Dù được tổ chức theo hình thức đấu thầu rộng rãi, cạnh tranh công khai, nhưng thời gian qua, nhiều gói thầu cung cấp suất ăn, sữa học đường chỉ có duy nhất một doanh nghiệp tham gia và trúng thầu.
Thực tế này khiến dư luận, phụ huynh đặt ra nhiều dấu hỏi về tính cạnh tranh thực chất, sự minh bạch trong tiêu chí lựa chọn nhà thầu cũng như nguy cơ xảy ra tình trạng doanh nghiệp "một mình một chợ" trong môi trường học đường.
Khi gói thầu chỉ có một nhà thầu tham gia thì mục tiêu cạnh tranh thực chất không còn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh - Đại biểu Quốc hội chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng nhìn nhận hiện tượng một nhà thầu duy nhất tham gia và trúng thầu nếu không được nhận diện và điều chỉnh, có thể dẫn đến một trạng thái mà trong quản trị dự án gọi là "cạnh tranh có kiểm soát".
Theo đại biểu, bề mặt quy trình hành chính, mọi bước đi có vẻ đều tuân thủ các quy định về đấu thầu và mời thầu rộng rãi. Tuy nhiên, nếu các tiêu chí kỹ thuật được thiết lập mang tính định hướng ngay từ đầu, thì vô hình trung sẽ tạo ra rào cản kỹ thuật khiến các đối thủ tiềm năng khác - dù có chất lượng tốt cũng khó lòng tiếp cận hoặc không còn động lực để tham gia.
Dưới góc độ quản lý nhà nước và giám sát thực thi chính sách, vấn đề mà chúng ta cần xem xét một cách khách quan là tính công bằng và thực chất trong quy trình lựa chọn đơn vị liên kết tại các cơ sở giáo dục. Khi quan sát thực tiễn, có một khía cạnh cần được nhận diện và phân tích thấu đáo để đảm bảo tính minh bạch của thị trường giáo dục xã hội hóa.
Cũng theo đại biểu Tú Anh, khi gói thầu chỉ có một nhà thầu tham gia thì mục tiêu cạnh tranh thực chất không còn. Đại biểu lý giải: "Khi tính cạnh tranh bị triệt tiêu, nguy cơ đầu tiên là sự méo mó về giá. Trong đấu thầu cạnh tranh, các nhà thầu buộc phải cắt giảm biên lợi nhuận và tối ưu hóa chi phí. Ngược lại, khi biết mình là "ngựa độc", đơn vị duy nhất tham gia sẽ chào giá sát với giá trần của gói thầu - mức giá này thường bao gồm cả các chi phí "phi chính thức" và lợi nhuận siêu ngạch.
Điều quan trọng hơn vấn đề không chỉ là giá, mà còn là chất lượng dinh dưỡng. Khi không có áp lực cạnh tranh, nhà thầu không có động lực cải thiện thực đơn, kiểm soát nguồn nguyên liệu hay nâng chuẩn dinh dưỡng. Theo ý kiến của nhiều phụ huynh và cử tri, việc xây dựng các tiêu chí chặt chẽ đánh giá nhà thầu, nâng cao tính cạnh tranh và minh bạch trong lựa chọn nhà thầu là yếu tố quyết định hiệu quả chính sách hỗ trợ suất ăn bán trú, bảo đảm sự phát triển toàn diện về thể chất và trí tuệ cho học sinh".
Đại biểu Quốc hội chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng cũng nêu quan điểm, khi chỉ có một nhà thầu tham gia và trúng thầu, nhà trường và cơ quan quản lý cần công khai lý do để dư luận xã hội không còn băn khoăn.
Theo quy định hiện hành, khi hết thời điểm đóng thầu mà chỉ có 1 nhà thầu tham dự, chủ đầu tư có quyền xử lý tình huống theo hai hướng: gia hạn thời gian mời thầu hoặc mở thầu ngay để tiến hành đánh giá. Tuy nhiên quyết định này thường được đưa ra mà không có giải trình công khai.
Về nguyên tắc quản trị công, công khai lý do khi chỉ có một nhà thầu phục vụ hai mục tiêu: thứ nhất, buộc ban lãnh đạo nhà trường phải tự kiểm tra xem hồ sơ mời thầu có vô tình hoặc cố ý thiết kế theo kiểu "định hướng" hay không; thứ hai, tạo cơ sở để cơ quan quản lý cấp trên và phụ huynh thực hiện giám sát theo chiều ngang.
"Thực tế hiện nay, dù Thông tư 09/2024/TT-BGDĐT đã yêu cầu các cơ sở giáo dục công khai hoạt động thu chi tài chính, nhiều trường phê duyệt nhà thầu trúng thầu cung cấp sữa uống cho học sinh nhưng chưa công khai đủ thông tin theo quy định. Khoảng cách giữa quy định và thực thi này cần được khắc phục bằng chế tài cụ thể, không chỉ bằng kêu gọi", đại biểu Tú Anh kiến nghị.
Vị đại biểu cũng nhìn nhận, nếu toàn bộ tiêu chí lựa chọn, hồ sơ mời thầu, danh sách doanh nghiệp tham gia, kết quả và lý do lựa chọn đơn vị trúng thầu được công khai thì sẽ tạo ra nhiều tác động tích cực. Về lý thuyết công khai thông tin, minh bạch hóa hồ sơ thầu tạo ra hai tác động có giá trị.
Tác động thứ nhất là răn đe trước khi vi phạm. Khi ban lãnh đạo nhà trường biết rằng toàn bộ tiêu chí lựa chọn sẽ được phụ huynh và dư luận kiểm tra, họ sẽ thận trọng hơn trong việc thiết kế hồ sơ mời thầu có lợi cho một đơn vị cụ thể.
Tác động thứ hai là kích hoạt giám sát xã hội chủ động. Phụ huynh có đủ năng lực để đánh giá xem tiêu chí kỹ thuật có hợp lý không nếu được tiếp cận thông tin. Để tăng tính cạnh tranh, công tác thông tin, minh bạch từ kế hoạch lựa chọn nhà thầu, mời thầu, xử lý kiến nghị, làm rõ khi có yêu cầu cần được chú trọng và đẩy mạnh.
Để xây dựng cơ chế lựa chọn nhà thầu suất ăn, sữa học đường theo hướng công khai hơn, cạnh tranh hơn, đặt quyền lợi học sinh ở trung tâm, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đưa ra bốn nhóm giải pháp.
Một là, tách quyền soạn hồ sơ mời thầu khỏi nhà trường. Hiện nay, bên mời thầu chính là nhà trường - đơn vị có thể có "quan hệ lợi ích" với đơn vị cung cấp hiện tại. Cơ quan quản lý ban hành bộ tiêu chí khung thống nhất cho từng cấp học, trong đó quy định rõ tiêu chuẩn tối thiểu về an toàn thực phẩm, dinh dưỡng theo khuyến nghị của Bộ Y tế, năng lực hạ tầng bếp và logistics. Các tiêu chí cần bao gồm: năng lực tài chính, kinh nghiệm cung cấp dịch vụ suất ăn, đội ngũ nhân viên được đào tạo về dinh dưỡng và vệ sinh an toàn thực phẩm, hệ thống cơ sở vật chất đạt chuẩn, khả năng kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào và truy xuất nguồn gốc thực phẩm khi cần thiết.
Hai là, gộp các gói thầu nhỏ thành gói thầu cụm địa bàn. Một trong những lý do khiến ít doanh nghiệp tham gia là quy mô gói thầu quá nhỏ, thời gian ngắn, chi phí chuẩn bị hồ sơ không tương xứng.
Ba là, thiết lập cơ chế giám sát hậu hợp đồng có sự tham gia của phụ huynh. Trúng thầu chỉ là điểm khởi đầu. Cần quy định pháp lý bắt buộc nhà trường thành lập Ban giám sát bữa ăn có sự tham gia của đại diện phụ huynh, với quyền kiểm tra thực đơn thực tế so với thực đơn cam kết, kiểm tra nguồn gốc thực phẩm, và quyền kiến nghị hủy hợp đồng nếu vi phạm nghiêm trọng.
Bốn là, xây dựng cơ sở dữ liệu công khai về lịch sử trúng thầu toàn quốc. Dữ liệu từ Hệ thống đấu thầu quốc gia hiện đã có, nhưng chưa được khai thác để phát hiện sớm các mẫu hình bất thường. Cần yêu cầu công khai dữ liệu đấu thầu suất ăn học đường theo định dạng mở (open data), cho phép báo chí, tổ chức xã hội và phụ huynh tra cứu, phân tích và phản biện. Điều này có chi phí gần như bằng không nhưng tác dụng minh bạch hóa rất lớn.
Thông tin liên quan đến suất ăn, sữa học đường, nhà trường phải công khai ở mức cao
Cùng trao đổi, Luật sư Nông Minh Chiến - Giám đốc Công ty Luật Chiến Minh chia sẻ, theo quy định tại điểm n khoản 4 Điều 84 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, "gói thầu cung cấp suất ăn, bữa ăn học đường hoặc mua thực phẩm, nguyên liệu, nhiên liệu đầu vào để thực hiện việc cung cấp suất ăn, bữa ăn học đường cho học sinh bán trú, nội trú tại cơ sở giáo dục công lập..." được áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt.
Trên cơ sở đó, pháp luật cho phép các trường thực hiện quy trình rút gọn gồm 4 bước, trong đó điểm nhấn là: Chủ đầu tư (nhà trường) được quyền thương thảo trực tiếp với nhà thầu mà họ "xác định" là có đủ năng lực, kinh nghiệm. Như vậy, nhà trường được trao quyền lựa chọn đơn vị.
Tuy nhiên, tính cạnh tranh ở đây chuyển sang một trạng thái khác: đó là sự cạnh tranh về hồ sơ năng lực và uy tín thương hiệu để được nhà trường "chọn mặt gửi vàng" vào danh sách thương thảo.
"Còn về tình trạng "một mình một chợ" trong đấu thầu dịch vụ ở trường học, tôi nghĩ rằng đây chính là mặt trái của cơ chế lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt. Khi quy trình được rút gọn thành thương thảo trực tiếp, ranh giới giữa việc chọn nhà thầu tốt và ưu ái "sân sau" trở nên rất mong manh.
Nếu việc đánh giá năng lực nhà thầu không công khai, khách quan thì quy trình này rất dễ bị biến tướng thành hình thức hợp thức hóa cho nhà thầu độc quyền. Mà khi thiếu cạnh tranh, nguy cơ chất lượng giảm, giá tăng là điều khó tránh khỏi, và đối tượng chịu ảnh hưởng cuối cùng chính là học sinh", Luật sư Chiến nhận định.
Cũng theo Luật sư Chiến, đối với các thông tin liên quan đến suất ăn hay sữa học đường, nhà trường phải công khai ở mức cao vì đây là khoản tiền do phụ huynh đóng góp và liên quan trực tiếp đến sức khỏe học sinh.
Theo đó, các thông tin công khai cần bao gồm: đơn vị cung cấp, tiêu chí lựa chọn, giá cả, nguồn gốc sản phẩm và cơ chế kiểm tra chất lượng. Thông tin càng minh bạch thì càng hạn chế được nghi ngờ về lợi ích nhóm hay tình trạng "sân sau", đồng thời tạo niềm tin cho phụ huynh và xã hội.
Luật sư nhìn nhận: "Công khai hồ sơ mời thầu, tiêu chí lựa chọn, danh sách doanh nghiệp tham gia và kết quả lựa chọn nhà thầu hoàn toàn phù hợp với tinh thần minh bạch của pháp luật đấu thầu hiện nay. Đặc biệt trong lĩnh vực suất ăn, sữa học đường - nơi liên quan trực tiếp đến sức khỏe học sinh và tiền đóng góp của phụ huynh thì minh bạch không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là trách nhiệm xã hội của nhà trường.
Việc tăng cường công khai sẽ giúp phụ huynh, cơ quan quản lý và xã hội có điều kiện giám sát khách quan hơn, từ đó hạn chế nguy cơ “sân sau”, lợi ích nhóm hay tình trạng “một mình một chợ”. Đồng thời, điều này cũng tạo áp lực để các doanh nghiệp nâng cao chất lượng dịch vụ, bảo đảm an toàn thực phẩm và cạnh tranh lành mạnh hơn vì quyền lợi của học sinh".
Theo luật sư, để hạn chế tình trạng “một mình một ngựa” trong các gói dịch vụ trường học, cần có cơ chế giám sát đặc biệt và tiêu chuẩn công khai cao hơn nhiều so với dịch vụ thông thường. Bởi vì suất ăn, sữa, nước uống liên quan trực tiếp đến sức khỏe và sự phát triển của học sinh, lại do phụ huynh đóng tiền. Không thể để xảy ra tình trạng "khoán trắng" cho nhà trường hay nhà cung cấp. Ngoài việc công khai nhà cung cấp, giá cả, cần thêm kiểm tra định kỳ về chất lượng, nguồn gốc, quy trình chế biến, lưu mẫu, và phải có cơ chế để phụ huynh, ban đại diện cùng tham gia giám sát thực tế.
Bên cạnh đó, cần quy định rõ ràng tiêu chí đánh giá nhà thầu khi áp dụng hình thức lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt; bắt buộc công khai kết quả lựa chọn, lý do lựa chọn trên website nhà trường và cổng thông tin đấu thầu; tăng trách nhiệm giải trình của người đứng đầu. Đồng thời có cơ chế thanh tra độc lập và xử lý nghiêm các trường hợp lợi dụng cơ chế đặc biệt để tạo lợi ích nhóm, độc quyền.
Đặt yếu tố công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình lên trên hết
Trao đổi với phóng viên, ông Ngô Văn Sửu- nguyên Vụ trưởng Vụ 1, Ủy ban Kiểm tra Trung ương cho rằng, việc các gói thầu cung cấp suất ăn, sữa học đường được tổ chức theo hình thức đấu thầu rộng rãi nhưng cuối cùng chỉ có duy nhất một doanh nghiệp tham gia và trúng thầu là vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng, khách quan, đồng thời phải tăng cường giám sát để bảo đảm tính minh bạch, cạnh tranh thực chất.
Theo ông Sửu, điều dư luận và phụ huynh quan tâm không chỉ nằm ở tính "đúng quy trình", mà còn là việc các tiêu chí mời thầu có thực sự tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng hay không; có xảy ra tình trạng tiêu chí "đo ni đóng giày", vô hình trung hạn chế sự tham gia của các doanh nghiệp khác hay không.
Suất ăn học đường, sữa uống trong trường học là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe, sự phát triển thể chất của học sinh, đồng thời tác động đến quyền lợi của rất nhiều phụ huynh. Vì vậy, càng phải đặt yêu cầu công khai, minh bạch lên hàng đầu.
Công khai rộng rãi tiêu chí gói thầu sữa, suất ăn bán trú ở trường sẽ ngăn "lợi ích nhóm", "sân sau"
Theo vị nguyên Vụ trưởng Vụ 1, Ủy ban Kiểm tra Trung ương, trong bối cảnh xã hội ngày càng quan tâm đến chất lượng dịch vụ trong trường học, việc công khai thông tin không nên dừng ở mức thông báo kết quả lựa chọn nhà thầu, mà cần mở rộng hơn. Cụ thể, các đơn vị cần công khai trên website hoặc cổng thông tin điện tử các nội dung cơ bản như: tiêu chí kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm, điều kiện năng lực nhà thầu, danh sách các đơn vị tham gia dự thầu, đơn vị đủ điều kiện, biên bản đánh giá, cũng như lý do loại hoặc không đáp ứng của từng hồ sơ nếu có...
"Càng công khai đầy đủ thì càng hạn chế được nghi ngại. Phụ huynh có quyền được biết đơn vị nào đang cung cấp suất ăn, sữa uống cho con em mình; tiêu chuẩn ra sao; quy trình lựa chọn thế nào. Khi thông tin được minh bạch, xã hội sẽ cùng tham gia giám sát, qua đó giúp phòng ngừa tiêu cực, lợi ích nhóm hoặc những biểu hiện thiếu khách quan trong quá trình lựa chọn nhà cung cấp", ông Sửu bày tỏ.
Ông cũng cho rằng, cùng với công khai hồ sơ, cơ quan quản lý cần tăng cường hậu kiểm, thanh tra độc lập đối với các gói thầu liên quan đến trường học, đặc biệt tại những địa phương hoặc đơn vị nhiều năm liên tiếp chỉ có một doanh nghiệp tham gia và trúng thầu. Việc đánh giá không chỉ dựa trên hồ sơ giấy tờ mà cần kiểm tra thực tế chất lượng suất ăn, nguồn gốc thực phẩm, chất lượng sữa, mức độ hài lòng của phụ huynh và học sinh.
Theo ông Sửu, trong môi trường giáo dục, mọi hoạt động liên quan đến học sinh đều cần đặt yếu tố công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình lên trên hết. Đấu thầu không chỉ nhằm lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ mà còn phải tạo dựng niềm tin xã hội. Nếu phụ huynh còn băn khoăn, nghĩa là các khâu công khai thông tin và giải trình vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện.