Ngày 27/2 - ngày Thầy thuốc Việt Nam là dịp để xã hội bày tỏ sự trân trọng và tri ân đối với đội ngũ y bác sĩ, dược sĩ và những người đang ngày đêm cống hiến cho sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân.
Nhân dịp này, phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có cuộc trò chuyện với Giáo sư, Tiến sĩ, Dược sĩ Thái Khắc Minh - Trưởng khoa, Khoa Dược, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển sản phẩm Chăm sóc Sức khỏe, Trường Đại học Khoa học Sức khỏe, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - người đã có nhiều năm cống hiến cho công tác đào tạo nhân lực lĩnh vực sức khỏe cũng như có nhiều đóng góp cho nghiên cứu khoa học và chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Mong muốn cống hiến cho sự phát triển của khoa học dược Việt Nam
Giáo sư, Tiến sĩ, Dược sĩ Thái Khắc Minh là một trong những nhà khoa học đầu tiên trúng tuyển Chương trình thu hút, tuyển dụng 350 nhà khoa học trẻ xuất sắc và chuyên gia đầu ngành trong giai đoạn 2024-2030 (chương trình VNU350) của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Thầy Minh tốt nghiệp Thạc sĩ ngành Công nghiệp Dược tại Đại học Sungkyunkwan (Hàn Quốc) năm 2004 và Tiến sĩ ngành Dược tại Đại học Vienna (Áo) năm 2008. Thầy được tiếp cận sớm với những hướng nghiên cứu tiên tiến của hóa dược hiện đại, đặc biệt là thiết kế thuốc tính toán, dược tin học và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong khám phá thuốc.
Trước khi chuyển về Trường Đại học Khoa học Sức khỏe, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh công tác với vai trò Trưởng khoa, Khoa Dược, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển sản phẩm Chăm sóc Sức khỏe, thầy Minh có thời gian dài công tác tại Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh.
Tính đến nay, Giáo sư, Tiến sĩ, Dược sĩ Thái Khắc Minh đã công bố 65 bài báo khoa học quốc tế, 120 bài báo khoa học trong nước và tham gia biên soạn nhiều sách phục vụ công tác đào tạo.
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ, Dược sĩ Thái Khắc Minh cho hay: "Trước đây, việc tôi trở về Việt Nam công tác là một quyết định được cân nhắc kỹ lưỡng, không chỉ xuất phát từ lựa chọn cá nhân mà còn gắn với trách nhiệm nghề nghiệp. Sau thời gian học tập và nghiên cứu trong môi trường quốc tế, tôi luôn mong muốn những kinh nghiệm và tri thức tích lũy được có thể đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của khoa học dược trong nước.
Trong thời gian công tác tại Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, tôi tập trung vào lĩnh vực thiết kế thuốc tính toán, QSAR và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong khám phá thuốc. Việc tham gia chương trình VNU350 và chuyển sang môi trường mới giúp tôi mở rộng không gian phát triển nghiên cứu liên ngành, đồng thời từng bước xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh theo định hướng quốc tế. Với tôi, đây là bước tiếp theo trong hành trình hình thành nền tảng nghiên cứu bền vững và đào tạo thế hệ nhà khoa học trẻ có khả năng hội nhập quốc tế".
Về định hướng nghiên cứu trong thời gian tới, thầy Minh cho biết, thầy sẽ tập trung vào ba hướng chính.
Thứ nhất, tích hợp trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu vào thiết kế, sàng lọc và tối ưu hóa thuốc mới, đặc biệt trong các bệnh viêm, tự miễn, ung thư và thần kinh - những lĩnh vực còn nhiều nhu cầu điều trị chưa được đáp ứng.
Thứ hai, xây dựng cơ sở dữ liệu dược học được chuẩn hóa và có độ tin cậy cao, làm nền tảng cho các mô hình dự đoán phù hợp với đặc điểm quần thể người Việt. Dữ liệu chất lượng là điều kiện tiên quyết để phát triển công cụ dự đoán có giá trị ứng dụng thực tế.
Thứ ba, thúc đẩy kết nối giữa nghiên cứu - đào tạo - chuyển giao, đồng thời gắn chặt nghiên cứu tính toán với thực nghiệm và lâm sàng, nhằm rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến ứng dụng. Khoa học dược không nên dừng lại ở công bố quốc tế, cần hướng tới sáng chế, chuyển giao công nghệ và sản phẩm cụ thể phục vụ chăm sóc sức khỏe.
Ngoài ra, thầy Minh đặc biệt quan tâm đến việc phát triển và chuẩn hóa nguồn dược liệu Việt Nam trên nền tảng khoa học hiện đại.
"Việt Nam có hệ sinh thái thực vật phong phú với nhiều loài cây thuốc quý, nhưng giá trị gia tăng còn khiêm tốn. Nếu kết hợp giữa kiến thức y học cổ truyền với công nghệ phân tích hiện đại, mô hình hóa phân tử và sàng lọc hoạt tính bằng AI, có thể sẽ nâng tầm dược liệu từ tài nguyên thiên nhiên thành sản phẩm có giá trị khoa học và kinh tế cao, góp phần xây dựng bản sắc riêng cho ngành Dược Việt Nam.
Trong bối cảnh hiện nay, tôi kỳ vọng khoa học dược Việt Nam sẽ chuyển từ "theo kịp" sang "làm chủ". Điều này đòi hỏi sự đầu tư bài bản cho các nhóm nghiên cứu mạnh, tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững. Khi có nền tảng đúng và chiến lược rõ ràng, tôi tin đội ngũ nhà khoa học trẻ Việt Nam hoàn toàn có thể vươn ra quốc tế bằng chính năng lực và bản sắc của mình", thầy Minh nhấn mạnh.
Trăn trở về công tác đào tạo dược sĩ trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu thực tiễn ngày càng cao
Trong bối cảnh ngành Dược chuyển mình mạnh mẽ dưới tác động của chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, công tác đào tạo dược sĩ đang đứng trước đòi hỏi phải đổi mới toàn diện.
Theo thầy Minh, thách thức lớn nhất trong nghiên cứu và phát triển thuốc mới nằm ở chi phí đầu tư rất cao, thời gian triển khai kéo dài và mức độ rủi ro lớn. Trên thế giới, để một loại thuốc mới được đưa ra thị trường thường mất khoảng hơn 10 năm, với chi phí lên tới hàng tỷ USD, trong khi tỷ lệ thành công lại khá thấp. Đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, bài toán này càng trở nên nan giải khi nguồn lực tài chính, hạ tầng nghiên cứu và hệ thống dữ liệu còn nhiều hạn chế.
Bên cạnh đó, việc phát triển thuốc là quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ nghiên cứu cơ bản, tiền lâm sàng, lâm sàng đến sản xuất và thương mại hóa. Nếu các khâu này vận hành rời rạc, kết quả nghiên cứu sẽ khó được chuyển hóa thành sản phẩm cụ thể, mà chủ yếu chỉ dừng lại ở công bố khoa học.
Vì vậy, để tháo gỡ những nút thắt này, cần một cách tiếp cận mang tính đồng bộ. Trước hết là chính sách đầu tư dài hạn cho các nhóm nghiên cứu mạnh, thay vì phân tán nguồn lực theo từng đề tài ngắn hạn. Song song với đó, cần tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp với cơ chế minh bạch, rõ ràng về chuyển giao công nghệ, quyền sở hữu trí tuệ.
Không chỉ vậy, cần chú trọng đầu tư hạ tầng nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống dữ liệu, nền tảng tính toán và phòng thí nghiệm đạt chuẩn, đồng thời đào tạo đội ngũ nhân lực liên ngành giữa dược học, sinh học và công nghệ số. Việc xây dựng các mô hình nghiên cứu khép kín từ ý tưởng đến sản phẩm được xem là điều kiện quan trọng giúp kết quả khoa học từng bước tiến tới thử nghiệm và ứng dụng trong thực tiễn.
Trong điều kiện không thể cạnh tranh trực tiếp với những tập đoàn dược đa quốc gia về quy mô đầu tư, Việt Nam nên lựa chọn hướng đi phù hợp với năng lực như phát triển dược liệu bản địa trên nền tảng khoa học hiện đại, đẩy mạnh nghiên cứu và sản xuất thuốc sinh học tương tự (biosimilars) nhằm giảm chi phí điều trị, tăng khả năng tiếp cận thuốc cho người bệnh. Đây là hướng đi vừa khả thi, vừa có ý nghĩa kinh tế - xã hội rõ rệt trong bối cảnh hiện nay.
Cũng theo thầy Minh, để đáp ứng yêu cầu thực tiễn hiện nay, sinh viên ngành Dược không chỉ cần vững kiến thức chuyên môn, mà còn cần thực sự sẵn sàng bước vào môi trường nghề nghiệp nhiều áp lực với thay đổi nhanh chóng.
Ngành Dược đang có những chuyển biến mạnh mẽ, theo đó, dược sĩ lâm sàng ngày càng tham gia sâu vào quyết định điều trị; dược sĩ sản xuất phải làm chủ công nghệ và tiêu chuẩn quốc tế; hoạt động nghiên cứu dược cần gắn chặt với trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn. Vì vậy, nếu đào tạo chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức, sinh viên sẽ gặp khoảng cách lớn khi bước vào thực tiễn.
Trong bối cảnh đó, cần hình thành cho sinh viên ba yếu tố cốt lõi, gồm nền tảng khoa học vững chắc, tư duy phản biện độc lập và đạo đức nghề nghiệp nghiêm túc. Với ngành Dược, mỗi quyết định thiếu cẩn trọng đều có thể tác động trực tiếp đến sức khỏe người bệnh, do đó bản lĩnh nghề nghiệp cũng như tinh thần trách nhiệm có ý nghĩa quan trọng không kém so với kiến thức chuyên môn.
"Với thế hệ sinh viên Gen Z năng động, sáng tạo và dám khác biệt, tôi luôn khuyến khích sinh viên Trường Đại học Khoa học Sức Khỏe, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phát huy tinh thần "Be Dược - Be Different", khác biệt không phải để nổi bật, mà để tạo ra giá trị mới.
Học dược, sống chất, cống hiến thật là định hướng xuyên suốt, trong đó sống chất là sống có chuẩn mực nghề nghiệp, cống hiến thật là làm nghề bằng sự trung thực và tận tâm. Việc chuẩn bị cho sinh viên bước vào thực tiễn không dừng lại ở trang bị kiến thức, mà còn là rèn luyện bản lĩnh để các em có thể đứng vững trong hệ thống y tế ngày càng yêu cầu cao", thầy Minh bày tỏ.
Nhân Ngày Thầy thuốc Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ, Dược sĩ Thái Khắc Minh mong muốn gửi tới đội ngũ dược sĩ thông điệp mang tính nghề nghiệp và hệ thống: ngành Dược không đứng phía sau hệ thống y tế, mà là một trụ cột cấu thành hệ thống đó.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, tăng cường quản trị chất lượng bệnh viện, kiểm soát tình trạng kháng thuốc và tối ưu hóa hiệu quả điều trị, vai trò của dược sĩ ngày càng được khẳng định rõ nét, trở thành mắt xích quan trọng trong bảo đảm an toàn và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe người dân.
Đối với dược sĩ trong lĩnh vực sản xuất, trách nhiệm không giới hạn ở việc tạo ra thuốc đạt tiêu chuẩn chất lượng, mà còn đặt ra yêu cầu làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất trong nước, giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu, góp phần bảo đảm an ninh dược phẩm quốc gia. Trước yêu cầu đổi mới và hội nhập, dược sĩ không chỉ đảm nhận công việc chuyên môn kỹ thuật, mà cần tham gia vào chuỗi giá trị, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghiệp dược bền vững.
Đối với dược sĩ lâm sàng, vai trò đã chuyển từ vị trí "tư vấn" sang "tham gia trực tiếp vào quá trình quyết định điều trị". Trong môi trường bệnh viện hiện đại, dược sĩ lâm sàng góp phần giảm sai sót trong sử dụng thuốc, kiểm soát chi phí điều trị, cá thể hóa liều dùng và nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh. Đây là xu hướng tất yếu của y học hiện đại, và Việt Nam không nằm ngoài dòng chảy đó.
Đối với sinh viên đã, đang theo đuổi ngành Dược, cần nhận thức rõ rằng bản thân đang bước vào một lĩnh vực vừa giàu tri thức vừa đầy trách nhiệm. Tấm bằng dược sĩ không chỉ là sự ghi nhận năng lực chuyên môn, mà còn là cam kết đạo đức đối với người bệnh và xã hội. Các em cần giữ vững tinh thần dám khác biệt theo hướng tích cực "Be Dược - Be Different". Khác biệt để nâng cao chuẩn mực, không phải để phá vỡ chuẩn mực.
"Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang làm thay đổi cách thức nghiên cứu, sản xuất và quản lý thuốc. Tuy nhiên, dù công nghệ phát triển đến đâu, nền tảng cốt lõi của nghề dược phải là trách nhiệm với người bệnh, sự trung thực trong khoa học, chuẩn mực trong thực hành và tinh thần nhân ái trong mỗi quyết định chuyên môn.
Tôi tin rằng nếu được đầu tư đúng mức về cơ chế, hạ tầng nghiên cứu và đào tạo, đội ngũ dược sĩ Việt Nam hoàn toàn có thể đóng vai trò dẫn dắt trong khu vực, không chỉ ở thực hành lâm sàng mà cả trong nghiên cứu và sản xuất thuốc", thầy Minh nhấn mạnh.