Chỉ còn hơn một tháng nữa, các sĩ tử sẽ bước vào kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026. Đây là giai đoạn nước rút để học sinh tăng tốc ôn tập các môn học, trong đó có môn Địa lí.
Từ kinh nghiệm giảng dạy và ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Địa lí, một số giáo viên chỉ ra những lỗi sai học sinh thường gặp khi làm bài thi, đồng thời chia sẻ chiến thuật làm bài phù hợp cho từng dạng câu hỏi ở môn thi này.
Những lỗi sai thường gặp trong bài thi môn Địa lí học sinh cần lưu ý
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Mai Thị Phương - giáo viên môn Địa lí, Trường Trung học phổ thông Chuyên Lương Văn Tụy (tỉnh Ninh Bình) cho biết, Bộ Giáo dục và Đào tạo thông tin đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 về cấu trúc, định dạng và tỉ lệ các cấp độ tư duy tương tự như kỳ thi năm 2025.
Như vậy, dự kiến đề thi môn Địa lí năm nay tiếp tục bám sát Chương trình giáo dục phổ thông 2018, chú trọng đánh giá năng lực học sinh, đặc biệt là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Trong đó, tỉ lệ các cấp độ tư duy được phân bổ với khoảng 40% câu hỏi nhận biết, 30% thông hiểu và 30% vận dụng. Nội dung đề thi chủ yếu tập trung vào chương trình Địa lí lớp 12. Đề thi yêu cầu học sinh có khả năng tổng hợp, liên hệ kiến thức và kỹ năng để xử lý các câu hỏi gắn với thực tế, nhất là nhóm câu hỏi vận dụng có mức độ phân hóa cao.
Cô Phương chia sẻ: “Từ thực tế giảng dạy tôi nhận thấy, học sinh thường mất điểm ở dạng câu hỏi đúng/sai. Đây là dạng câu hỏi không chỉ yêu cầu nắm vững kiến thức cơ bản mà còn đòi hỏi khả năng tổng hợp, liên hệ kiến thức. Nhiều học sinh mất điểm do đọc lướt, chưa chú ý đến từng chi tiết trong các nhận định, đồng thời chưa biết kết nối các nội dung đã học để đưa ra đánh giá chính xác.
Với dạng câu hỏi trắc nghiệm trả lời ngắn, lỗi phổ biến của học sinh là nhầm lẫn công thức, chưa đổi đơn vị hoặc làm tròn kết quả chưa chính xác”.
Theo cô Phương, đề thi môn Địa lí theo cấu trúc năm 2025 xuất hiện một số dạng thức trắc nghiệm mới, phù hợp với định hướng đánh giá năng lực, tăng khả năng phân hóa thí sinh. Để làm tốt bài thi theo hình thức này, học sinh cần nắm vững kỹ năng làm bài đối với từng dạng câu hỏi.
Với dạng trắc nghiệm nhiều lựa chọn, học sinh cần rèn kỹ năng đọc đề, xác định đúng yêu cầu, nhận diện từ khóa và loại trừ phương án nhiễu.
Đối với dạng câu hỏi đúng/sai - dạng câu hỏi kiểm tra tư duy tổng hợp và phản biện dựa trên đoạn thông tin hoặc bảng số liệu, học sinh cần đọc kỹ các thông tin cho sẵn, xác định chủ đề, phạm vi kiến thức của đoạn thông tin, sau đó đọc các phương án và đối chiếu với đoạn thông tin, liên hệ các kiến thức đã học để đưa ra nhận định đúng hoặc sai. Các em cần lưu ý, đọc kỹ câu từ trong các nhận định, kiểm tra từng vế của nhận định được đưa ra.
Ở dạng câu hỏi trả lời ngắn, học sinh cần hiểu đúng yêu cầu đề, ghi nhớ công thức và thực hiện tính toán chính xác, lưu ý đơn vị và quy tắc làm tròn. Bên cạnh đó, việc rèn luyện kỹ năng xử lý nhanh các câu hỏi thực hành (bảng số liệu, biểu đồ) và quản lý thời gian làm bài cũng là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả làm bài.
Trao đổi với phóng viên, cô Bùi Thị Liễu - giáo viên môn Địa lí, Trường Trung học phổ thông Bố Hạ (tỉnh Bắc Ninh) cho hay, mỗi dạng câu hỏi học sinh thường mắc lỗi khác nhau. Ở dạng trắc nghiệm, nhiều em có thói quen đọc lướt, bỏ qua các từ khóa phủ định như “không đúng”, “không phải”, hoặc lựa chọn đáp án theo cảm tính thay vì thực hiện loại trừ phương án nhiễu.
Đối với dạng trắc nghiệm đúng/sai, học sinh dễ nhầm lẫn giữa các cặp khái niệm như “tăng liên tục” và “tăng chung”, “cao nhất” và “cao thứ hai”, hoặc chưa chú trọng việc tính toán số liệu để kiểm chứng nhận định.
Không ít trường hợp học sinh chưa đọc hết nội dung đã vội kết luận, hoặc đọc vội dẫn đến sai sót. Đây là dạng câu hỏi dễ mất điểm nhất vì mỗi nhận định sai sẽ trừ điểm theo phần trăm (đúng 1 lệnh chỉ được 10% tức 0,1 điểm; đúng 2 lệnh được 25% tức 0,25 điểm; đúng 3 lệnh được 50% tức 0,5 điểm, đúng cả 4 lệnh hỏi trong 1 câu mới được 100% tức 1 điểm).
Với dạng trắc nghiệm trả lời ngắn, lỗi phổ biến là nhầm lẫn công thức tính (như tỉ lệ gia tăng dân số, cơ cấu kinh tế), sai sót trong chuyển đổi đơn vị (triệu người, nghìn người, triệu tấn…) hoặc làm tròn số không đúng yêu cầu đề bài.
Với kinh nghiệm ôn thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Địa lí, theo cô Liễu, học sinh muốn đạt trên 8 điểm môn thi này cần lưu ý những điểm quan trọng.
Trước tiên, các em cần ưu tiên nắm vững trọng tâm kiến thức có tỉ trọng điểm cao. Phần lý thuyết chiếm phần lớn số lệnh hỏi, phần kỹ năng chiếm trọng số nhỏ hơn nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các em có đạt điểm cao hay không. Trong đó các câu hỏi về biểu đồ, bảng số liệu thường ở mức vận dụng hay có sự nhầm lẫn, đặc biệt là câu hỏi nhận dạng biểu đồ.
Học sinh cần phân bổ thời gian ôn tập tỷ lệ thuận với tỉ trọng điểm của từng phần, không dành quá nhiều thời gian vào các nội dung ít xuất hiện. Khi nắm vững kiến thức cốt lõi rồi mới đến kiến thức nâng cao thì mới có khả năng đạt điểm giỏi.
Cùng với đó, các em cần xử lý đúng và đủ tất cả các câu hỏi mức độ cơ bản. Khoảng 70% câu hỏi đề thi ở mức nhận biết, thông hiểu, nếu học sinh làm chính xác hết phần này đã đạt 7 điểm. Chỉ cần giải thêm 3-4 câu vận dụng là có thể vượt mốc 8 điểm.
Địa lí là môn học của thực tiễn, vì vậy học sinh nên cập nhật vấn đề mang tính thời sự. Các vấn đề về biến đổi khí hậu, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hay sự phát triển kinh tế - xã hội các vùng thường xuất hiện trong các câu hỏi khó. Do đó, ngoài kiến thức trong sách vở các em cần theo dõi tình hình thực tế để cập nhật những vấn đề diễn ra gần đây, những số liệu, chỉ số kinh tế - xã hội thống kê mới nhất.
Học sinh nên phân chia thời gian làm bài thế nào cho hợp lý?
Cô Nguyễn Thị Yến - giáo viên môn Địa lí, Trường Trung học phổ thông Mỹ Tho (tỉnh Ninh Bình) cho hay, môn thi Địa lí với thời gian làm bài 50 phút, việc phân bổ thời gian có ý nghĩa quyết định đến kết quả. Học sinh cần áp dụng chiến thuật “chia để trị” một cách hợp lý để tối ưu hiệu quả làm bài.
Trước giờ làm bài (5 phút phát đề) là khoảng thời gian quan trọng để thí sinh hít thở sâu, ổn định tâm lý và lướt nhanh toàn bộ cấu trúc đề thi.
Với phần I trắc nghiệm nhiều lựa chọn thí sinh nên dành 12-15 phút. Phần này gồm 18 câu (chiếm 4,5 điểm), chủ yếu kiểm tra kiến thức nền tảng và kỹ năng cơ bản ở mức độ nhận biết, thông hiểu. Thí sinh cần xử lý nhanh, tránh sa đà vào các câu khó. Với những câu còn phân vân, nên đánh dấu để quay lại sau.
Phần II trắc nghiệm đúng/sai thí sinh nên dành 18-20 phút. Phần này gồm 4 câu lớn với tổng 16 mệnh đề (chiếm 4 điểm). Đây là phần có tính phân hóa cao, đòi hỏi khả năng phân tích và đánh giá.
Phần III là trắc nghiệm trả lời ngắn thí sinh nên dành 8-10 phút. Phần này gồm 6 câu (chiếm 1,5 điểm), tập trung vào kỹ năng tính toán và xử lý số liệu. Yếu tố quan trọng là sự cẩn trọng, các em chú ý nháp kỹ và nên kiểm tra lại kết quả bằng máy tính hai lần.
Cuối cùng là bước rà soát bài, các em nên dành 4-6 phút cuối. Đây là “thời gian vàng” thí sinh không nên bỏ qua. Thí sinh cần quay lại xử lý các câu còn bỏ ngỏ ở phần trắc nghiệm nhiều lựa chọn, đồng thời kiểm tra kỹ phiếu trả lời để tránh sai sót như lệch dòng, tô thiếu hoặc tô nhầm đáp án.
Cô Yến cũng nhấn mạnh, kỹ năng đọc - hiểu đề là yếu tố mang tính “sống còn” khi làm bài thi. Nhiều học sinh cho rằng các phương án trả lời “đều có vẻ đúng” là do đề thi sử dụng phương án nhiễu tinh vi, lấy từ kiến thức có thật nhưng đặt sai ngữ cảnh. Để khắc phục, học sinh cần có tư duy rõ ràng.
Trước hết là bước đọc, với yêu cầu nhận diện và gạch chân từ khóa. Học sinh cần chú ý ba nhóm từ khóa chính: từ khóa mức độ (như “chủ yếu”, “quyết định”) để xác định bản chất vấn đề; từ khóa nội dung để khoanh vùng kiến thức; và từ khóa không gian lãnh thổ nhằm tránh nhầm lẫn phạm vi.
Tiếp đến là bước hiểu, các em cần dựa trên việc vận dụng kiến thức nền theo hai trục: kiến thức đặc thù (ngành, vùng) và mối quan hệ nhân - quả.
Nếu kỹ năng đọc - hiểu là nền tảng, thì với các câu hỏi vận dụng và vận dụng cao, học sinh cần thêm chiến thuật xử lý sắc bén. Nhóm câu hỏi này thường xuất hiện ở phần I, II (với các từ khóa như “nguyên nhân chủ yếu nhất”, “giải pháp quan trọng nhất”) và đặc biệt là kỹ năng xử lý số liệu ở phần III. Mức độ nhiễu cao đòi hỏi thí sinh không được làm bài cảm tính mà cần thay bằng tư duy có hệ thống.
Để làm tốt phần này, trước hết, học sinh cần xác định đúng “tâm điểm” câu hỏi. Tiếp đó, cần truy xuất bản chất và bóc tách mệnh đề, đặc biệt ở phần đúng/sai. Với các câu dài, nên tách thành từng vế (thực trạng - nguyên nhân - giải pháp) để kiểm tra mối quan hệ nhân - quả, tránh bẫy đảo lộn logic.
Khi còn phân vân giữa các phương án, học sinh có thể sử dụng câu hỏi phản biện, như: “Nếu thiếu yếu tố này, hiện tượng có xảy ra không?” hoặc “Giải pháp này đã giải quyết gốc rễ vấn đề chưa?”. Đây là cách chọn ra đáp án mang tính “chủ yếu” hoặc “quan trọng nhất”.
Ở phần trả lời ngắn, cần đặc biệt lưu ý đơn vị và thuật ngữ. Thí sinh phải kiểm soát việc quy đổi, làm tròn số liệu, đồng thời phân biệt rõ các khái niệm như “tăng nhiều - tăng ít” (giá trị tuyệt đối) và “tăng nhanh - tăng chậm” (tốc độ).
Với các câu hỏi phân hóa cao, sự điềm tĩnh trong phân tích và kỷ luật trong xử lý số liệu chính là yếu tố quyết định để thí sinh đạt điểm tối đa.
Bên cạnh kiến thức, cô Yến cũng đưa ra lời khuyên cho các sĩ tử: “Học sinh cần bảo vệ nhịp sinh học trong giai đoạn ôn thi cao điểm. Thời tiết tháng 6 khắc nghiệt, cùng áp lực học tập dễ khiến các em suy giảm thể lực nếu thức khuya kéo dài. Do đó, học sinh không nên thức đến 2-3 giờ sáng, mà cần duy trì trạng thái tỉnh táo, bởi đề thi môn Địa lí đòi hỏi tư duy logic, không phải ghi nhớ máy móc”.
Để việc ôn tập môn Địa lí cho kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 trong giai đoạn nước rút hiệu quả, cô Bùi Thị Liễu cho rằng, học sinh cần chủ động hệ thống hóa kiến thức từ sớm, có thể bằng sơ đồ tư duy theo từng bài, từng chủ đề hoặc từng ngành.
Việc tự xây dựng sơ đồ với các chỉ tiêu quan trọng như diện tích, dân số, giá trị sản xuất… sẽ giúp các em ghi nhớ lâu và hạn chế phụ thuộc vào việc tra cứu Atlat. Bên cạnh đó, thay vì sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo chỉ để tìm đáp án, học sinh nên tận dụng để hỗ trợ hệ thống hóa kiến thức, làm rõ những nội dung chưa hiểu, tránh lệ thuộc.
Các em có thể “câu chuyện hóa” những nội dung khó, “biến” kiến thức khô khan thành chuỗi liên kết logic sẽ giúp tăng khả năng ghi nhớ. Chẳng hạn, khi học về khí hậu gió mùa, học sinh có thể kết nối các yếu tố như vị trí địa lý, đặc điểm địa hình để lý giải hiện tượng mùa đông lạnh ở miền Bắc hay gió phơn ở miền Trung. Cách học này không chỉ giúp nhớ lâu mà còn tăng khả năng vận dụng kiến thức.
Ngoài ra, trong quá trình luyện đề, các em nên thực hiện theo “chế độ thi thật”, không sử dụng tài liệu, bấm giờ làm đề và chỉ đối chiếu đáp án sau khi hoàn thành toàn bộ bài làm. Các em chỉ nên luyện tập tối đa 2 đề/ngày, tập trung phân tích kỹ lỗi sai thay vì làm nhiều đề một cách dàn trải. Những câu làm sai cần được xem xét nguyên nhân cụ thể để tránh lặp lại.
Ngoài ra, học sinh có thể áp dụng phương pháp “dạy lại” thông qua thảo luận nhóm hoặc tự trình bày một chủ đề địa lý cho bạn học. Khi có thể giải thích rõ mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội, điều đó cho thấy học sinh đã hiểu bản chất kiến thức, thay vì chỉ ghi nhớ máy móc.