Với không khí sắc xuân của Tết cổ truyền, nhiều trường học trên cả nước đã chủ động tổ chức các hoạt động trải nghiệm đa dạng, thiết thực và giàu ý nghĩa nhằm mang đến cho học sinh những sân chơi bổ ích, sinh động. Điều này không chỉ giúp các em bồi đắp kiến thức về cội nguồn, trân trọng các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc mà còn tăng cường sự gắn kết, nâng cao kỹ năng sống và tinh thần sẻ chia.
Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm ngoại khóa đặt ra yêu cầu tính toán sự hài hòa. Chương trình cần đủ để khơi gợi được niềm hứng thú, nuôi dưỡng giá trị phong tục, nhưng không trở thành gánh nặng hay sự phô trương hình thức. Qua đó, không gian văn hóa Tết cổ truyền trong trường học có thể phát huy trọn vẹn ý nghĩa giáo dục, phù hợp với điều kiện từng nơi, mà vẫn giữ được tinh thần nguyên bản và tính thực chất lâu dài.
Giáo dục truyền thống Tết góp phần nuôi dưỡng bản sắc, niềm tự hào dân tộc cho học sinh trong bối cảnh hội nhập
Chia sẻ về vấn đề này, cô Trần Thanh Bình - giáo viên Trường Tiểu học Nguyễn Siêu (phường Yên Hòa, Hà Nội) cho biết: Trong nhịp sống của xã hội hiện đại, khái niệm về Tết Nguyên đán trong mắt các em học sinh dường như đang bị thu hẹp lại, đặc biệt tại các thành phố lớn. Với nhiều em, Tết cổ truyền mang đến sự háo hức vì được nghỉ học dài ngày, là dịp được nhận tiền lì xì và đi chơi, mua sắm cùng gia đình. Tuy nhiên, những tầng sâu ý nghĩa của Tết sum vầy từ giá trị đoàn viên, ý nghĩa thiêng liêng của phong tục thờ cúng tổ tiên hay truyền thống “uống nước nhớ nguồn” lại chưa được nhiều em hiểu một cách đầy đủ.
Chính vì vậy, việc đưa nội dung giáo dục truyền thống Tết cổ truyền vào nhà trường mang ý nghĩa quan trọng, giúp học sinh nhận thức rằng Tết Nguyên đán không chỉ là một kỳ nghỉ hay dịp vui chơi, mà còn là thời gian đoàn viên của gia đình. Đó là dịp các thế hệ sum họp, cùng nhau gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa đã được hun đúc qua nhiều thế kỷ. Khi hiểu được điều đó, các em không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn từng bước hình thành những phẩm chất đạo đức cốt lõi như lòng hiếu thảo, sự kính trọng người lớn, tinh thần nhường nhịn, yêu thương và biết ơn.
Ở một khía cạnh rộng hơn, giáo dục truyền thống Tết còn góp phần nuôi dưỡng bản sắc và niềm tự hào dân tộc cho học sinh trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Khi nhiều xu hướng văn hóa ngoại lai có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến giới trẻ, việc giúp các em nhận diện và trân trọng giá trị văn hóa dân tộc càng trở nên cần thiết. Nếu được tổ chức đúng hướng, hoạt động giáo dục về Tết trong nhà trường không chỉ giúp học sinh hiểu nét đẹp văn hóa của dân tộc, mà còn củng cố ý thức gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp đó trong đời sống hiện đại.
Cô Trần Thanh Bình - giáo viên Trường Tiểu học Nguyễn Siêu (phường Yên Hòa, Hà Nội) cùng các em học sinh. Ảnh: NVCC.
Thực tế tại nhiều cơ sở giáo dục, các hoạt động gắn với Tết Nguyên đán được triển khai rất đa dạng. Không khí xuân được tái hiện qua các hội chợ xuân, chương trình gói bánh chưng, thi văn nghệ, làm báo tường, trang trí lớp học, trưng bày mâm ngũ quả,… Những hoạt động này tạo nên môi trường trải nghiệm sinh động, giúp học sinh được tham gia trực tiếp thay vì chỉ tiếp cận kiến thức qua sách vở. Khi tự tay chuẩn bị các hoạt động trải nghiệm này, các em có cơ hội hiểu hơn về phong tục, tập quán truyền thống thông qua hành động cụ thể.
Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở việc tổ chức hoạt động với quy mô lớn hay hình thức cầu kỳ, mà theo cô Bình, việc then chốt là ở cách thức triển khai sao cho thiết thực, phù hợp với lứa tuổi và điều kiện thực tế của từng nhà trường. Giáo dục truyền thống Tết cổ truyền không nhất thiết phải gắn với những chương trình mang tính phong trào, nặng hình thức, chạy theo thi đua, báo cáo thành tích; mà cần được triển khai thiết thực, gần gũi với nội dung bài học và mục tiêu giáo dục.
“Nếu yếu tố hình thức lấn át nội dung cốt lõi, học sinh tuy tham gia đầy đủ nhưng chưa thực sự thấu hiểu ý nghĩa của những hoạt động mình thực hiện. Trong một số trường hợp, giáo viên có thể bị áp lực tổ chức, dẫn đến việc phải đảm bảo đủ hoạt động hơn là làm cho sâu nội dung. Chỉ khi các hoạt động được tổ chức một cách phù hợp, nhẹ nhàng và bám sát mục tiêu giáo dục, thì không gian văn hóa Tết trong trường học mới thực sự phát huy ý nghĩa. Từ đó góp phần nuôi dưỡng phẩm chất, bồi đắp tri thức và gìn giữ giá trị bền vững của dân tộc cho các thế hệ học sinh", cô Bình nhìn nhận.
Một trong những cách làm hiệu quả có thể kể đến là tích hợp nội dung về Tết cổ truyền vào các môn học và hoạt động giảng dạy trên lớp. Chẳng hạn, trong giờ Tiếng Việt, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh đọc hiểu, kể chuyện về sự tích bánh chưng, bánh giầy, phân tích các bài thơ, đoạn văn miêu tả không khí xuân. Ở môn Lịch sử, học sinh có thể tìm hiểu về nguồn gốc Tết Nguyên đán, các phong tục truyền thống, ý nghĩa của việc thờ cúng tổ tiên. Trong hoạt động trải nghiệm, các em có thể viết đoạn văn, vẽ tranh hoặc thực hiện bài thuyết trình ngắn về Tết ở địa phương, qua đó bày tỏ cảm nhận và hiểu biết của mình.
Trong mỗi hoạt động, giáo viên cần chú trọng phần lý giải ý nghĩa thay vì chỉ dừng lại ở việc tổ chức cho có. Ví dụ, khi trưng bày mâm ngũ quả, giáo viên nên giải thích từng loại quả tượng trưng cho điều gì trong quan niệm dân gian; hay khi tổ chức chúc Tết, cần hướng dẫn các em sử dụng lời chúc phù hợp, lễ phép và thể hiện sự tôn trọng. Chính sự giải thích cặn kẽ ấy giúp hoạt động mang giá trị giáo dục thực chất.
Nhà trường chủ động tổ chức các hoạt động trải nghiệm đa dạng, thiết thực và giàu ý nghĩa nhằm mang đến cho học sinh những sân chơi bổ ích, sinh động. Ảnh: Trường Trung học cơ sở Nguyễn Du (phường Bến Thành, Thành phố Hồ Chí Minh).
Bên cạnh đó, giáo dục truyền thống Tết cũng có thể gắn với các giá trị nhân văn thông qua những hoạt động thiết thực như chương trình sẻ chia, thăm hỏi và hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn như quyên góp quần áo, sách vở. Qua những hoạt động này, học sinh được giáo dục về tinh thần tương thân tương ái, đây là một nét đẹp lâu đời của dân tộc. Đồng thời, giáo viên có thể lồng ghép nội dung về ý thức tiết kiệm, hướng dẫn học sinh sử dụng tiền lì xì hợp lý, tránh phung phí, từ đó hình thành thói quen tiêu dùng có trách nhiệm.
Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình cũng đóng vai trò không thể thiếu trong quá trình giáo dục truyền thống Tết. Nhà trường có thể giao cho học sinh những nhiệm vụ nhỏ, phù hợp với lứa tuổi để phụ giúp dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ ngày Tết. Phụ huynh được khuyến khích đồng hành cùng nhà trường trong việc giải thích cho các con về ý nghĩa các phong tục, tập quán của gia đình và địa phương, qua đó tạo nên sự thống nhất và liên tục trong giáo dục.
Giúp học sinh từ biết, hiểu, cảm nhận đến thể hiện bằng hành động cụ thể
Cùng chia sẻ về công tác tổ chức các hoạt động trải nghiệm về Tết cổ truyền cho các em học sinh, thầy Cao Đức Khoa - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Nguyễn Du (phường Bến Thành, Thành phố Hồ Chí Minh) cho hay, năm nay là năm thứ sáu nhà trường triển khai chuyên đề giáo dục về các lễ hội dân gian của dân tộc. Ngay từ đầu mỗi năm học, nội dung này đã được xác định rõ trong kế hoạch giáo dục của nhà trường. Bên cạnh nhiệm vụ giảng dạy và học tập văn hóa, nhà trường chủ động lồng ghép các hoạt động giáo dục toàn diện, trong đó có việc tổ chức sân khấu học đường, tạo không gian để các em trải nghiệm nét đẹp văn hóa và tìm hiểu sâu sắc về truyền thống dân tộc.
Có thể nói, các hoạt động văn hóa, văn nghệ liên quan đến Tết được lồng ghép khéo léo vào chương trình học, không những giúp học sinh vui chơi giải trí mà còn tạo cơ hội để các em học hỏi sâu sắc về văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh chương trình giáo dục phổ thông mới đề cao giáo dục trải nghiệm và phát triển phẩm chất, năng lực của người học, việc đưa Tết cổ truyền vào trường học không chỉ trở thành điểm nhấn văn hóa giàu ý nghĩa, mang lại nhiều giá trị thiết thực giúp học sinh khám phá, tìm hiểu nét đẹp phong tục ngày Tết, mà còn là dịp để bồi đắp tình yêu, niềm tự hào và ý thức giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc.
Từ những hoạt động đầu xuân giản dị nhưng giàu ý nghĩa, tinh thần văn hóa dân tộc được vun đắp bền bỉ trong mỗi học sinh. Nhờ đó, những giá trị tốt đẹp của Tết Việt không chỉ được bảo tồn trong khuôn viên nhà trường mà còn có sức lan tỏa lâu dài qua từng thế hệ. Tuy nhiên, giáo dục truyền thống Tết Nguyên đán chỉ thực sự phát huy giá trị khi được triển khai đi vào chiều sâu, giúp học sinh không chỉ biết mà còn hiểu, cảm nhận và thể hiện bằng hành động cụ thể.
Làm đúng là bảo đảm truyền tải chuẩn xác các giá trị văn hóa, đạo đức cốt lõi của ngày Tết. Làm đủ là tạo điều kiện để học sinh được trải nghiệm, được giải thích cặn kẽ và có sự kết nối, lan tỏa đến gia đình, cộng đồng. Khi đạt được những yếu tố đó, Tết trong trường học không còn đơn thuần là ngày nghỉ đơn thuần, mà trở thành bài học sinh động về văn hóa và con người Việt Nam.
Từ thực tiễn tổ chức tại nhà trường, áp dụng linh hoạt nhiều hình thức đa dạng để học sinh được trải nghiệm văn hóa Tết một cách hiệu quả, theo thầy Nguyễn Ngọc Sơn - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Phúc Lợi (phường Phúc Lợi, Hà Nội), không nhất thiết phải bố trí thời gian học cho các chương trình văn nghệ quy mô hay mô hình trang trí cầu kỳ. Điều quan trọng là để tinh thần không khí Tết lan tỏa ngay trong từng tiết học chính khóa trong tuần giáp Tết. Cách làm này vừa không phát sinh chi phí, vừa bảo đảm chiều sâu kiến thức.
Cụ thể, ở các môn học, giáo viên có thể thay đổi dạng bài tập bằng những đề bài giàu tính trải nghiệm như viết “Thư gửi chính mình trong năm mới” hoặc kể lại câu chuyện, kỷ niệm gắn với món ăn truyền thống của gia đình mỗi dịp Tết. Các chuyên đề ngắn đầu giờ về nguồn gốc, ý nghĩa phong tục ngày xuân sẽ giúp học sinh hiểu bản chất văn hóa thay vì chỉ biết đến hình thức. Ở các môn như Mỹ thuật, Công nghệ, sản phẩm cuối kỳ có thể là những vật dụng trang trí lớp học do chính học sinh thiết kế và thực hiện, từ bao lì xì, tranh vẽ đến các sản phẩm cắt dán thủ công. Thông qua đó, các em được phát huy sự sáng tạo đồng thời hiểu hơn về giá trị truyền thống.
Bên cạnh việc tích hợp vào chương trình học, các nhà trường cũng có thể chuyển việc thực hiện từ Tết mang tính hội hè sang Tết với ý nghĩa sẻ chia. Cơ sở giáo dục có thể phát động những hoạt động giàu tính nhân văn để gây quỹ từng lớp. Những hoạt động này không chỉ giáo dục tinh thần tiết kiệm, mà còn tạo nguồn hỗ trợ học sinh có hoàn cảnh khó khăn một cách ấm áp và giàu tính giáo dục. Không gian lớp học trong dịp xuân cũng được định hướng theo tiêu chí thân thiện môi trường. Nhà trường khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế như bìa các tông, giấy báo cũ, chai nhựa để sáng tạo, hạn chế đồ nhựa dùng một lần hoặc các vật dụng trang trí lãng phí. Qua đó, học sinh vừa được tìm hiểu nét đẹp ngày Tết, vừa hình thành ý thức sống xanh, tiết kiệm và trách nhiệm với môi trường.
Ngoài ra, các nhà trường cũng có thể tổ chức hình thức lì xì với tinh thần lan tỏa tri thức bằng việc trao tặng những phần quà mang ý nghĩa tinh thần như sách vở, đồ dùng học tập, hạt giống cây,... Hoạt động đầu xuân được thiết kế giúp học sinh đón năm mới bằng tinh thần ham học hỏi và niềm vui khám phá. Khi các hoạt động được thiết kế theo hướng thiết thực, linh hoạt và giàu ý nghĩa, Tết trong trường học không còn là sự kiện mang tính hình thức, mà trở thành giải pháp giúp giáo dục học sinh tiếp cận văn hóa dân tộc bằng trải nghiệm thực chất.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc tận dụng không gian mạng cũng được xem là giải pháp phù hợp với tâm lý lứa tuổi trung học cơ sở. Nhà trường có thể tổ chức cuộc thi sản xuất video ngắn về chủ đề Tết trong gia đình, khuyến khích học sinh ghi lại những khoảnh khắc chuẩn bị, sum họp, chia sẻ yêu thương. Cách làm này vừa gần gũi với sở thích của học sinh, vừa tạo điều kiện để các em chủ động tham gia, từ đó hiểu và trân trọng hơn những giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại.
Khi bài học về Tết cổ truyền được truyền đạt thông điệp bằng sự tinh tế và tấm lòng của người thầy, người cô, đó sẽ là hành trang văn hóa quý giá theo các em học sinh suốt chặng đường trưởng thành, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống của dân tộc trước dòng chảy hội nhập.