Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED). Dự thảo ghi rõ, NAFOSTED là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Dự thảo Nghị định nêu rõ các nguyên tắc hoạt động của Quỹ, trong đó nhấn mạnh yêu cầu công khai, minh bạch trong quản lý và cung cấp thông tin; tổ chức xét chọn, tài trợ và đặt hàng thực hiện chương trình, nhiệm vụ khoa học và công nghệ trên cơ sở dân chủ, bình đẳng, tuân thủ đầy đủ quy định của cấp có thẩm quyền, đồng thời có cơ chế ưu tiên nhà khoa học nữ. Quỹ cũng được yêu cầu thực hiện quản lý chất lượng nghiên cứu theo chuẩn mực quốc tế, bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ.
Dự thảo quy chế hoạt động của Quỹ NAFOSTED đã dành một điều khoản quy định việc xử lý rủi ro tài chính trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Tuy nhiên, quy chế hiện chưa đề cập cụ thể đến các trường hợp sản phẩm khoa học của đề tài, như bài báo khoa học, bị rút sau nghiệm thu, cũng như cơ chế trách nhiệm tương ứng.
Thực tế thời gian qua cho thấy, đã có không ít bài báo khoa học của nhà khoa học Việt Nam đã bị các tạp chí quốc tế rút lại. Đáng chú ý, có trường hợp bài báo là sản phẩm của đề tài nghiên cứu khoa học do Quỹ NAFOSTED tài trợ. Dù đề tài đã được nghiệm thu đạt yêu cầu, bài báo sau đó lại bị gỡ khỏi hệ thống công bố.
Từ thực tiễn này, nhiều ý kiến cho rằng cần nghiên cứu, bổ sung cơ chế hoặc chế tài xử lý đối với những trường hợp tương tự, nhằm bảo đảm tính nghiêm minh, liêm chính trong hoạt động nghiên cứu khoa học sử dụng ngân sách nhà nước.
Cần rõ trách nhiệm chủ nhiệm đề tài
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Võ Văn Sen - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, việc xem xét lại các bài báo quốc tế được đăng tải từ nguồn tài trợ của Quỹ nhưng sau đó bị rút là điều cần thiết nhằm làm rõ trách nhiệm liên quan đến các đề tài nghiên cứu.
Theo Giáo sư Võ Văn Sen, cần thành lập hội đồng để xem xét, đánh giá một cách cẩn trọng, khách quan và khoa học, làm rõ mức độ vi phạm, tránh cả hai xu hướng cực đoan là thổi phồng vấn đề hoặc xem nhẹ sai sót. “Nếu liên quan đến các vấn đề học thuật nghiêm trọng như gian lận, bịa đặt, đạo văn,… thì phải xem xét lại đề tài đó”, thầy Sen nhấn mạnh.
Đồng thời, Giáo sư Võ Văn Sen khẳng định vai trò của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia là rất cần thiết và cần tiếp tục được phát triển để ủng hộ hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo thầy, Quỹ góp phần tạo dựng bầu không khí học thuật, xây dựng môi trường nghiên cứu và thúc đẩy sự phát triển của các ngành khoa học, nhất là trong bối cảnh khoa học và công nghệ được xác định là động lực phát triển đất nước.
Giáo sư Võ Văn Sen cũng đánh giá, trong thời gian qua, NAFOSTED đã có những đóng góp nhất định trong việc khích lệ và thúc đẩy nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, Quỹ cần thường xuyên được đánh giá, rút kinh nghiệm trong quá trình hoạt động, kịp thời khắc phục những hạn chế nếu có, đồng thời phát huy các mặt tích cực để tiếp tục ủng hộ sự phát triển của khoa học.
Đồng quan điểm với ý kiến cần xem xét trách nhiệm đối với các đề tài có sản phẩm khoa học bị rút, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Trần Văn Sung - Chủ tịch Hội đồng Giáo sư liên ngành Hóa học - Công nghệ thực phẩm (nhiệm kỳ 2018-2023), đồng thời từng là thành viên Hội đồng khoa học ngành Hóa học (nhiệm kỳ 2009-2012) cho rằng, đây là việc cần thiết và nên được thực hiện một cách nghiêm túc.
Theo Giáo sư Trần Văn Sung, các bài báo khoa học bị rút của nhà khoa học Việt Nam thời gian qua chủ yếu liên quan đến vấn đề liêm chính học thuật. Đối với những bài báo là sản phẩm của đề tài nghiên cứu được NAFOSTED tài trợ nhưng vẫn bị gỡ, vấn đề lại càng đặt ra nhiều câu hỏi cần được làm rõ.
Đó là câu chuyện về liêm chính học thuật trong nghiên cứu khoa học. Bên cạnh đó là việc sử dụng nguồn kinh phí tài trợ: kinh phí đó có thực sự được dùng cho hoạt động nghiên cứu khoa học của Việt Nam hay không, hay đã bị sử dụng sai mục đích.
Giáo sư Trần Văn Sung nhấn mạnh, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia sử dụng nguồn lực tài chính từ Nhà nước, vì vậy, hoạt động của Quỹ phải đảm bảo vì sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước.
Theo đó, trước hết các thành viên hội đồng thẩm định phải là những nhà khoa học thực sự liêm chính. Việc xem xét năng lực của chủ nhiệm đề tài cần được thực hiện theo nguyên tắc khách quan, khoa học, nhằm bảo đảm nguồn kinh phí được phân bổ đúng đối tượng, đúng năng lực, tạo ra các công bố khoa học có chất lượng.
Giáo sư Trần Văn Sung cho rằng, cần tăng cường cơ chế kiểm tra chéo giữa bộ phận cấp kinh phí, bộ phận quản lý và các đơn vị nghiên cứu khoa học như viện nghiên cứu, trường đại học và bản thân các nhà khoa học, để hạn chế rủi ro và sai phạm trong quá trình triển khai đề tài.
Ngoài ra, theo Giáo sư Trần Văn Sung, khi tài trợ nghiên cứu cũng cần chú ý nhiều hơn đến các vấn đề thực tiễn của Việt Nam, hướng tới các nghiên cứu có giá trị ứng dụng, đáp ứng những nhu cầu mà đất nước đang cần.
Liên quan đến tiêu chí đánh giá sản phẩm khoa học, Giáo sư Trần Văn Sung cho rằng, bên cạnh yêu cầu công bố quốc tế, cần cân nhắc việc đánh giá các bài báo có chất lượng đăng trên các tạp chí khoa học trong nước. Theo thầy Sung, thời gian qua, việc chỉ tập trung xét công bố quốc tế là phù hợp ở giai đoạn đầu nhằm khuyến khích hội nhập và nâng cao chuẩn mực nghiên cứu. Tuy nhiên, về lâu dài, cần nghiên cứu cơ chế cho phép và khuyến khích các nghiên cứu có chất lượng công bố trên các tạp chí khoa học trong nước.
“Muốn nâng cao uy tín khoa học Việt Nam thì phải tăng hàm lượng khoa học trong nước. Nếu không có đầu vào chất lượng thì rất khó để các tạp chí khoa học trong nước nâng cao chất lượng và uy tín”, thầy Sung phân tích.
Liêm chính học thuật: Có quy định, có chế tài nhưng vướng ở khâu thực thi
Trong khi đó, ở một góc nhìn khác, một giáo sư, hiện là thành viên Hội đồng khoa học của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) cho biết, trên thực tế Quỹ đã có các quy định và chế tài để xử lý những hành vi vi phạm liêm chính học thuật trong hoạt động nghiên cứu khoa học.
Cụ thể, từ tháng 2/2022, Quỹ NAFOSTED đã ban hành Quy định về liêm chính nghiên cứu, áp dụng đối với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ do Quỹ tài trợ, hỗ trợ. Quy định này được áp dụng đối với nhà khoa học, nhóm nghiên cứu, tổ chức chủ trì, đơn vị nghiên cứu; cơ quan điều hành của Quỹ; chuyên gia đánh giá; hội đồng khoa học của Quỹ và các cơ quan, tổ chức có liên quan.
Nội dung Quy định về liêm chính nghiên cứu nêu rõ các nguyên tắc và trách nhiệm của từng nhóm đối tượng liên quan, từ nhà khoa học, tổ chức chủ trì đến cơ quan điều hành Quỹ, chuyên gia đánh giá và Hội đồng khoa học. Mục tiêu là nâng cao nhận thức về liêm chính nghiên cứu, đồng thời quy định cụ thể những nội dung, phương thức cần thực hiện để bảo đảm liêm chính đối với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ do Quỹ tài trợ.
Quy định này cũng tham chiếu các chế tài xử lý vi phạm đạo đức khoa học đã được quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, như Thông tư số 37/2014/TT-BKHCN và Thông tư số 40/2014/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ, nhằm làm căn cứ xử lý các vi phạm về liêm chính nghiên cứu.
Tại Khoản 5 Điều 19 Thông tư số 37/2014/TT-BKHCN quy định rõ: trường hợp đề tài không đạt, chủ nhiệm đề tài không được đăng ký chủ trì đề tài mới trong thời hạn 2 năm kể từ ngày thông báo kết quả. Trường hợp có sai phạm dẫn đến bị đình chỉ thực hiện, bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc vi phạm đạo đức khoa học, chủ nhiệm đề tài và những người liên quan không được tham gia các đề tài do Quỹ tài trợ trong thời hạn 5 năm kể từ ngày có quyết định xử lý vi phạm.
Tuy nhiên, theo vị giáo sư, vấn đề nằm ở khâu thực thi. Trên thực tế, việc triển khai xử lý các vi phạm chưa thật sự triệt để, vẫn tồn tại tình trạng nể nang. “Trong số các bài báo bị rút, có những trường hợp là “cây đa, cây đề”, nên có tâm lý né tránh”, ông cho biết.
Theo vị giáo sư, tại nhiều quốc gia, những cá nhân có bài báo bị rút do vi phạm liêm chính học thuật thường phải đối mặt với hậu quả rất nghiêm trọng, thậm chí sự nghiệp khoa học gần như bị chấm dứt. Trong khi đó, ở Việt Nam, các vụ việc tương tự vẫn chưa được xem xét và xử lý quyết liệt.
Theo ông, đây là điều rất nguy hiểm, bởi nó có thể khiến xã hội dần coi thường nền học thuật và vai trò của các nhà khoa học. Phân tích thêm nguyên nhân, vị giáo sư cho rằng, sự thay đổi mô hình xuất bản khoa học cũng tác động không nhỏ. Trước đây, khi các tạp chí chưa thu phí tác giả, nhà xuất bản buộc phải quan tâm đến chất lượng bài báo, bởi nếu chất lượng kém thì ấn phẩm không thể tiêu thụ. Hiện nay, với mô hình tác giả trả tiền, yếu tố chất lượng trong một số trường hợp không còn được đặt lên hàng đầu, miễn là tạp chí thu được phí. Đây được xem là một trong những nguyên nhân khiến số lượng công bố tăng mạnh, kéo theo tình trạng nhiều người bất chấp để có bài đăng trên các tạp chí khoa học.
Đánh giá về hoạt động tài trợ của Quỹ NAFOSTED, vị giáo sư cho rằng hiệu quả nhìn chung vẫn tốt, Quỹ đã thực sự tạo ra nguồn kinh phí giúp thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc thiếu quy định, mà là ở khâu thực thi các quy định đó.
Theo ông, bên cạnh việc áp dụng nghiêm các chế tài đã được ban hành, cần có sự lên tiếng của dư luận xã hội, coi các hành vi vi phạm liêm chính nghiên cứu là vấn đề xấu và phải đấu tranh. “Việc sử dụng tiền ngân sách để duyệt, tài trợ cho những người thực chất đi mua bài báo là điều cực kỳ tiêu cực, nhất là với những người tham gia hội đồng khoa học của ngành, của Quỹ”, ông bày tỏ.
Vị giáo sư nhấn mạnh, dù Quy định về liêm chính nghiên cứu đã được ban hành từ năm 2022, nhưng nếu việc thực thi vẫn thiếu nghiêm túc thì các mục tiêu nâng cao chất lượng và uy tín của nền khoa học Việt Nam sẽ rất khó đạt được.
