Một trong những mục tiêu được đặt ra trong Chỉ thị số 04/CT-TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới là tăng cường quảng bá, tôn vinh giá trị của sách, nâng cao chất lượng Giải thưởng Sách Quốc gia ngang tầm khu vực, đẩy mạnh hoạt động của xuất bản trong cộng đồng,...
Ngoài ra, chỉ thị cũng nêu rõ cần: chăm lo, nuôi dưỡng và phát triển văn hoá đọc trong các tầng lớp nhân dân; xây dựng thói quen và kỹ năng đọc, tạo nền tảng quan trọng cho việc học tập suốt đời, từ đó hình thành xã hội học tập; đưa sách Việt Nam ra thế giới, sách Việt vào hệ thống thư viện đại học thế giới…
Nhà xuất bản đề xuất giải pháp nâng cao giá trị Giải thưởng Sách Quốc gia và đưa sách Việt Nam ra thế giới
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, bà Nguyễn Thúy Hằng - Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn khẳng định, các nhà xuất bản không đơn thuần là đơn vị in ấn và phát hành mà còn là người bạn đồng hành đầu tiên và gần gũi nhất của tác phẩm, từ khi bản thảo còn là những trang viết thô ráp cho đến khi cuốn sách đến tay bạn đọc.
Vai trò đó bao gồm ba chiều: phát hiện - nhận ra giá trị tiềm ẩn trong một tác phẩm khi nhiều người chưa nhìn thấy; đồng hành - cùng tác giả kiến tạo hình thức tốt nhất cho nội dung, từ biên tập nội dung đến thiết kế; và lan tỏa - đưa tác phẩm đến với cộng đồng độc giả rộng nhất có thể.
“Với đặc thù là nhà xuất bản của Hội Nhà văn Việt Nam, chúng tôi có lợi thế được tiếp cận trực tiếp với nguồn sáng tác văn học phong phú, đa dạng từ các thế hệ nhà văn. Song cũng chính vì vậy, trách nhiệm sàng lọc, nâng đỡ và quảng bá những tác phẩm thực sự có giá trị lại càng đặt lên vai chúng tôi nặng hơn.
Giải thưởng Sách Quốc gia là một thước đo quan trọng, nhưng thước đo bền vững hơn vẫn là sự tin tưởng lâu dài của bạn đọc”, bà Nguyễn Thúy Hằng bày tỏ.
Về định hướng nâng tầm Giải thưởng Sách Quốc gia theo tinh thần Chỉ thị số 04/CT-TW, Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn cho rằng cần có những đổi mới mang tính căn bản và đồng bộ.
Trước hết, về tiêu chí, cần bổ sung và làm rõ các chuẩn mực đánh giá giá trị lâu dài của tác phẩm, thay vì chỉ chú trọng tính thời sự hay số lượng phát hành; đồng thời xây dựng hệ thống tiêu chí riêng phản ánh khả năng “xuất khẩu văn hóa”, tức là mức độ tiềm năng dịch thuật, sức hấp dẫn với độc giả quốc tế hoặc khả năng đã được giới thiệu ra nước ngoài - một thước đo còn thiếu trong cơ chế hiện hành.
Bên cạnh đó, về hội đồng chấm giải, bà Hằng đề xuất mở rộng thành phần với sự tham gia tư vấn của các chuyên gia quốc tế uy tín trong lĩnh vực xuất bản và dịch thuật, nhằm nâng cao tính khách quan và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Về quy trình, cần tăng cường minh bạch hóa thông qua việc công khai chi tiết hơn lý do trao giải cũng như các nhận xét chuyên môn của hội đồng, để giải thưởng thực sự trở thành một diễn đàn học thuật cởi mở, góp phần định hình và nâng cao tiêu chuẩn chất lượng cho toàn ngành.
Ngoài ra, công tác truyền thông quốc tế cũng cần được chú trọng, thông qua việc xây dựng bộ hồ sơ giới thiệu giải thưởng bằng các ngôn ngữ quốc tế và thiết lập kênh kết nối với các tổ chức xuất bản trong khu vực, qua đó từng bước đưa Giải thưởng Sách Quốc gia hiện diện rõ nét hơn trên bản đồ xuất bản quốc tế
Chia sẻ về những thách thức trong việc đưa sách Việt Nam ra thị trường quốc tế, Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn cho rằng đây là một trong những vấn đề lớn và kéo dài của ngành xuất bản.
Đầu tiên là rào cản về bản quyền và hệ sinh thái pháp lý, khi thị trường quốc tế đòi hỏi các chuẩn mực hợp đồng rõ ràng, minh bạch và được bảo vệ hiệu quả, trong khi ở trong nước, nhận thức và năng lực quản lý bản quyền của một bộ phận tác giả, nhà xuất bản còn hạn chế; đặc biệt, sự thiếu vắng các đại diện bản quyền chuyên nghiệp am hiểu thị trường quốc tế là một điểm nghẽn đáng kể.
Thứ hai là rào cản về dịch thuật: dù văn học Việt Nam có nhiều giá trị đặc sắc, nhưng việc chuyển tải trọn vẹn tinh thần ngôn ngữ, văn hóa và bối cảnh sang các ngôn ngữ khác đòi hỏi đội ngũ dịch giả có trình độ cao, trong khi nguồn lực này hiện còn thiếu và chi phí dịch thuật chất lượng cao cũng là gánh nặng không nhỏ.
Thứ ba là hạn chế trong tiếp cận thị trường, khi sự hiện diện của Việt Nam tại các hội sách quốc tế lớn còn thiếu tính hệ thống, chưa được tổ chức một cách chuyên nghiệp và chưa hình thành được chiến lược thương hiệu quốc gia đủ mạnh.
“Để tháo gỡ những rào cản này, cần có sự hỗ trợ mang tính chiến lược từ Nhà nước, đặc biệt là việc đầu tư vào quỹ hỗ trợ dịch thuật và quảng bá sách Việt ra nước ngoài một cách ổn định, lâu dài.
Dù Hội Nhà văn Việt Nam đã bước đầu xây dựng các thiết chế như Trung tâm Phát triển và Quảng bá sách văn học, nhưng để phát huy hiệu quả, rất cần một chiến lược đầu tư bài bản, đồng bộ nhằm thúc đẩy văn học Việt hội nhập sâu rộng với thế giới”, bà Hằng nhấn mạnh.
Ở một khía cạnh khác, về hợp tác với các cơ sở giáo dục đại học, lãnh đạo Nhà xuất bản Hội Nhà văn cho biết đây là hướng đi giàu tiềm năng, mang lại lợi ích song hành cho cả hai phía.
Thời gian qua, nhà xuất bản đã phối hợp với một số khoa Ngữ văn, Văn hóa học tại các trường đại học để tổ chức hội thảo khoa học, ra mắt sách gắn với tọa đàm học thuật, qua đó từng bước đưa sách vào không gian nghiên cứu và giảng dạy.
Trong thời gian tới, đơn vị dự kiến mở rộng hợp tác theo hướng ký kết các thỏa thuận dài hạn với các trường đại học, cung cấp đầu sách theo danh mục tài liệu tham khảo của các học phần chuyên ngành, đồng thời xây dựng những tủ sách chuyên đề cho thư viện gắn với chương trình đào tạo.
Bà Hằng cũng bày tỏ kỳ vọng rằng, nếu có cơ chế hỗ trợ phù hợp từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, mô hình này hoàn toàn có thể được nhân rộng, góp phần đưa sách văn học Việt thực sự đi vào đời sống học thuật, trở thành nguồn tài liệu được đọc, nghiên cứu và thảo luận thường xuyên trong giảng đường.
Đa dạng hoạt động để nuôi dưỡng và phát triển thói quen đọc sách trong sinh viên
Chia sẻ về vấn đề thúc đẩy văn hóa đọc trong các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là giới trẻ, Tiến sĩ Nguyễn Minh Tân - Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Thư viện, Đại học Công nghiệp Hà Nội cho rằng, thói quen đọc sách trong những năm gần đây đứng trước thách thức do nhiều điều kiện và hoàn cảnh khác nhau, cũng như nền tảng văn hóa đọc của người Việt vẫn còn hạn chế và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số.
Trước thực tế đó, trong thời gian qua, Đại học Công nghiệp Hà Nội đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm nuôi dưỡng và phát triển thói quen đọc sách trong sinh viên.
“Hằng năm, thư viện nhà trường liên tục bổ sung đa dạng các đầu sách, tài liệu thuộc nhiều lĩnh vực, đồng thời xây dựng không gian đọc thân thiện, tạo sức hút để sinh viên đến tìm hiểu, mượn và đọc sách.
Nhà trường cũng duy trì thường xuyên các buổi nói chuyện chuyên đề “Đọc sách và sự thành công nghề nghiệp”, với sự tham gia của các diễn giả uy tín, qua đó truyền cảm hứng và định hướng thói quen đọc cho sinh viên.
Bên cạnh đó, cuộc thi viết về thư viện với chủ đề “Trải nghiệm đọc sách và sáng kiến thư viện” được tổ chức định kỳ hằng năm, thu hút đông đảo sinh viên tham gia. Thông qua sân chơi này, nhiều ý kiến, cảm nhận sâu sắc cùng những sáng kiến thiết thực đã được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng phục vụ của thư viện.
Đặc biệt, có sinh viên chia sẻ niềm yêu thích khi được ngồi trong không gian tĩnh lặng của thư viện, thả mình theo những dòng suy tưởng - những trải nghiệm tinh thần giàu giá trị, góp phần nuôi dưỡng đời sống trí tuệ.
Cùng với đó, nhà trường chú trọng xây dựng và hỗ trợ hiệu quả hoạt động của Câu lạc bộ Sách và Hành động, đơn vị đã tổ chức nhiều sự kiện ý nghĩa, duy trì các tủ sách mượn đọc miễn phí, qua đó lan tỏa mạnh mẽ văn hóa đọc trong cộng đồng sinh viên.
Không chỉ dừng lại trong phạm vi nhà trường, mỗi năm, Đại học Công nghiệp Hà Nội còn tổ chức quyên góp tài chính và sách vở để hỗ trợ các tủ sách cộng đồng, tiêu biểu là việc chung tay xây dựng ba tủ sách trong hệ thống “Tủ sách Hy vọng” do người khuyết tật điều hành, thể hiện tinh thần trách nhiệm xã hội sâu sắc.
Vào tháng 11 hằng năm, nhà trường tổ chức Ngày hội sách với sự tham gia của nhiều đơn vị xuất bản và phát hành, thu hút đông đảo sinh viên hưởng ứng, từng bước hình thành một nét đẹp văn hóa đặc trưng trong môi trường giáo dục của nhà trường”, Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Thư viện, Đại học Công nghiệp Hà Nội cho hay.
Nói về vai trò của các trường đại học trong việc đưa sách Việt Nam ra thế giới, Tiến sĩ Nguyễn Minh Tân nhấn mạnh rằng các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong kết nối học thuật, thúc đẩy trao đổi học liệu và đưa các ấn phẩm vào hệ thống thư viện quốc tế.
Theo thầy Tân, trong những năm qua, Việt Nam đã thực hiện khá tốt việc tiếp nhận và khai thác nguồn tài liệu học thuật từ nước ngoài; tuy nhiên, ở chiều ngược lại, việc lan tỏa các sản phẩm tri thức của Việt Nam ra thế giới vẫn còn nhiều hạn chế.
Để cải thiện điều này, cần tập trung vào yếu tố cốt lõi là nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học. Chỉ khi tạo ra được những công trình, học liệu và xuất bản phẩm có giá trị học thuật cao, đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, chúng ta mới có đủ nền tảng để giới thiệu và đưa tri thức Việt Nam ra cộng đồng học thuật toàn cầu.
Bên cạnh đó, khi đề cập đến những khó khăn của các thư viện đại học trong việc tiếp cận nguồn sách và cơ sở dữ liệu chất lượng cao, Tiến sĩ Nguyễn Minh Tân cho rằng trở ngại lớn nhất hiện nay là vấn đề kinh phí.
Trong nhiều năm, nguồn lực đầu tư cho hoạt động này tại các cơ sở giáo dục đại học còn hạn chế, phân tán và thiếu tính bền vững, dẫn đến việc tiếp cận nguồn tài liệu giá trị, đặc biệt là cơ sở dữ liệu quốc tế, còn nhiều khó khăn.
“Một giải pháp mang tính khả thi là tăng cường sự liên kết, phối hợp giữa các cơ sở giáo dục đại học nhằm cùng chia sẻ chi phí và khai thác chung các nguồn tài liệu, cơ sở dữ liệu.
Cách tiếp cận này không chỉ giúp giải quyết bài toán tài chính mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên học thuật, góp phần cải thiện chất lượng đào tạo và nghiên cứu trong toàn hệ thống”, Tiến sĩ Nguyễn Minh Tân khẳng định.
Cùng bàn về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Nghĩa - Giám đốc Trung tâm Thông tin Thư viện, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội cho biết, đơn vị đã chú trọng xây dựng các không gian đọc, học tập và nghiên cứu đa dạng, linh hoạt, phù hợp với nhu cầu của người học, qua đó tạo môi trường thuận lợi để sinh viên dễ dàng tiếp cận và hình thành thói quen đọc sách một cách tự nhiên, bền vững.
Đặc biệt, các giải pháp chuyển đổi số được triển khai đồng bộ đã góp phần nâng cao trải nghiệm, giúp hoạt động đọc trở nên thuận tiện, hấp dẫn và gắn với đời sống học tập hằng ngày của sinh viên.
Cụ thể, việc ứng dụng công nghệ thẻ chip RFID và phần mềm quản lý Sierra trong mượn - trả tài liệu đã giúp đơn giản hóa quy trình sử dụng thư viện. Sinh viên có thể chủ động mượn, trả sách thông qua hệ thống máy tự động chỉ với vài thao tác nhanh gọn, không phụ thuộc vào thời gian hay sự hỗ trợ trực tiếp của thủ thư. Hệ thống trả sách 24/7 càng tạo điều kiện linh hoạt, giúp sinh viên duy trì việc đọc và luân chuyển tài liệu phù hợp với lịch học cá nhân, từ đó hình thành thói quen đọc thường xuyên và liên tục.
Bên cạnh đó, không gian sảnh chờ, tự học và thảo luận nhóm được đầu tư hiện đại với hệ thống máy tính cấu hình cao, màn hình lớn, máy chiếu chất lượng cao và đường truyền wifi riêng ổn định, tạo điều kiện để sinh viên vừa đọc sách, vừa khai thác hiệu quả các nguồn tài liệu số.
Việc dễ dàng truy cập cơ sở dữ liệu học thuật bằng tài khoản cá nhân trên nhiều thiết bị giúp mở rộng phạm vi đọc, khuyến khích sinh viên chủ động tìm kiếm và tiếp cận tri thức.
Đồng thời, hệ thống đăng ký phòng học nhóm, phòng đọc giảng viên được thiết kế thuận tiện, minh bạch cũng góp phần thúc đẩy hoạt động trao đổi, chia sẻ tri thức - một yếu tố quan trọng giúp việc đọc trở nên sinh động và có chiều sâu hơn.
Đáng chú ý, các phòng đọc lớn được thiết kế thông thoáng, bố trí chỗ ngồi khoa học, kết hợp không gian thư giãn đã tạo nên môi trường học tập thân thiện, truyền cảm hứng, thu hút đông đảo sinh viên đến đọc sách, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm học tập.
Cùng với đó, việc áp dụng hệ thống quét mã tự động trong quản lý ra - vào không chỉ giúp tối ưu hóa vận hành mà còn tạo thói quen sử dụng thư viện một cách thường xuyên, có kỷ luật.
Tất cả những giải pháp này đã và đang góp phần hình thành một hệ sinh thái đọc hiện đại, thuận tiện, từ đó khuyến khích sinh viên tăng cường và duy trì thói quen đọc sách như một phần thiết yếu trong quá trình học tập và phát triển bản thân.
