Trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng, thói quen đọc của con người, đặc biệt là giới trẻ, cũng đang có sự chuyển dịch rõ rệt. Từ việc đọc sâu, đọc có suy ngẫm, nhiều người dần nghiêng về cách tiếp nhận thông tin ngắn gọn, nhanh chóng và mang tính giải trí nhiều hơn. Xu hướng này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức tiếp nhận thông tin mà còn đặt ra thách thức trong việc nuôi dưỡng thói quen học tập bền vững và chiều sâu nhận thức ở người trẻ.
Nhân dịp Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 5 năm 2026, câu chuyện gìn giữ và phát triển văn hóa đọc trong kỷ nguyên số tiếp tục được đặt ra, kéo theo không ít trăn trở và suy ngẫm.
Nội dung số là “con dao hai lưỡi” với văn hóa đọc
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hà Văn Minh – Trưởng khoa, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho biết, thói quen đọc của số đông, đặc biệt là giới trẻ, đã thay đổi rõ rệt trong vài chục năm qua, cùng với những biến chuyển mạnh mẽ của đời sống hiện đại.
Nếu như trước đây, việc đọc gắn với nhu cầu tự học, tích lũy tri thức và bồi dưỡng đời sống tinh thần, thì hiện nay, trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng, thói quen này đang có xu hướng bị phân mảnh, gián đoạn và lệch khỏi quỹ đạo truyền thống. Sự bùng nổ của mạng xã hội, thiết bị di động và các nền tảng nội dung ngắn đã góp phần làm gia tăng tốc độ tiếp nhận thông tin, nhưng đồng thời cũng làm suy giảm khả năng tập trung và chiều sâu trong hoạt động đọc.
"Theo tôi, biểu hiện của sự thay đổi này thể hiện trên nhiều phương diện. Trước hết, nhu cầu đọc không còn mang tính tự thân rõ rệt, mà phần nào bị chi phối bởi các yếu tố bên ngoài như xu hướng, thuật toán và môi trường truyền thông số.
Thứ hai, nội dung được lựa chọn để đọc cũng có sự dịch chuyển đáng kể, từ các tri thức chuyên sâu, có tính hệ thống, giàu chiều sâu suy ngẫm sang những thông tin ngắn, nhanh, mang tính thời sự hoặc giải trí. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng tri thức được tiếp nhận, mà còn tác động đến cách hình thành hệ thống tư duy và năng lực phản biện của người đọc.
Bên cạnh đó, cách đọc và thái độ đọc cũng có sự thay đổi rõ rệt. Thói quen đọc sâu, đọc có suy ngẫm dần nhường chỗ cho kiểu đọc lướt, đọc để nắm bắt thông tin nhanh. Người đọc dễ bị cuốn vào dòng chảy liên tục của thông tin, thiếu thời gian dừng lại để chiêm nghiệm, phân tích hay liên hệ. Không gian và thời gian đọc cũng không còn ổn định như trước, mà trở nên linh hoạt, thậm chí bị “xé nhỏ” theo từng khoảnh khắc rảnh rỗi trong ngày, gắn liền với thiết bị số hơn là những không gian tĩnh lặng truyền thống” – thầy Minh chia sẻ.
Cùng bàn luận về chủ đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Mạnh Hùng – Trưởng khoa, Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) bày tỏ, một bộ phận người trẻ hiện nay vẫn duy trì những đặc điểm tương đồng với các thế hệ trước, như yêu thích sách giấy, thường xuyên mua, sưu tầm và đọc sách in.
Tuy nhiên, thói quen đọc của giới trẻ cũng đang có nhiều thay đổi đáng chú ý. Trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ và truyền thông đại chúng bùng nổ, người trẻ ngày càng tiếp xúc nhiều hơn với môi trường đa phương tiện. Nhờ đó, họ có thể đọc hoặc nghe nội dung trực tuyến thông qua các nền tảng số. Không dừng lại ở việc tiếp nhận, người trẻ còn tham gia vào các hoạt động tương tác, như bày tỏ quan điểm cá nhân, bình luận, chia sẻ và đánh giá nội dung đã đọc.
Theo thầy, việc đọc thông tin ngắn, nhanh, trên thực tế có nhiều lợi ích, giúp người trẻ tiếp cận tri thức nhanh, nắm được khái quát các chủ đề phức tạp, đa dạng, phù hợp với nhịp sống hiện đại, gấp gáp.
Tuy nhiên, nếu chỉ thuần túy xây dựng nền tảng tri thức của bản thân dựa trên việc đọc thông tin nhanh, ngắn trên mạng xã hội, xem đây là phương thức duy nhất để tiếp thu thông tin, thì về lâu dài, điều này tạo ra thói quen phản xạ đọc lướt, thiếu kiên nhẫn cho việc đọc dài, đọc sâu, từ đó thiếu khả năng suy tư, phản biện một cách thận trọng và toàn diện.
Giảng viên trẻ của Bộ môn Ngữ văn – Khoa học xã hội, Khoa Sư phạm, Trường Đại học Hạ Long, Thạc sĩ Nguyễn Khánh Huyền cho rằng, trong kỷ nguyên nội dung số, thói quen đọc không mất đi mà đang trải qua một cuộc “tiến hóa” về hình thức.
“Thứ nhất là chữ viết không còn là độc tôn; thói quen đọc hiện nay là đọc đa phương tiện, kết hợp giữa văn bản, hình ảnh, video và âm thanh (như podcast hoặc sách nói).
Thứ hai là giữa tác giả và người đọc có tính tương tác hai chiều, chúng ta có thể vừa đọc, vừa bình luận, chia sẻ và thảo luận ngay trên các nền tảng số, biến việc đọc trở thành một hoạt động cộng đồng.
Cuối cùng, tôi nhận thấy nhiều người trẻ hiện nay có xu hướng chuyển từ đọc tuyến tính sang đọc lướt, tức là họ đọc để tìm từ khóa và ý chính, điều này giúp họ xử lý lượng thông tin khổng lồ trong thời gian ngắn” – cô Huyền chia sẻ.
Dù vậy, khi não bộ dần quen với việc thỏa mãn nhanh chóng thì dễ dẫn đến việc ngại đọc những văn bản dài, phức tạp hoặc đòi hỏi sự chiêm nghiệm sâu sắc. Khả năng tập trung cũng sẽ bị suy giảm đáng kể. Để không bị “nông hoá”, việc đọc cũng cần xây dựng chiến lược cụ thể.
Giảng viên trở thành người truyền cảm hứng
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Mạnh Hùng, công nghệ số là một phần của đời sống hiện nay. Thay vì tránh né, từ chối các mặt hạn chế, rủi ro của công nghệ số, chúng ta có thể tận dụng lợi thế của công nghệ số để duy trì và phát triển văn hóa đọc.
“Trước hết, chúng ta cần phát triển thư viện số, các nền tảng chia sẻ tài liệu, các cộng đồng đọc trực tuyến. Việc tạo ra hệ sinh thái đọc đa dạng giúp người đọc tự do và thoải mái trong việc đọc. Bên cạnh đó, có thể tận dụng công nghệ số là nơi trao đổi, thảo luận về việc đọc. Các bài phân tích, điểm sách, các diễn đàn online nên được tạo ra để người trẻ có thể đọc, viết, thảo luận, bày tỏ ý kiến, cảm xúc của mình trên tinh thần cầu thị, chia sẻ một cách tích cực.
Trong giảng dạy ở nhà trường, thầy cô cũng có thể tận dụng công nghệ số để tích hợp việc dạy, trao đổi với người học. Thầy cô đồng hành, hướng dẫn học sinh, sinh viên cách đọc và phương pháp đọc phù hợp. Như vậy, công nghệ số có những mặt tích cực và lợi ích trong rèn luyện thói quen đọc, nâng cao năng lực đọc cho người trẻ hiện nay” – thầy Hùng cho hay.
Theo thầy Hùng, nhiều trường học đã thường xuyên tổ chức các hoạt động để duy trì và lan tỏa văn hóa đọc cho học sinh, sinh viên. Để phát triển văn hóa đọc, nhà trường cần đầu tư nguồn tài liệu phong phú, thường xuyên cập nhật, đổi mới, không gian đọc cần được chú ý yên tĩnh, thân thiện, mang đến cảm xúc cho người trẻ.
Các khoa/ bộ môn, các đơn vị trực thuộc cũng có thể thiết kế các tủ sách chuyên ngành riêng, tủ sách này có các sách được trao tặng hoặc cho mượn luân phiên nhằm cổ vũ người trẻ đọc mà không tốn nhiều chi phí. Đặc biệt, nhiều tài liệu cần được số hóa, thuận tiện cho việc đọc trực tuyến.
Các câu lạc bộ đội, nhóm cũng là nơi mà nhà trường nên khuyến khích để duy trì và lan tỏa văn hóa đọc. Các hoạt động có thể tổ chức như ngày hội đọc sách, giới thiệu sách nên được ưu tiên tổ chức hàng năm nhằm khuyến khích người trẻ tiếp cận sách giấy, sách số.
“Theo tôi, điều quan trọng là không nên bắt ép đọc sách, mà hình thành một thói quen, một cảm hứng đọc không thể thiếu được ở người trẻ. Một trong những điều ấy là giáo viên, giảng viên hãy trở thành một người yêu thích đọc và truyền cảm hứng đọc đến người trẻ” – thầy bày tỏ.
Với tư cách là một người giảng dạy các học phần về Văn học và Báo chí - Truyền thông, cô Huyền khẳng định giảng viên đóng vai trò là người truyền cảm hứng và dẫn dắt văn hóa đọc.
Do đó, thầy cô có thể linh hoạt triển khai một số hoạt động nhằm thúc đẩy văn hóa đọc trong sinh viên. Chẳng hạn như xây dựng các Reading Challenge (thử thách đọc) thông qua việc hình thành các nhóm đọc sách theo chủ đề trên mạng xã hội hoặc hệ thống học tập trực tuyến; mỗi tuần, sinh viên chia sẻ một đoạn tâm đắc hoặc thực hiện bài đánh giá dưới dạng blog hay video ngắn.
Bên cạnh đó, có thể tổ chức các giờ đọc tự do theo hướng sáng tạo, thay vì áp đặt danh mục cứng nhắc, cho phép sinh viên tự lựa chọn cuốn sách yêu thích, từ truyện tranh đến tạp chí chuyên ngành và trình bày lại theo cách riêng của mình. Việc tận dụng sự giao thoa giữa văn học và các loại hình nghệ thuật khác cũng là một hướng đi đáng cân nhắc, thông qua các buổi xem kịch sân khấu, phim chuyển thể, sau đó thảo luận về sự khác biệt so với nguyên tác.
Ngoài ra, cần khuyến khích sinh viên chuyển thể nội dung sách thành các sản phẩm số như infographic, podcast hoặc kịch bản video. Quá trình này buộc người học phải đọc kỹ, hiểu sâu văn bản, từ đó mới có thể sáng tạo ra những sản phẩm có chất lượng và tính hệ thống.
Dù xã hội có thay đổi ra sao, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hà Văn Minh nhận định: “Đọc sâu, đọc sáng tạo vẫn là phương thức quan trọng để đào luyện trí tuệ, tư duy; đào luyện đạo đức, tâm hồn. Qua đó, chúng ta được thanh lọc về mọi mặt, chúng ta tự tái tạo và sản sinh được những năng lượng mới, tích cực”.
Từ góc độ này, thầy nhấn mạnh sự cần thiết phải có những nghiên cứu liên ngành để đánh giá toàn diện tác động của sự thay đổi thói quen đọc, từ phương diện sinh học, thần kinh đến tâm lý và đạo đức. Đồng thời, việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế là rất quan trọng, bởi nhiều quốc gia đã sớm đối diện với tình trạng tương tự và có những giải pháp đáng lưu ý trong việc duy trì văn hóa đọc trong kỷ nguyên số.
Trên cơ sở tiếp cận vấn đề một cách khoa học, dựa trên các bằng chứng thực chứng, xã hội mới có thể xây dựng được những chính sách, giải pháp phù hợp nhằm cân bằng giữa lợi ích của công nghệ và việc bảo tồn, phát triển năng lực đọc sâu – một nền tảng quan trọng của giáo dục và phát triển con người bền vững.