Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 hàng năm không chỉ là dịp tôn vinh đóng góp của phụ nữ trong gia đình và xã hội, mà còn là thời điểm nhìn lại vai trò của nữ giới trong các lĩnh vực then chốt như giáo dục, khoa học, công nghệ. Hơn một thế kỷ, kể từ khi Ngày Quốc tế Phụ nữ ra đời, thông điệp về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ liên tục được cụ thể hóa bằng chính sách, chương trình hành động và thay đổi thực tiễn, góp phần mở rộng cơ hội học tập, làm việc và tham gia lãnh đạo cho nữ giới ở nhiều lĩnh vực.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Thị Mai Hương là nhà nghiên cứu tâm huyết trong lĩnh vực Công nghệ Sinh học Nông nghiệp và Sinh lý thực vật. Năm 2025, cô vinh dự nhận giải thưởng L’Oréal - UNESCO vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học. Hiện cô Hương là Phó Trưởng phòng, Phòng Nghiên cứu, Đổi mới và Hợp tác Quốc tế; Trưởng ban điều hành Trung tâm Đổi mới Sáng tạo và Khởi nghiệp, Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội.
Nhân kỷ niệm 116 năm Ngày Quốc tế Phụ nữ (08/3/1910 - 08/3/2026), phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có buổi trò chuyện với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Thị Mai Hương về vai trò của nữ giới trong nghiên cứu khoa học cùng những rào cản, cơ hội đặt ra trong bối cảnh giáo dục đại học đang chuyển mình mạnh mẽ.
Phụ nữ làm khoa học phải đối diện áp lực “nhiều vai”
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Thị Mai Hương cho biết, trong một thời gian dài trước đây, phụ nữ làm việc trong lĩnh vực khoa học chủ yếu đảm nhiệm các vị trí mang tính hỗ trợ như kỹ thuật viên phòng thí nghiệm, nghiên cứu viên, thực hiện những công việc mang tính chất lặp lại. Cơ hội để họ giữ vai trò trưởng nhóm nghiên cứu, quản lý khoa học - công nghệ hay tham gia hoạch định chính sách còn rất hạn chế.
Tuy nhiên, bức tranh này đang có nhiều chuyển biến tích cực. Nhờ chủ trương, chính sách nhất quán của Đảng và Nhà nước về bình đẳng giới, cùng việc mở rộng cơ hội đào tạo, học tập và hợp tác quốc tế, ngày càng nhiều phụ nữ Việt Nam được đầu tư bài bản về chuyên môn, năng lực nghiên cứu, được tin tưởng giao cho vị trí chủ chốt để dẫn dắt các nhóm nghiên cứu mạnh trong nước cũng như tham gia mạng lưới hợp tác quốc tế.
Ở góc độ quản lý, phụ nữ có những lợi thế như khả năng kết nối, sự kiên trì, nhạy cảm với các vấn đề xã hội. Với đặc điểm đó, nữ giới hoàn toàn có thể đảm nhiệm vai trò kiến tạo chiến lược, thúc đẩy đổi mới sáng tạo cũng như tăng cường liên kết giữa nghiên cứu với thực tiễn. Khi được trao cơ hội, cơ chế phù hợp và sự tin tưởng, phụ nữ có khả năng xây dựng mô hình lãnh đạo bền vững, giàu tính nhân văn và đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội hiện nay.
Dưới góc nhìn của một nhà khoa học nữ, cô Hương cho rằng rào cản lớn nhất với phụ nữ trong nghiên cứu khoa học chủ yếu đến từ những định kiến vô hình của xã hội. Nữ giới thường được kỳ vọng là "hậu phương", gánh vác trách nhiệm gia đình, chăm sóc con cái và quán xuyến việc nhà trước khi nghĩ đến sự nghiệp. Vì vậy, để làm tốt công việc nghiên cứu, phụ nữ buộc phải đảm đương nhiều vai cùng lúc và cần nỗ lực gấp nhiều lần so với nam giới, đặc biệt khi giữ vị trí lãnh đạo nhóm nghiên cứu hoặc tham gia quản lý khoa học.
Nhưng sự dịu dàng và tinh tế là điểm mạnh của phụ nữ, tuy nhiên, nếu đi kèm tâm lý ngại va chạm, dễ thỏa hiệp hay bằng lòng với sự an toàn, những phẩm chất ấy có thể trở thành lực cản, khiến họ khó bứt phá và khẳng định bản thân.
Thực tế, xã hội thường khắt khe hơn với những người phụ nữ dám bày tỏ chính kiến và theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học một cách quyết liệt. Trong các lĩnh vực khoa học mũi nhọn, nếu thiếu sự kiên trì và bản lĩnh, nữ giới dễ bị mắc kẹt trong “bẫy năng lực trung bình” và rơi vào tình trạng chỉ hoàn thành công việc ở mức đủ tốt, khó tạo ra dấu ấn nổi bật.
Khi phải đảm đương nhiều vai trò, sự chồng lấn trách nhiệm khiến hành trình theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu trở nên áp lực và kéo dài hơn, nhất là ở những giai đoạn cao điểm của cuộc sống như sinh con, nuôi con nhỏ hoặc chăm sóc người thân.
“Theo tôi, cân bằng giữa công việc và gia đình không đồng nghĩa với việc chia đều thời gian cho mọi vai trò, mà cần xác định rõ ưu tiên ở từng giai đoạn. Có thời điểm phải chấp nhận đi chậm lại, nhưng không từ bỏ con đường đã lựa chọn", cô Hương bày tỏ.
Cũng theo cô Hương, môi trường làm việc thấu hiểu, linh hoạt, coi trọng chất lượng đóng góp dài hạn thay vì chỉ đánh giá qua kết quả trước mắt sẽ tạo điều kiện để phụ nữ phát triển bền vững và tiến xa hơn trên con đường nghiên cứu khoa học.
Đặc biệt, phụ nữ cần nhận được sự chia sẻ trách nhiệm từ gia đình và cơ quan, đồng thời đủ bản lĩnh để nói "không" với những kỳ vọng vượt quá khả năng, sức khỏe hay thời gian của bản thân. Việc tự đặt ra yêu cầu phải hoàn hảo trong mọi vai trò là áp lực vô hình, dễ dẫn đến kiệt sức.
Trao cơ hội công bằng để phụ nữ khẳng định vai trò trong khoa học
Sau những nỗ lực không ngừng nghỉ, năm 2025, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Thị Mai Hương vinh dự nhận giải thưởng L’Oréal - UNESCO vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học với đóng góp nổi bật về nghiên cứu ứng dụng hệ gen lúa và sinh học phân tử vào nghiên cứu khả năng đáp ứng của cây lúa trước biến đổi khí hậu, góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới nền nông nghiệp xanh và bền vững.
Hướng nghiên cứu này mở ra tiềm năng lớn trong phát triển các giống lúa ưu tú, vừa bảo đảm an ninh lương thực cho Việt Nam và thế giới, vừa góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính toàn cầu. Đây cũng là minh chứng cụ thể cho thấy công nghệ chỉnh sửa gen có thể trở thành chìa khóa thúc đẩy nền nông nghiệp phát triển bền vững, thân thiện với môi trường, gắn với chiến lược tăng trưởng xanh và các cam kết quốc tế của Việt Nam.
"Với tôi, giải thưởng L’Oréal - UNESCO không chỉ là sự ghi nhận cá nhân, mà là sự khẳng định mạnh mẽ rằng phụ nữ Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia và dẫn dắt những bài toán khoa học lớn, gắn với thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.
Tôi hy vọng hình ảnh này sẽ truyền cảm hứng cho các em sinh viên nữ đang nuôi dưỡng đam mê nghiên cứu. Khi nữ giới xuất hiện ngày càng nhiều ở vị trí chủ nhiệm đề tài, trưởng nhóm nghiên cứu hay nhà quản lý khoa học sẽ góp phần định hình lại cách xã hội nhìn nhận về phụ nữ trong nghiên cứu khoa học.
Phụ nữ Việt Nam không thiếu năng lực, bản lĩnh hay khát vọng cống hiến. Điều họ cần là cơ hội tiếp cận môi trường học thuật công bằng, sự tin tưởng khi giao trọng trách và không gian làm việc linh hoạt để phát huy tối đa tiềm năng. Khi những điều kiện đó được bảo đảm, phụ nữ hoàn toàn có thể tạo ra giá trị bền vững, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của khoa học và xã hội", cô Hương nhấn mạnh.
Chia sẻ thêm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Thị Mai Hương cho biết, cô may mắn nhận được sự ủng hộ từ gia đình trong hành trình theo đuổi đam mê nghiên cứu. Tại đơn vị công tác, môi trường làm việc có lãnh đạo là nữ giúp những khó khăn đặc thù của phụ nữ khi cùng lúc đảm nhận nhiệm vụ nghiên cứu, giảng dạy và quản lý được thấu hiểu và có sự hỗ trợ phù hợp hơn. Tuy nhiên, không phải nhà khoa học nữ nào cũng có điều kiện làm việc trong môi trường thuận lợi như vậy.
Vì vậy, theo cô Hương, cần có sự nhìn nhận con đường nghiên cứu khoa học của nữ giới như một hành trình dài hạn, có giá trị và đóng góp thiết thực cho sự phát triển chung. Về phía cơ quan quản lý, cần xây dựng cơ chế đánh giá, tài trợ linh hoạt hơn, có tính đến đặc thù giới và từng giai đoạn trong vòng đời nghề nghiệp của nhà khoa học nữ. Bên cạnh đó, nên mở rộng chương trình hỗ trợ, cố vấn và bồi dưỡng năng lực lãnh đạo cho phụ nữ trong khoa học giúp họ tự tin đảm nhận vai trò điều hành và dẫn dắt các định hướng nghiên cứu quan trọng.
"Một nền khoa học khó phát triển toàn diện nếu phụ nữ vẫn phải vượt qua nhiều rào cản hơn nam giới chỉ để có được cơ hội tương đương. Khi đó, tài năng, công sức của họ sẽ bị lãng phí, thay vì tập trung phát huy trọn vẹn cho sáng tạo và nghiên cứu", cô Hương chia sẻ.
Nhân dịp Ngày Quốc tế Phụ nữ, cô Hương muốn gửi gắm tới các nữ sinh viên, đặc biệt là những em đang theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học rằng, khoa học đòi hỏi năng lực, kỷ luật, sự bền bỉ và những điều này không phân biệt nam hay nữ.
Niềm tin vào giá trị của chính mình, thái độ làm việc nghiêm túc cũng như sự kiên trì theo đuổi đến cùng con đường đã chọn mới là nền tảng bền vững nhất. Nghiên cứu khoa học cần năng lực, nhưng để đi xa trong khoa học cần phải kỷ luật và kiên trì.
Trên hành trình nghiên cứu, sẽ có lúc phụ nữ phải nỗ lực nhiều hơn để vượt qua những định kiến vô hình hoặc khuôn mẫu đã được xã hội định sẵn. Điều quan trọng không phải là cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, mà là đủ mạnh mẽ để khác biệt, đủ tỉnh táo để giữ vững chuyên môn và đủ kiên định để không từ bỏ mục tiêu dài hạn.