Thời gian vừa qua, Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có một số bài viết nêu những băn khoăn của độc giả là phụ huynh về việc thực hiện đấu thầu cung cấp suất ăn bán trú và sữa học đường trong trường học công lập trên cả nước.
Theo chia sẻ của phụ huynh, các gói thầu này có giá trị rất lớn, có gói thầu có trị giá hơn chục tỷ đồng nhưng đang được lựa chọn theo hình thức chỉ định thầu rút gọn hoặc chỉ định thầu trong trường hợp đặc biệt.
Ngoài ra, ở nhiều trường học, hình thức thầu cạnh tranh nhưng chỉ có một nhà thầu tham dự và trúng thầu. Điều này khiến cho phụ huynh băn khoăn về tính hấp dẫn, minh bạch của các gói thầu, quan trọng nhất là khi có ít nhà thầu tham gia với gói thầu hàng chục tỷ đồng như vậy thì làm sao đảm bảo được cạnh tranh về giá cả, chất lượng có lợi nhất cho học sinh.
Gói thầu hàng tỷ đồng nhưng có một nhà thầu trúng, căn cứ vào đâu để đánh giá chất lượng
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về vấn đề này, Phó Giáo sư Trần Hậu - Uỷ viên Hội đồng tư vấn về Khoa học - Giáo dục và Môi trường (nay là Hội đồng tư vấn về Khoa học công nghệ và Chuyển đổi số) thuộc Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng, cơ quan quản lý nên có sự điều chỉnh các quy định trong hoạt động đấu thầu tại các trường học công lập để đảm bảo hoạt động này ngày càng trở nên minh bạch và hiệu quả hơn.
"Hoạt động đấu thầu, lựa chọn nhà cung cấp cho chương trình liên quan đến ngân sách phải tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là Nghị định 214/2025/NĐ-CP do Chính phủ ban hành ngày 4/8/2025 quy định chi tiết một số điều của Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu.
Các quy định này nhấn mạnh yêu cầu về tính cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm giải trình trong quá trình tổ chức đấu thầu. Việc áp dụng đúng quy định không chỉ giúp hạn chế nguy cơ tiêu cực, lợi ích nhóm mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp. Đặc biệt là các doanh nghiệp kinh doanh, phân phối sữa và thực phẩm trong trường học thì việc minh bạch trong đấu thầu cần được giám sát chặt chẽ hơn vì chất lượng sản phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của học sinh.
Vì thế, nếu các gói thầu này có quá ít nhà thầu tham gia thì quá ít thông tin để đối sánh về chất lượng của các đơn vị với nhau. Nếu lựa chọn sản phẩm không phù hợp hoặc chất lượng không được kiểm soát chặt chẽ thì hệ lụy ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe lâu dài của học sinh là khó tránh khỏi", Phó Giáo sư Trần Hậu nhấn mạnh.
Cùng bày tỏ quan điểm về vấn đề này, bà Tăng Thị Ngọc Mai - Đại biểu Quốc hội khóa XIV, nguyên Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long) lo ngại việc có quá ít nhà thầu tham gia đấu thầu gói thầu giá trị lớn sẽ khó kiểm soát được chất lượng thực sự của sản phẩm cung ứng, đặc biệt là các sản phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của học sinh như sữa hoặc thực phẩm phục vụ bữa ăn bán trú.
Qua đó, nguyên Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Trà Vinh cho rằng, thời gian tới các cơ quan quản lý nên có sự quan tâm hơn đối với công tác đấu thầu trong các trường học công lập. Trong đó chú trọng việc đảm bảo tính cạnh tranh trong việc cung ứng các sản phẩm như sữa, thực phẩm trong trường học bằng việc cho các nhà trường được dùng "phép thử" khi cho thêm đơn vị cung cấp trong cùng một trường học. Sau khi nhận được đánh giá từ nhiều phía trong đó có phụ huynh, đơn vị nào có cung cách phục vụ và chất lượng sản phẩm tốt hơn thì có thể làm tiêu chí ưu tiên lựa chọn trong năm tiếp theo.
Bà Tăng Thị Ngọc Mai chia sẻ thêm: "Có thể thấy rằng với những gói thầu có giá trị lớn đồng nghĩa với việc gói thầu đó phải cung ứng một lượng lớn sản phẩm. Nếu có quá ít nhà thầu cung cấp trong một trường học thì phụ huynh và học sinh rất khó để đánh giá được chất lượng sản phẩm được cung cấp đó đã thật sự tốt nhất hay chưa.
Đó là chưa kể việc có ít nhà cung cấp thì khi xảy ra các sự cố buộc đơn vị cung cấp dừng cung ứng sản phẩm trong trường học thì sẽ ảnh hưởng đến hoạt động ăn bán trú của học sinh, rất bị động.
Ngoài ra, từ việc khởi tố nguyên hiệu trưởng và kế toán ở một trường học tại Thái Nguyên có hành vi nhận hối lộ từ nhà cung cấp thực phẩm bán trú cho thấy vẫn còn một số lỗ hổng trong quản lý. Có thể khi chỉ có một đơn vị "độc quyền" cung cấp sản phẩm thì tính cạnh tranh khi đưa sản phẩm vào trường cũng dễ dãi hơn. Từ đó chính đối tượng là học sinh lại không được sử dụng các sản phẩm theo đúng giá trị kinh tế mà phụ huynh đã bỏ ra".
Cần công khai tiêu chí lựa chọn nhà thầu, danh sách nhà thầu đạt tiêu chuẩn ở website trường, sở giáo dục
Theo Phó Giáo sư Trần Hậu, tính minh bạch trong quá trình đấu thầu cũng cần được tăng cường nhằm tạo niềm tin cho phụ huynh và xã hội. Việc công khai tiêu chí lựa chọn, quy trình đánh giá hồ sơ, kết quả trúng thầu và trách nhiệm của các bên liên quan sẽ giúp hạn chế những nghi ngờ về thiếu công bằng hoặc ưu ái doanh nghiệp.
Các sản phẩm như thực phẩm cho bữa ăn bán trú hoặc sữa học đường chỉ thực sự đạt hiệu quả khi vừa đảm bảo chất lượng dinh dưỡng, vừa đảm bảo tính công khai, minh bạch và tuân thủ đúng quy định pháp luật trong toàn bộ quá trình lựa chọn nhà cung cấp.
"Bên cạnh chất lượng sản phẩm, năng lực thực sự của đơn vị cung cấp cũng là vấn đề đặc biệt quan trọng. Một doanh nghiệp tham gia cung cấp sữa học đường cần chứng minh được năng lực sản xuất, hệ thống kiểm định chất lượng, điều kiện bảo quản, vận chuyển cũng như khả năng cung ứng ổn định trong thời gian dài.
Nếu chỉ lựa chọn nhà cung cấp dựa trên yếu tố giá thấp mà bỏ qua năng lực thực tế thì rất dễ dẫn đến nguy cơ chậm cung ứng, thiếu hụt sản phẩm hoặc không đảm bảo chất lượng trong quá trình triển khai.
Vì thế, việc công khai tên các nhà thầu trúng thầu trong các trường học công lập cũng như công khai các tiêu chí lựa chọn nhà thầu cần được thực hiện đồng thời để phụ huynh có sự đối sánh, chọn", Phó Giáo sư Trần Hậu nhấn mạnh.
Còn theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đăng Sinh - nguyên Chủ nhiệm khoa Triết học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Triết học Việt Nam, ngoài việc công khai các nhà thầu đủ tiêu chuẩn và các nhà thầu từng vi phạm quy định đấu thầu thì việc nâng cao trách nhiệm giám sát của phụ huynh cũng cần được chú trọng.
"Trong việc thực hiện đấu thầu cung cấp thực phẩm bán trú và sữa học đường thì yêu cầu về đơn vị tổ chức đấu thầu phải xây dựng hồ sơ mời thầu rõ ràng, tiêu chí kỹ thuật minh bạch và thực hiện đánh giá khách quan giữa các doanh nghiệp tham gia là rất cần thiết để làm tiêu chí đánh giá.
Nếu quá trình lựa chọn thiếu minh bạch hoặc có dấu hiệu ưu ái cho một doanh nghiệp nhất định sẽ làm mất đi ý nghĩa của đấu thầu, đồng thời gây ảnh hưởng đến niềm tin của phụ huynh và xã hội.
Bên cạnh đó, đối với trách nhiệm về thủ tục đấu thầu, chính các trường học cũng phải chịu trách nhiệm kiểm soát chất lượng sản phẩm sau khi tiếp nhận từ nhà cung cấp. Đặc biệt đối với trẻ em, nhóm đối tượng nhạy cảm về sức khỏe và dinh dưỡng thì mọi tiêu chí về an toàn thực phẩm, thành phần dinh dưỡng, hạn sử dụng và điều kiện bảo quản chất lượng sữa đều phải được kiểm tra nghiêm ngặt.
Vì thế, không thể chỉ dừng lại ở việc doanh nghiệp cung cấp hồ sơ đạt yêu cầu mà cần có cơ chế giám sát thực tế trong suốt quá trình triển khai, trong đó quan trọng nhất là vai trò giám sát của phụ huynh", Phó Giáo sư Trần Đăng Sinh cho hay.
Còn theo quan điểm của bà Tăng Thị Ngọc Mai, việc công khai các thông tin liên quan đến nhà thầu cung cấp thực phẩm ăn bán trú và sữa học đường để phụ huynh và xã hội giám sát là cách làm hữu hiệu nhất để nâng cao chất lượng của nhà thầu.
"Trên thực tế không ít các nhà thầu là "sân sau" của lãnh đạo địa phương hoặc hiệu trưởng nhà trường. Thậm chí có nhà thầu vì "lợi nhuận" trước mắt, để được trúng thầu thì không tránh khỏi việc họ làm "đẹp" hồ sơ hoặc hồ sơ năng lực "ảo". Vì thế việc công khai các tiêu chí lựa chọn nhà thầu cũng như công khai thông tin nhà thầu tham gia là rất quan trọng trước khi lựa chọn chính thức.
Đối với vấn đề năng lực nhà thầu thì các yêu cầu về năng lực kinh nghiệm, hợp đồng tương tự, các yếu tố của báo cáo tài chính năm trước, số thuế phải nộp, số tiền nộp bảo hiểm xã hội còn nợ ngân sách cũng cần được công khai để phụ huynh có thể tra cứu xem toàn bộ thông tin đó có chính xác hay không", bà Tăng Thị Ngọc Mai nhấn mạnh.
Ngoài ra, theo góp ý của nguyên Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Trà Vinh, cơ quan quản lý cũng nên có một số biện pháp phù hợp để xử lý các phản ánh, kiến nghị của nhà thầu, báo chí về sai phạm trong công tác đấu thầu như công bố số điện thoại đường dây nóng chuyên về theo dõi, tiếp nhận và xử lý vi phạm trong công tác đấu thầu.
Bên cạnh đó có thêm chế tài đủ mạnh để bảo vệ các doanh nghiệp chân chính, ngăn chặn, hạn chế doanh nghiệp làm ăn gian dối. Có như vậy tính cạnh tranh và mức độ nghiêm chỉnh trong hoạt động đấu thầu, đặc biệt là với các gói thầu cung cấp thực phẩm ăn bán trú và sữa học đường mới ngày càng được nâng cao.
