Bộ Khoa học và Công nghệ đang lấy ý kiến góp ý cho dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED).
Theo đó, Quỹ NAFOSTED hoạt động trên nguyên tắc: Công bố công khai, minh bạch các quy định quản lý, thông tin về hoạt động của Quỹ; thực hiện quản lý chất lượng nghiên cứu theo chuẩn mực quốc tế, đảm bảo liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ…
Đặc biệt, tại Điểm d, Khoản 2, Điều 7 quy định Nhiệm vụ của Quỹ nêu: Quỹ có quyền tạm dừng, đình chỉ hoặc chấm dứt tài trợ và thu hồi kinh phí khi phát hiện tổ chức, cá nhân vi phạm các quy định về sử dụng kinh phí.
Tuy nhiên, đối với các trường hợp phát sinh sau khi đề tài đã được nghiệm thu đạt yêu cầu, chẳng hạn như bài báo bị rút, hiện vẫn chưa có chế tài cụ thể để xử lý hoặc thu hồi kinh phí.
Theo một số chuyên gia, đây là khoảng trống cần được bổ sung trong Nghị định, đồng thời cũng cần có những đánh giá toàn diện, tránh việc chỉ nhìn vào hiện tượng bài báo bị rút để quy kết trách nhiệm một cách máy móc.
Cần bổ sung quy định về việc xử lý bài báo bị rút
Đánh giá về nguyên tắc hoạt động của quỹ NAFOSTED, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Phạm Hoàng Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư liên ngành Khoa học Trái đất - Mỏ năm 2025 nhận định: "Việc yêu cầu công khai, minh bạch trong các hoạt động khoa học là hoàn toàn đúng đắn, bảo đảm tính công bằng cho tất cả các nhà khoa học. Trong nghiên cứu, liêm chính luôn phải được đặt lên hàng đầu, không có chỗ cho sự giấu giếm hay né tránh. Nhà khoa học cũng cần đặc biệt chú ý đến vấn đề này để cân nhắc trong quá trình thực hiện tránh những tình huống phát sinh không mong muốn sau khi đã nghiệm thu đề tài.
Dự thảo Nghị định cũng nêu Quỹ có quyền tạm dừng, đình chỉ hoặc chấm dứt tài trợ và thu hồi kinh phí khi phát hiện tổ chức, cá nhân vi phạm các quy định về sử dụng kinh phí. Đây là điều chắc chắn phải làm.
Mặc dù vậy, trên thực tế, việc dừng đề tài giữa chừng là trường hợp rất hiếm, bởi nếu đề tài đã được tài trợ và triển khai trong một thời gian, việc chấm dứt sẽ dẫn tới lãng phí lớn về nguồn lực đã đầu tư. Chỉ trong những trường hợp vi phạm nghiêm trọng mới buộc phải áp dụng biện pháp này.
Trong các trường hợp còn lại, Quỹ nên tăng cường cơ chế nhắc nhở thường xuyên đối với chủ nhiệm đề tài và các thành viên, cả về quy định chung lẫn các chuẩn mực liêm chính khoa học. Việc nhắc nhở liên tục, kết hợp với kiểm tra định kỳ hằng năm, sẽ giúp hạn chế những rủi ro không đáng có".
Trước thực tế, một số bài báo khoa học của nhà khoa học Việt Nam đã bị các tạp chí quốc tế rút lại, trong đó có cả sản phẩm của đề tài nghiên cứu khoa học do Quỹ NAFOSTED tài trợ. Thầy Hải cho rằng, chất lượng và uy tín của các tạp chí khoa học cũng là vấn đề cần quan tâm.
Bài báo được đăng khi tạp chí còn nằm trong danh mục uy tín, nhưng sau đó bị loại khỏi danh mục hoặc bị rút bài sẽ khiến Quỹ gặp khó khăn trong việc đánh giá, loại bỏ thì không hợp lý nhưng chấp nhận thì lại không còn cơ sở pháp lý đầy đủ. Vì vậy, các tác giả cần thận trọng, ưu tiên công bố ở những tạp chí thực sự uy tín, tránh tâm lý chọn nơi dễ dàng để được đăng.
Đối với các bài báo khoa học bị phát hiện sai phạm và buộc phải rút, cũng nên đặt ra câu hỏi rõ ràng về cơ chế xử lý. Trên thực tế, từ trước đến nay, việc thu hồi toàn bộ kinh phí là rất hiếm, gần như không khả thi, bởi kinh phí đã được sử dụng cho hoạt động nghiên cứu.
Theo quan điểm của thầy Hải, cần xây dựng các quy định chặt chẽ ngay từ đầu. Khi các quy định đã được công bố minh bạch, nhà khoa học buộc phải cân nhắc kỹ lưỡng và chấp nhận trách nhiệm nếu xảy ra vi phạm.
Đặc biệt, nên bổ sung quy định rõ ràng rằng nếu sản phẩm khoa học hoặc bài báo sau khi hoàn thành bị rút hoặc phát hiện sai phạm, tác giả không chỉ chịu trách nhiệm học thuật mà còn phải chịu trách nhiệm tài chính với nguồn kinh phí đã nhận từ Quỹ.
Xem xét kỹ lưỡng nguyên nhân bài báo bị rút
Dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục (đề nghị không nêu tên), việc bài báo bị rút có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau và cần được xem xét, đánh giá một cách thận trọng, khách quan.
Tại thời điểm nghiệm thu, nếu đề tài đáp ứng đầy đủ các yêu cầu thì được công nhận là hoàn thành. Trong trường hợp sau đó phát hiện có sai sót, ví dụ như bài báo được tính là thuộc danh mục Scopus nhưng thực tế không, thì mới có cơ sở xem xét vi phạm về liêm chính khoa học. Vì vậy, việc đánh giá một bài báo bị rút cần xem xét kỹ lưỡng nguyên nhân cụ thể, tránh đánh đồng mọi trường hợp là sai phạm của nhà khoa học.
Nếu quá đặt nặng các biện pháp xử lý, thu hồi kinh phí, có thể khiến nhà khoa học trở nên e dè, chỉ lựa chọn những hướng nghiên cứu an toàn thay vì dám theo đuổi các ý tưởng mới, phức tạp nhưng có giá trị đột phá. Trong khi đó, bản chất của khoa học là chấp nhận rủi ro và thất bại có kiểm soát.
Theo vị chuyên gia, nếu nhà khoa học gặp rủi ro trong nghiên cứu, hệ quả phù hợp hơn nên là việc bị hạn chế hoặc không tiếp tục được tài trợ trong các đợt tiếp theo, thay vì áp dụng các biện pháp mang tính trừng phạt tài chính.
Trong các nguyên tắc hoạt động, dự thảo cũng nêu rõ việc định hướng, khuyến khích hoạt động nghiên cứu, phát triển mang tính tìm tòi, sáng tạo, phát hiện ý tưởng mới, đột phá và chấp nhận rủi ro phù hợp với đặc thù của lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Theo vị chuyên gia, tinh thần này đã được thể hiện trong Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Để khuyến khích đổi mới sáng tạo một cách thực chất, trước hết cần xem xét kéo dài thời gian thực hiện đề tài. Hiện nay, thời gian trung bình của 1 đề tài khoảng 2 năm là tương đối ngắn, trong khi các thủ tục hành chính có thể đã chiếm tới gần nửa năm. Nếu mong muốn nhà khoa học theo đuổi những nghiên cứu mang tính sáng tạo, đột phá, cần tạo thêm về thời gian để họ triển khai.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế tiếp nối đối với các đề tài có kết quả tốt. Không nhất thiết phải yêu cầu nhà khoa học phải thực hiện lại toàn bộ quy trình xin đề tài mới, có thể cho phép tự động chuyển sang giai đoạn tiếp theo trên cơ sở đề cương bổ sung, nhằm bảo đảm tính liên tục của mạch nghiên cứu và nâng cao hiệu quả đầu tư.
Một nguyên tắc quan trọng khác là tôn trọng bản chất của nghiên cứu khoa học, trong đó có cả khả năng "thất bại". Ví dụ, đề tài đặt mục tiêu công bố 3 bài báo nhưng chỉ đạt được 2 bài, thì cần được đánh giá trên cơ sở những kết quả thực tế đã đạt được, thay vì xem đó là không hoàn thành. Nguyên lý là làm đến đâu ghi nhận đến đó; với những sản phẩm chưa kịp công bố, có thể xem xét cho thêm thời gian chờ.
Ngoài ra, việc đánh giá đề tài cần được thực hiện bởi hội đồng chuyên môn đủ năng lực, tập trung vào chất lượng nội dung khoa học, hạn chế để các yếu tố mang tính hồ sơ, lý lịch khoa học chi phối quá nhiều. Hồ sơ chỉ nên chiếm một trọng số hợp lý, trong khi chất lượng nghiên cứu mới là yếu tố quan trọng nhất.
Nếu nhà khoa học thực sự có năng lực, điều đó sẽ thể hiện ngay trong đề cương nghiên cứu. Đồng thời, cũng cần sẵn sàng đặt niềm tin vào các nhà khoa học trẻ, bởi nhiều ý tưởng đổi mới, sáng tạo thường đến từ quá trình thử nghiệm của lực lượng này, do đó cần có những cơ chế ưu tiên và khuyến khích phù hợp.