Trong bối cảnh các vấn đề về sức khỏe tinh thần và tâm lý học đường ngày càng được xã hội quan tâm, ngành Tâm lý học giáo dục đang dần khẳng định vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục.
Tuy nhiên, trên thực tế, hiện nay, tại nhiều cơ sở giáo dục đại học, không ít thí sinh và phụ huynh có sự nhầm lẫn giữa hai ngành Tâm lý học và Tâm lý học giáo dục do tên gọi khá tương đồng.
Đa dạng cơ hội việc làm cho sinh viên tốt nghiệp ngành Tâm lý học giáo dục
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Trung Học - Chuyên gia tâm lý học đường, Trưởng khoa Tâm lý - Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục nhận định, xét về bản chất đào tạo cũng như định hướng nghề nghiệp, ngành Tâm lý học và Tâm lý học giáo dục là hai lĩnh vực có sự khác biệt tương đối rõ rệt.
Nếu ngành Tâm lý học hướng tới việc đào tạo các chuyên gia có thể làm việc trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội như nghiên cứu tâm lý, tham vấn - trị liệu, hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau, thì ngành Tâm lý học giáo dục lại tập trung chuyên sâu vào môi trường giáo dục và hệ thống trường học.
Theo đó, những người được đào tạo trong ngành Tâm lý học giáo dục tập trung đảm nhiệm các công việc như nghiên cứu tâm lý học đường, giảng dạy, tham vấn, trị liệu tâm lý cũng như hỗ trợ và chăm sóc sức khỏe tâm thần cho học sinh, sinh viên và những đối tượng có liên quan trong các cơ sở giáo dục.
Về chương trình đào tạo tại Học viện Quản lý Giáo dục, Phó giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Trung Học cho biết, mục tiêu của nhà trường là đào tạo những chuyên gia tâm lý có nền tảng lý thuyết vững chắc, có năng lực thực hành nghề nghiệp rõ ràng để làm được việc theo yêu cầu của thực tiễn. Trong quá trình học tập, sinh viên ngành Tâm lý học giáo dục được trang bị ba nhóm năng lực cốt lõi.
Trước hết là nhóm kiến thức và kỹ năng phục vụ cho nghiên cứu khoa học, tạo nền tảng học thuật để sinh viên thực hành nghề nghiệp, có thể tiếp tục học tập ở các bậc cao hơn như thạc sĩ, tiến sĩ hoặc tham gia vào các hoạt động nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực tâm lý học.
Bên cạnh đó, nhóm năng lực chuyên môn của chuyên gia tâm lý học đường, bao gồm khả năng phát hiện sớm các vấn đề tâm lý ở học sinh, tổ chức các hoạt động phòng ngừa, tham vấn, can thiệp và hỗ trợ sức khỏe tâm thần trong môi trường giáo dục. Đây là những kỹ năng ngày càng trở nên quan trọng khi các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm lý học đường đang nhận được nhiều sự quan tâm của xã hội.
Ngoài ra, sinh viên còn được trang bị năng lực tham vấn và trị liệu tâm lý trong các bối cảnh ngoài nhà trường, từ đó có thể làm việc tại các trung tâm tư vấn, can thiệp tâm lý, các tổ chức hỗ trợ trẻ em và thanh thiếu niên, hoặc các cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em. Với những sinh viên có định hướng theo đuổi con đường học thuật, chương trình đào tạo cũng chú trọng bồi dưỡng năng lực giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
“Tôi cho rằng nhu cầu đối với các chuyên gia tâm lý sẽ ngày càng gia tăng cùng với sự phát triển của xã hội. Khi đời sống vật chất được nâng cao, con người ngày càng quan tâm nhiều hơn đến đời sống tinh thần và sức khỏe tâm thần.
Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045-2050, việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người dân sẽ trở thành một yêu cầu quan trọng của xã hội hiện đại. Đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục, vai trò của các chuyên gia tâm lý học đường đang ngày càng được khẳng định.
Theo một số mô hình quốc tế, trung bình khoảng 500 học sinh cần có một chuyên gia tâm lý để hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần. Trong khi đó, Việt Nam hiện có hơn 20 triệu học sinh, sinh viên. Chỉ riêng con số này cũng cho thấy nhu cầu về đội ngũ chuyên gia tâm lý học đường trong tương lai là rất lớn và các cơ sở đào tạo có thể phải nỗ lực trong nhiều năm mới có thể đáp ứng được phần nào nhu cầu của xã hội”, Phó giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Trung Học bày tỏ.
Không chỉ trong nhà trường, theo thầy Hoàng Trung Học, nhu cầu tham vấn và trị liệu tâm lý trong xã hội cũng đang gia tăng rõ rệt. Nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 15% trẻ em có thể gặp phải các vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần, đòi hỏi sự hỗ trợ từ những chuyên gia tâm lý được đào tạo bài bản. Bên cạnh đó, trong bối cảnh Việt Nam đang dần bước vào giai đoạn già hóa dân số, nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người cao tuổi cũng sẽ ngày càng trở nên cấp thiết.
“Tất cả những yếu tố này cho thấy lĩnh vực tâm lý học nói chung và tâm lý học giáo dục nói riêng vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Trong vài thập niên tới, đặc biệt từ nay đến giai đoạn 2045-2050, nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực này nhiều khả năng vẫn chưa đạt đến trạng thái bão hòa và sẽ tiếp tục tăng lên cùng với sự phát triển của xã hội”, thầy Học nhấn mạnh.
Cùng bàn vấn đề này, Tiến sĩ Trần Thị Loan - Giảng viên chính bộ môn Tâm lý - Giáo dục, Khoa Tâm lý Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 cho biết, cơ hội việc làm của sinh viên tốt nghiệp ngành Tâm lý học giáo dục khá đa dạng.
Trước hết, các em có thể làm việc trong các cơ sở giáo dục như trường phổ thông, trung tâm giáo dục, trung tâm hỗ trợ học sinh với vai trò tư vấn tâm lý học đường, hỗ trợ học sinh giải quyết những vấn đề liên quan đến tâm lý, học tập và các mối quan hệ xã hội. Đây là lĩnh vực đang ngày càng được quan tâm trong hệ thống giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh học sinh phải đối mặt với nhiều áp lực học tập và những thay đổi trong môi trường sống.
Bên cạnh đó, sinh viên tốt nghiệp ngành này cũng có thể làm việc tại các viện nghiên cứu, các cơ sở nghiên cứu về tâm lý và giáo dục. Một số em có thể tham gia vào các hoạt động nghiên cứu khoa học, thực hiện các đề tài liên quan đến tâm lý học đường, sự phát triển tâm lý của trẻ em và thanh thiếu niên hoặc các vấn đề tâm lý trong môi trường giáo dục.
Ngoài ra, người học cũng có thể làm việc tại các bệnh viện, đặc biệt là ở những khoa có liên quan đến hỗ trợ tâm lý cho bệnh nhân như khoa nhi hoặc khoa tâm thần. Trong các môi trường này, các chuyên viên tâm lý có thể tham gia vào hoạt động tư vấn, tham vấn và hỗ trợ tâm lý cho bệnh nhân cũng như gia đình của họ.
Không chỉ dừng lại ở đó, sinh viên ngành Tâm lý học giáo dục còn có thể làm việc tại các trung tâm giáo dục chuyên biệt, trung tâm hỗ trợ trẻ em khuyết tật hoặc các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực hỗ trợ tâm lý - giáo dục cho cộng đồng. Với những sinh viên có định hướng nghiên cứu và giảng dạy, các em hoàn toàn có thể tiếp tục học lên bậc sau đại học và trở thành giảng viên tại các trường cao đẳng, đại học đào tạo về tâm lý học hoặc khoa học giáo dục.
Theo cô Loan, ngành Tâm lý học giáo dục không kén chọn nam hay nữ. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy số lượng sinh viên nữ theo học ngành này thường chiếm tỷ lệ cao hơn. Điều này có thể xuất phát từ đặc thù của ngành học gắn với các hoạt động tư vấn, hỗ trợ tâm lý và giáo dục, những lĩnh vực thường thu hút sự quan tâm của nhiều bạn nữ.
“Dù vậy, tôi cho rằng ngành học này vẫn rất cần sự tham gia của cả nam và nữ để tạo nên sự cân bằng trong đội ngũ nhân lực, bởi mỗi giới đều có những thế mạnh riêng trong việc tiếp cận và hỗ trợ tâm lý cho các đối tượng khác nhau.
Ngoài ra, trong quá trình đào tạo, nhà trường rất chú trọng đến việc gắn lý thuyết với thực tiễn. Sinh viên không chỉ học kiến thức trên lớp mà còn được tạo điều kiện tham gia các hoạt động kiến tập và thực tập tại nhiều cơ sở khác nhau.
Tùy theo định hướng chuyên ngành mà sinh viên lựa chọn, các em có thể được bố trí thực tập tại trường học, các trung tâm tư vấn tâm lý, trung tâm giáo dục đặc biệt hoặc các cơ sở chuyên môn liên quan. Thông qua những đợt kiến tập và thực tập này, sinh viên có cơ hội tiếp cận môi trường làm việc thực tế, rèn luyện kỹ năng chuyên môn cũng như tích lũy kinh nghiệm trước khi chính thức bước vào thị trường lao động.
Với sự quan tâm ngày càng lớn của xã hội đối với sức khỏe tâm lý và sự phát triển toàn diện của học sinh, ngành Tâm lý học giáo dục đang có nhiều cơ hội phát triển trong tương lai. Nếu được đào tạo bài bản và trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng cần thiết, sinh viên theo học ngành này hoàn toàn có thể tìm được nhiều hướng đi nghề nghiệp phù hợp và đóng góp tích cực cho lĩnh vực giáo dục cũng như đời sống xã hội”, cô Loan bày tỏ.
Cựu sinh viên tiếp nối công việc giảng dạy tại trường đại học
Thạc sĩ Nguyễn Hạnh Ngân - Cựu sinh viên ngành Tâm lý học giáo dục, Học viện Quản lý giáo dục cho biết: “Khi mới bước chân vào đại học, tôi chưa có định hướng rõ ràng về ngành học của mình. Việc lựa chọn theo học Tâm lý học giáo dục khi đó phần nào mang tính khám phá, vừa học vừa tìm hiểu rõ hơn về lĩnh vực này. Thời điểm ấy, ngành Tâm lý học giáo dục ở Việt Nam vẫn chưa được nhiều người biết đến, vì vậy thông tin về ngành học cũng như cơ hội nghề nghiệp sau này còn khá hạn chế đối với sinh viên.
Do vậy, một trong những khó khăn lớn mà tôi gặp phải trong quá trình học tập là việc tiếp cận tài liệu chuyên ngành. Tài liệu bằng tiếng Việt khi đó còn ít, nhiều kiến thức phải tìm đọc từ các nguồn nước ngoài, nên việc tiếp cận và hệ thống hóa kiến thức cũng gặp không ít trở ngại. Tuy nhiên, chính những khó khăn ấy lại khiến tôi phải chủ động tìm tòi, đọc thêm tài liệu và học hỏi nhiều hơn từ thầy cô, bạn bè.
Càng học, tôi càng hiểu rõ hơn về giá trị và ý nghĩa của lĩnh vực tâm lý học giáo dục. Từ một lựa chọn ban đầu mang tính thử sức, dần dần tôi nhận ra sự phù hợp của mình với ngành học và ngày càng gắn bó hơn với con đường này”.
Thạc sĩ Nguyễn Hạnh Ngân được tuyển dụng từ khi còn là sinh viên năm cuối. Hiện tại, cô đang làm giảng viên giảng dạy ngành Tâm lý học tại một trường đại học, đồng thời làm cố vấn chuyên môn cho một cơ sở thực hành tham vấn và can thiệp trị liệu tâm lý.
“Sau khi tốt nghiệp, tôi nhận thấy rằng phần lớn những kiến thức và kỹ năng được trang bị trong thời gian học đều có cơ hội được áp dụng trong công việc hiện tại.
Trong đó, những kiến thức nền tảng về các lý thuyết tâm lý học, tâm lý học giáo dục cũng như phương pháp nghiên cứu khoa học được tôi sử dụng rất thường xuyên để xây dựng bài giảng, hướng dẫn sinh viên và kết nối kiến thức với thực tiễn.
Bên cạnh đó, khi làm thực hành, tôi còn sử dụng các kỹ năng như quan sát, lắng nghe, phân tích vấn đề tâm lý và vận dụng các nguyên lý chuyên môn vào từng trường hợp cụ thể. Việc vừa giảng dạy vừa thực hành cũng giúp tôi có cơ hội liên tục cập nhật, kiểm chứng và làm sâu sắc thêm những kiến thức đã được học”, cô Ngân bày tỏ.
Ngoài ra, theo cô Ngân, cơ hội nghề nghiệp của sinh viên ngành Tâm lý học giáo dục hiện nay khá đa dạng từ lĩnh vực giáo dục đến tham vấn tâm lý, can thiệp phát triển hoặc nghiên cứu. Mức thu nhập sẽ phụ thuộc khá nhiều vào năng lực chuyên môn, kỹ năng thực hành nghề và kinh nghiệm làm việc của mỗi người.
Một số ý kiến cho rằng hiện nay, nhiều học sinh có xu hướng lựa chọn các ngành được cho là “hot” như công nghệ thông tin, kinh tế, truyền thông… Trong khi đó, các ngành khoa học xã hội - giáo dục, trong đó có Tâm lý học giáo dục vẫn gặp khó khăn trong việc thu hút thí sinh.
Bày tỏ quan điểm về ý kiến này, cô Ngân cho biết, để thí sinh hiểu rõ hơn về vai trò và giá trị của ngành Tâm lý học giáo dục, các trường cần tăng cường truyền thông về ngành, chia sẻ nhiều hơn về các câu chuyện nghề nghiệp thực tế, nhu cầu xã hội và cơ hội việc làm. Bên cạnh đó, các trường nên tăng cường tổ chức các hoạt động trải nghiệm, định hướng nghề nghiệp cho học sinh để giúp các bạn hiểu rõ hơn ý nghĩa và giá trị của ngành.
“Với những bạn đang quan tâm đến ngành Tâm lý học giáo dục, tôi cho rằng điều quan trọng nhất là sự yêu thích và kiên trì với nghề. Đây là ngành đòi hỏi sự đầu tư lâu dài về kiến thức, kỹ năng và trải nghiệm thực hành. Nếu thực sự đam mê và không ngừng học hỏi, các bạn hoàn toàn có thể tìm được những cơ hội nghề nghiệp tốt và ý nghĩa trong lĩnh vực này”, cô Ngân nhấn mạnh.