Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Nghị định ban hành Quy chế tổ chức, quản lý và sử dụng Quỹ học bổng Quốc gia để lấy ý kiến rộng rãi và nhận được nhiều quan tâm từ các cơ sở giáo dục.
Theo đó, học bổng tài năng được triển khai đối với người học từ giáo dục phổ thông đến giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và sau đại học, cùng các tiêu chí gồm: "Kết quả học tập, rèn luyện; Thành tích nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo hoặc phát triển kỹ năng nghề; Giải thưởng, thành tích tại các kỳ thi, cuộc thi, hội thi chuyên môn, tay nghề trong nước và quốc tế; Tiềm năng phát triển, kế hoạch học tập, nghiên cứu, sản phẩm kỹ thuật, sáng kiến cải tiến cá nhân phù hợp với mục tiêu của chương trình học bổng; Phẩm chất, ý thức kỷ luật, tính trung thực của hồ sơ và việc chấp hành quy định của pháp luật, quy định của chương trình".
Theo đại diện một số cơ sở giáo dục, tiêu chí xét chọn thường thông qua sự giới thiệu của các cơ sở giáo dục khiến những tài năng trẻ tự học, có phát minh độc lập hoặc đạt giải thưởng quốc tế tự do có thể gặp rào cản về mặt thủ tục để tiếp cận Quỹ.
Cần bổ sung nhóm "tài năng đổi mới sáng tạo" và quy định rõ hơn về nhóm đối tượng đặc thù
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trường Thịnh - Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ và Thiết kế (Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá, dự thảo đã bước đầu xây dựng phạm vi đối tượng thụ hưởng khá toàn diện. Đây là một điểm tích cực vì phát triển nhân tài cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục, dài hạn không chỉ tập trung ở bậc học cao.
Tuy nhiên, cần mở rộng thêm theo hướng phát hiện sớm, đầu tư trọng điểm và nuôi dưỡng dài hạn đối với một số nhóm đối tượng chiến lược; đồng thời có cơ chế ưu tiên riêng cho học sinh, sinh viên thuộc lĩnh vực công nghệ lõi và công nghệ chiến lược quốc gia. Đây là lĩnh vực sẽ quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong 10-20 năm tới.
Ngoài ra, cần bổ sung nhóm "tài năng đổi mới sáng tạo" bao gồm học sinh, sinh viên có sản phẩm nghiên cứu, startup công nghệ, bằng sáng chế, dự án cộng đồng hoặc năng lực sáng tạo nổi bật. Với nhóm ở khu vực khó khăn, vùng sâu vùng xa hoặc những em có điều kiện kinh tế hạn chế nhưng có tiềm năng phát triển vượt trội cần có thêm cơ chế quan tâm. Ngoài việc phát triển nhân lực chất lượng cao, Quỹ cần tạo ra cơ hội tiếp cận công bằng cho tài năng chưa có điều kiện phát huy năng lực.
Bên cạnh đó, cần xem xét cơ chế thu hút người Việt Nam ở nước ngoài, du học sinh xuất sắc hoặc nhà nghiên cứu trẻ quốc tế tham gia vào các chương trình học bổng và nghiên cứu liên kết với Việt Nam. Trong thời đại cạnh tranh nhân lực toàn cầu, Quỹ nên hướng đến vai trò kết nối hệ sinh thái tri thức Việt Nam trên quy mô quốc tế. Trong tương lai, Quỹ phải trở thành công cụ chiến lược để phát hiện, dẫn dắt và hình thành đội ngũ nhân lực đổi mới sáng tạo cho quốc gia.
Theo thầy Thịnh, các tiêu chí trong dự thảo tương đối toàn diện và đã có sự chuyển biến tích cực khi mở rộng sang nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và kỹ năng nghề. Tuy vậy, cần bổ sung cơ chế đánh giá theo hướng chú trọng năng lực thực chất và tiềm năng phát triển dài hạn. Thực tế nhiều em giỏi về tư duy công nghệ, nghiên cứu, sáng tạo sản phẩm, nhưng chưa có điều kiện tham gia các cuộc thi lớn hay tiếp cận môi trường đào tạo tốt để đạt thành tích nổi bật. Nếu dựa quá nhiều vào giải thưởng hoặc hồ sơ thành tích có thể bỏ sót những nhân tố rất tiềm năng.
Từ đó, nên xem xét thêm tiêu chí liên quan đến sản phẩm thực tiễn, dự án cộng đồng, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng nghiên cứu độc lập hoặc dự án ứng dụng công nghệ như AI, robotics, chuyển đổi số, công nghệ xanh… Đây là những yếu tố phản ánh khá rõ năng lực đổi mới sáng tạo của người học hiện nay.
Cùng bàn về vấn đề này, Thạc sĩ Huỳnh Ngọc Hợi - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Phương Đông cho rằng, để tránh bỏ sót người tài năng cần quy định rõ hơn một số đối tượng.
Đối tượng đầu tiên là người học theo hình thức chuyển đổi nghề nghiệp. Dự thảo tập trung vào giáo dục nghề nghiệp (thường là học sinh, sinh viên), nhưng chưa làm rõ khả năng tiếp cận hỗ trợ của nhóm lớn tuổi cần học lại, chuyển đổi kỹ năng để thích ứng với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi xanh.
Đối tượng thứ hai là học sinh, sinh viên tự do/nghiên cứu độc lập. Tiêu chí xét chọn thường thông qua sự giới thiệu của các cơ sở giáo dục khiến những tài năng trẻ tự học, có phát minh độc lập hoặc đạt giải thưởng quốc tế tự do có thể gặp rào cản về mặt thủ tục để tiếp cận Quỹ.
Với lý do trên để Quỹ học bổng Quốc gia thực sự là đòn bẩy chiến lược, theo thầy Hợi, Bộ Giáo dục và Đào tạo nên cân nhắc bổ sung hoặc tăng điểm ưu tiên (trong khung thang điểm) cho từng nhóm đối tượng sau:
Nhóm người học ngành khoa học cơ bản và công nghệ mũi nhọn, trong đó, cần có tỷ lệ phân bổ cứng hoặc cộng điểm ưu tiên "ở mức cao", đặc biệt ở bậc sau đại học.
Nhóm tài năng trẻ ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới hải đảo, học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn nhưng đạt thành tích nổi bật. Đây là nhóm có nguy cơ bị bỏ lỡ cơ hội phát triển do điều kiện kinh tế hạn chế nên cần xây dựng tiểu chương trình "tài năng vượt khó", xét chọn dựa trên sự tiến bộ vượt bậc và tiềm năng phát triển trong bối cảnh/hoàn cảnh cụ thể của từng địa phương.
Nhóm "tài năng nghệ thuật và thể thao đặc thù" như nghệ thuật truyền thống (tuồng, chèo, cải lương, hội họa dân gian), vận động viên thể thao đỉnh cao. Nhóm này thường phải hy sinh thời gian học văn hóa để tập luyện từ rất sớm. Nếu áp khung tiêu chí rèn luyện học tập thông thường họ sẽ không đủ tiêu chí xét chọn. Vì vậy, cần có tiêu chí riêng, công nhận thành tích thi đấu, biểu diễn tương đương với thành tích học thuật.
Về tiêu chí xét chọn học bổng tài năng, thầy Hợi cho rằng nên bổ sung thêm một số tiêu chí để người học có năng lực thực chất, nhưng chưa có điều kiện tham gia sân chơi lớn hoặc chưa có cơ hội tiếp cận nguồn lực tốt được xét chọn như: đánh giá năng lực sáng tạo và tiềm năng phát triển dài hạn; xem xét mức độ đóng góp thực tế cho cộng đồng, nhà trường hoặc doanh nghiệp thông qua dự án xã hội, sản phẩm ứng dụng, hoạt động chuyển giao tri thức hay sáng kiến phục vụ cộng đồng.
Bổ sung cơ chế đánh giá từ giảng viên, nhà khoa học, đơn vị sử dụng lao động để có góc nhìn đa chiều hơn về năng lực thực hành, tinh thần trách nhiệm và khả năng làm việc nhóm của người học. Với nhóm đối tượng ở vùng khó khăn, điều kiện kinh tế hạn chế nhưng vẫn đạt kết quả cao cần có cơ chế ghi nhận sự nỗ lực vượt khó.
Đối với giáo dục nghề nghiệp nên chú trọng thêm kỹ năng thực hành, khả năng thích ứng công nghệ cũng như hiệu quả làm việc thực tế, thay vì thiên nhiều về thành tích thi cử.
Học bổng đi học tại nước ngoài cần gắn với chiến lược nhân lực quốc gia
Khoản 1, Điều 14 dự thảo quy định về học bổng đi học tại nước ngoài như sau: "học bổng cho người học đi học tại nước ngoài là chương trình học bổng nhằm hỗ trợ người học tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, thực tập, trao đổi hoặc nghiên cứu ở nước ngoài, phục vụ mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao theo mục tiêu của Quỹ".
Góp ý cho nội dung này, thầy Hợi nêu quan điểm, với học bổng đi học tại nước ngoài cần tập trung vào các lĩnh vực công nghệ lõi, tránh dàn trải ngân sách cho những ngành thị trường đã tự điều tiết tốt. Đặc biệt, nên ưu tiên giảng viên trẻ, nhà nghiên cứu trẻ xuất sắc, bởi đây là nhóm đối tượng có mục tiêu nghề nghiệp rõ ràng, gắn bó với hệ thống nghiên cứu - đào tạo trong nước và có khả năng lan tỏa tri thức sau khi trở về cao hơn.
Bên cạnh đó, cần chuyển từ "giữ chân cơ học" sang "vòng tuần hoàn tri thức". Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc cho phép người học ở lại các trung tâm công nghệ lớn thêm vài năm để tích lũy kinh nghiệm thực chiến có thể mang lại giá trị lớn hơn cho Việt Nam sau khi họ quay về. Quan trọng là cần có cơ chế kết nối, theo dõi và tạo động lực để họ quay trở lại đúng thời điểm.
"Để Quỹ thực sự phát huy hiệu quả và tạo được niềm tin xã hội, cơ chế phân bổ cần được xây dựng theo hướng công bằng, minh bạch nhưng vẫn có tính linh hoạt giữa các nhóm ngành và cơ sở giáo dục.
Trước hết, cần có khung tiêu chí phân bổ thống nhất trên phạm vi toàn quốc, đảm bảo các yếu tố như: chất lượng đào tạo, đặc thù ngành nghề, thành tích nghiên cứu - đổi mới sáng tạo cũng như nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của đất nước.
Tiếp đó, cần phân bổ theo tỷ lệ kết hợp giữa "phần cứng" và "phần cạnh tranh". Trong đó, "phần cứng" sẽ được phân bổ cho các cơ sở giáo dục để bảo đảm mọi trường đều có cơ hội tiếp cận; "phần cạnh tranh" sẽ xét theo năng lực và kết quả thực tế như thành tích đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, tỷ lệ sinh viên xuất sắc hoặc đóng góp cho cộng đồng.
Quỹ cần tránh tập trung học bổng quá nhiều vào các trường lớn ở đô thị hoặc các ngành "hot". Với các ngành ít nổi bật nhưng cần cho sự phát triển bền vững quốc gia cần có tỷ lệ ưu tiên riêng.
Trong quá trình phân bổ và xét chọn, cần công khai toàn bộ quy trình và công bố rõ tiêu chí, thang điểm, số lượng suất học bổng cho từng nhóm ngành và từng cơ sở giáo dục. Cùng với đó, nên xây dựng cơ chế giám sát độc lập, phản biện và tiếp nhận khiếu nại nhằm hạn chế tiêu cực hoặc lợi ích cục bộ.
Mục tiêu cuối cùng không phải chia đều Quỹ, mà tạo cơ hội công bằng cho người học có năng lực thực chất ở mọi vùng miền, mọi loại hình cơ sở đào tạo và mọi lĩnh vực mà xã hội đang cần", thầy Hợi nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ và Thiết kế (Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, cần ưu tiên lĩnh vực công nghệ chiến lược và các ngành Việt Nam đang có nhu cầu lớn về nguồn nhân lực chất lượng cao; đồng thời tập trung đầu tư vào cá nhân có năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khả năng dẫn dắt hệ sinh thái khoa học, công nghệ.
Nhà nước nên có chính sách kết nối và tạo môi trường để người học sau khi trở về có thể phát huy năng lực thông qua các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ hoặc chương trình đổi mới sáng tạo quốc gia. Cơ chế ràng buộc cần tạo được động lực phát triển nghề nghiệp, cơ hội nghiên cứu và môi trường làm việc đủ tốt để người tài muốn quay về và cống hiến lâu dài.
Để Quỹ học bổng Quốc gia thực sự trở thành công cụ phát triển nhân tài, Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ và Thiết kế (Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh) lưu ý phải chuyển từ tư duy cấp hỗ trợ tài chính sang tư duy đầu tư chiến lược cho nguồn nhân lực tương lai. Quỹ cần đồng hành cùng người học thông qua hệ sinh thái phát triển gồm cố vấn học thuật, kết nối doanh nghiệp, cơ hội nghiên cứu, đổi mới sáng tạo cùng định hướng nghề nghiệp dài hạn.
Song song với đó, cần đặc biệt quan tâm đến cơ hội tiếp cận công bằng cho học sinh, sinh viên ở địa phương khó khăn, vùng sâu vùng xa hoặc người có tiềm năng tốt nhưng thiếu điều kiện phát triển.
Trong quá trình xét chọn cần minh bạch thông tin, ứng dụng công nghệ số và có cơ chế đánh giá đa chiều để hạn chế việc phụ thuộc vào thành tích hình thức. Nếu được triển khai đúng hướng, Quỹ sẽ không chỉ hỗ trợ người học, mà còn trở thành nền tảng quan trọng để xây dựng đội ngũ nhân lực đổi mới sáng tạo và có năng lực cạnh tranh quốc gia trong tương lai.
Trong khi đó, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Phương Đông có thêm đề xuất để Quỹ học bổng trở thành "bệ phóng" tài năng.
Thứ nhất, xây dựng cơ chế "học bổng động" và mô hình cố vấn đồng hành. Thay vì chỉ cấp phát tiền, Quỹ nên có mạng lưới tài năng quốc gia để mỗi người nhận học bổng sẽ được kết nối với một cố vấn là chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành... Việc này giúp người học vừa nhận được hỗ trợ tài chính vừa được định hướng nghề nghiệp và có thêm cơ hội nghiên cứu.
Thứ hai, đa dạng hóa nguồn vốn (mô hình hợp tác công - tư PPP). Cơ quan quản lý Nhà nước, Bộ, ban, ngành nên cho phép và khuyến khích tập đoàn kinh tế lớn trong và ngoài nước, quỹ đầu tư tư nhân, nhà hảo tâm tham gia góp vốn dưới hình thức học bổng ủy thác hoặc học bổng thương hiệu chung.
Thứ ba, hình thành chiến dịch "săn tìm tài năng chủ động" cho vùng sâu vùng xa, trong đó đặc biệt chú trọng đến trường trung học phổ thông chuyên ở tỉnh, trường nội trú vùng cao, trường nghề địa phương. Việc này giúp phát hiện những học sinh có tư duy xuất sắc, thay vì để các em tự tìm hiểu và vướng vào thủ tục hành chính phức tạp.
Thứ tư, xây dựng cơ chế "hoàn trả mềm" cho học bổng đi học ở nước ngoài. Quỹ nên áp dụng cơ chế hoàn trả linh hoạt, để người học lựa chọn theo hai phương án: miễn hoàn trả khi trở về phục vụ đất nước ngay sau khi tốt nghiệp; hoặc trích lại tỷ lệ phần trăm thu nhập nhất định gửi về đóng góp cho Quỹ nếu ở lại nước ngoài làm việc 3-5 năm để tích lũy kinh nghiệm.