảo đảm đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của người học, đội ngũ viên chức và các đối tượng liên quan, qua đó tạo sự ổn định và đồng thuận trong nhiệm vụ tái cấu trúc hệ thống giáo dục đại học theo ngành, lĩnh vực đào tạo.
