Bộ Giáo dục và Đào tạo đang trình Chính phủ dự thảo Nghị định Quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược học bổng STEM nhằm hỗ trợ người học STEM trong mùa tuyển sinh đại học năm 2026.
Danh mục nhóm ngành đề xuất được cấp học bổng dự kiến gồm 15 nhóm ngành bao gồm: Sinh học, Sinh học ứng dụng, Khoa học vật chất, Khoa học trái đất, Toán học, Thống kê, Máy tính, Công nghệ thông tin, Kỹ thuật cơ khí và cơ kỹ thuật, Kỹ thuật điện - điện tử và viễn thông, Kỹ thuật hóa học - vật liệu - luyện kim và môi trường, Vật lý kỹ thuật, Kỹ thuật địa chất - địa vật lý và trắc địa, Kỹ thuật mỏ, và Xây dựng.
Theo đại diện một số cơ sở giáo dục đào tạo nhóm ngành Toán học, Thống kê chính sách này nếu được thông qua sẽ tạo động lực lớn để thu hút người học xuất sắc theo đuổi các lĩnh vực mà xã hội đang rất cần nhưng lại thiếu nhân lực.
Học bổng STEM là “đòn bẩy” thu hút thí sinh xuất sắc theo học các ngành khoa học cơ bản
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Bình - Trưởng phòng, Phòng Công tác Sinh viên và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) bày tỏ: “Theo tôi, học bổng STEM được triển khai sẽ là bước tiến tích cực trong chính sách hỗ trợ và thu hút người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.
Ở bậc đại học, dự kiến mức học bổng từ khoảng 3,7 đến 5,5 triệu đồng/tháng có thể giúp sinh viên giảm đáng kể áp lực tài chính, nhất là chi phí học tập, tài liệu, ký túc xá và sinh hoạt tối thiểu. Đối với học viên cao học và nghiên cứu sinh, mức hỗ trợ tối đa 8,4 triệu đồng/tháng có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều người học cần dành phần lớn thời gian cho nghiên cứu và tham gia các nhóm nghiên cứu tại trường, viện”.
Theo thầy Bình, trong khoảng 5 năm gần đây, công tác tuyển sinh của trường duy trì xu hướng ổn định và từng bước cải thiện về chất lượng đầu vào, đặc biệt ở nhóm ngành Toán học, Toán tin và Khoa học dữ liệu.
Nếu chính sách học bổng được triển khai ổn định và lâu dài, sẽ tạo ra tác động tích cực đối với cả chất lượng đầu vào lẫn định hướng nghề nghiệp của sinh viên theo học ngành Toán học nói riêng và các ngành khoa học cơ bản, công nghệ kỹ thuật then chốt nói chung.
Trước hết, về công tác tuyển sinh, chính sách học bổng sẽ góp phần gia tăng sức hấp dẫn của các ngành khoa học cơ bản đối với học sinh có năng lực học tập tốt. Trong nhiều năm qua, không ít học sinh giỏi có xu hướng ưu tiên chọn các ngành được xem là “hot” hoặc có cơ hội thu nhập sớm, trong khi các ngành khoa học cơ bản thường đòi hỏi quá trình học tập dài hơi, tính học thuật cao và nhiều thách thức hơn.
Khi có cơ chế hỗ trợ đủ tốt, người học và gia đình sẽ có thêm niềm tin để lựa chọn ngành học phù hợp với năng lực và đam mê. Qua đó, cơ sở giáo dục đại học có cơ hội thu hút nhiều thí sinh xuất sắc hơn vào các lĩnh vực như khoa học cơ bản.
Bên cạnh đó, chính sách này cũng mang ý nghĩa định hướng nghề nghiệp quan trọng đối với người học. Khi sinh viên các ngành khoa học cơ bản được hỗ trợ học bổng ở mức phù hợp, các em sẽ yên tâm học tập, có điều kiện đầu tư cho nghiên cứu và có xu hướng gắn bó lâu dài hơn với con đường khoa học, đổi mới sáng tạo. Đây là yếu tố cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và nền kinh tế tri thức.
Tuy nhiên, để thực sự tạo sức hút mạnh và giữ chân người học xuất sắc, đặc biệt trong các ngành khoa học cơ bản hoặc lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu, mức hỗ trợ này nên được nhìn nhận như một nền tảng ban đầu. Bởi trên thực tế, chi phí sinh hoạt tại các đô thị lớn ngày càng tăng, trong khi người học sau đại học còn cần thêm kinh phí cho nghiên cứu, công bố khoa học, ngoại ngữ và hội nhập quốc tế.
Cùng bàn về nội dung này, Tiến sĩ Võ Đức Cẩm Hải - Trưởng khoa, Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, đề xuất hỗ trợ học bổng từ 3,7-5,5 triệu đồng/tháng cho sinh viên các ngành khoa học cơ bản mang lại ý nghĩa nhất định với người học.
Nhà trường có 2 ngành Toán học và Thống kê nằm trong danh sách dự kiến người học được hỗ trợ học bổng, học phí của 2 ngành này khoảng 40 triệu đồng/năm học. Như vậy, nếu sinh viên được hỗ trợ trong khoảng 10 tháng (tương đương 1 năm học) thì tổng mức học bổng sẽ dao động từ 37 - 55 triệu đồng/năm học, có thể giải quyết vấn đề chi phí học tập.
Bên cạnh chính sách học bổng dự kiến, hiện nay lĩnh vực Toán học còn có Chương trình học bổng Toán quốc gia, tại trường, mỗi năm có khoảng 50 suất dành cho sinh viên. Khi kết hợp giữa các học bổng khác nhau thì mức hỗ trợ dành cho người học Toán học rất thu hút.
Chính sách học bổng STEM có thể giúp các trường có thêm lợi thế cạnh tranh để thu hút nhóm sinh viên giỏi ở tốp đầu. Khi thu hút được nhiều học sinh xuất sắc hơn thì điểm chuẩn chắc chắn sẽ tăng lên và chất lượng tuyển sinh cũng được cải thiện.
Song, thầy Hải cũng cho rằng, nếu chính sách được triển khai theo hướng hỗ trợ diện rộng thì mức học bổng này có ý nghĩa khích lệ nhưng nếu mục tiêu của chính sách là thu hút học sinh xuất sắc, đầu tư cho nhóm nhân lực tinh hoa theo học và gắn bó lâu dài với các ngành khoa học cơ bản thì mức hỗ trợ này chưa thực sự đủ sức hấp dẫn.
“Với chính sách học bổng dự kiến cho sinh viên khoa học cơ bản, trong đó có Toán học, Thống kê, tôi kỳ vọng có thể thu hút được những học sinh xuất sắc, như học sinh đạt giải quốc gia, quốc tế lĩnh vực Toán học hoặc các em trong đội tuyển học sinh giỏi Toán.
Tuy nhiên, với những đối tượng đó, hiện nay nhiều ngành học khác có sức hút rất lớn về cơ hội nghề nghiệp và thu nhập nên mức học bổng này dù đã mang tính khuyến khích nhưng vẫn chưa đủ nổi bật để cạnh tranh trong việc thu hút nhân tài”, thầy Hải nhận định.
Đối với bậc sau đại học, mức học bổng tối đa 8,4 triệu đồng/tháng dành cho học viên cao học và nghiên cứu sinh là mức tương đối hấp dẫn trong bối cảnh hiện nay, đủ để người học trang trải học phí và một phần chi phí nghiên cứu, sinh hoạt phí.
Mức hỗ trợ cần điều chỉnh linh hoạt theo biến động chi phí và đặc thù của từng nhóm ngành
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến, điều kiện cụ thể được nhận học bổng STEM như sau:
Nhóm thứ nhất, các thí sinh đạt giải Nhất, Nhì, Ba trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia hoặc quốc tế (thời gian đạt giải không quá 3 năm).
Nhóm thứ hai, các thí sinh có tổng điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong tổ hợp xét tuyển gồm môn Toán và hai môn trong số bốn môn Lý, Hóa, Sinh, Tiếng Anh từ 22,5 điểm trở lên (không tính điểm ưu tiên, điểm cộng, không tính điểm quy đổi môn tiếng Anh nếu thí sinh sử dụng chứng chỉ ngoại ngữ để miễn thi tốt nghiệp).
Nhóm thí sinh thứ hai cũng phải bảo đảm nằm trong nhóm 30% thí sinh đạt điểm trúng tuyển cao nhất cùng nhóm ngành trên phạm vi toàn quốc.
Bên cạnh đó, để duy trì học bổng trong toàn khóa, người học phải đáp ứng các yêu cầu về kết quả học tập, tiến độ tích lũy tín chỉ, kỷ luật học tập và đối với bậc sau đại học, là năng lực nghiên cứu khoa học.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Hiện - Trưởng khoa, Khoa Toán - Tin, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho hay, mức học bổng STEM dự kiến cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược là phù hợp và có ý nghĩa tích cực đối với công tác tuyển sinh những ngành này.
Hiện nay, ngành Toán học tại trường tuyển sinh tương đối tốt và cơ hội việc làm sau tốt nghiệp cũng ngày càng rộng mở. Khi có thêm chính sách học bổng hỗ trợ người học, trường sẽ có thêm lợi thế trong thu hút thí sinh giỏi và nâng cao chất lượng đầu vào.
Thầy Hiện cũng đánh giá, các tiêu chí lựa chọn của học bổng tương đối rõ ràng, thuận lợi cho quá trình triển khai và lựa chọn người học có năng lực nổi trội. Với nhóm thứ nhất là những học sinh đã được kiểm chứng về năng lực học thuật ở mức cao, có tiềm năng phát triển trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ và nghiên cứu chuyên sâu.
Với nhóm thứ hai xét theo điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông, việc đáp ứng điều kiện nhận học bổng sẽ có tính cạnh tranh rất cao. Mức 22,5 điểm chỉ mang tính ngưỡng điều kiện ban đầu, bởi trên thực tế, những năm gần đây, điểm số nằm trong nhóm 30% thí sinh đạt điểm trúng tuyển cao nhất của ngành Toán học cao hơn đáng kể mức điểm được đưa ra.
Trong khi đó, Trưởng phòng, Phòng Công tác Sinh viên và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, các tiêu chí được đưa ra là phù hợp với người học các ngành khoa học cơ bản. Đây không chỉ là điều kiện để người học tiếp tục được hưởng học bổng mà còn là những yêu cầu cốt lõi trong quá trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đặc thù của các ngành khoa học cơ bản là khối lượng kiến thức nền tảng lớn, tính hàn lâm cao, đòi hỏi người học phải có sự kiên trì, tư duy độc lập và năng lực tự học tốt. Vì vậy, nếu thiếu cơ chế khuyến khích gắn với quá trình học tập, nghiên cứu liên tục thì sẽ khó tạo động lực bền vững cho người học theo đuổi ngành đến cùng.
Việc đặt ra các tiêu chí duy trì học bổng cũng góp phần giúp sinh viên, học viên hình thành ý thức phấn đấu lâu dài thay vì chỉ tập trung vào kết quả đầu vào. Người học sẽ có thêm động lực để duy trì thành tích học tập ổn định, chủ động tham gia nghiên cứu khoa học, nâng cao năng lực ngoại ngữ, kỹ năng công bố và hội nhập học thuật quốc tế. Đối với bậc sau đại học, yêu cầu về năng lực nghiên cứu càng cần thiết bởi đây là giai đoạn đào tạo đội ngũ nhà khoa học và chuyên gia trong tương lai.
Bên cạnh đó, cơ chế này cũng góp phần xây dựng môi trường học thuật tích cực, cạnh tranh lành mạnh trong nhà trường. Khi học bổng đi kèm với trách nhiệm và các yêu cầu cụ thể, người học sẽ nhận thức rõ đây không chỉ là sự hỗ trợ tài chính mà còn là sự ghi nhận năng lực, cũng như cam kết đầu tư của nhà nước và cơ sở đào tạo đối với những cá nhân thực sự nỗ lực và có tiềm năng phát triển.
Mặt khác, để chính sách học bổng thực sự phát huy hiệu quả và mang tính bền vững, theo thầy Bình cần lưu ý một số vấn đề.
Thứ nhất, chính sách cần có tính ổn định và dài hạn. Người học chỉ thực sự yên tâm theo đuổi các ngành khoa học cơ bản khi học bổng không mang tính ngắn hạn hoặc triển khai thử nghiệm theo từng năm.
Thứ hai, mức hỗ trợ cần được điều chỉnh linh hoạt theo biến động chi phí sinh hoạt cũng như đặc thù của từng nhóm ngành và từng bậc đào tạo.
Thứ ba, học bổng không chỉ nằm ở giá trị tài chính mà còn cần gắn với một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ như: môi trường nghiên cứu tốt, tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận phòng thí nghiệm hiện đại, cơ hội tham gia đề tài, trao đổi quốc tế, hỗ trợ công bố khoa học, kết nối doanh nghiệp và cơ hội nghề nghiệp sau tốt nghiệp. Khi những yếu tố đó được kết hợp, học bổng sẽ phát huy hiệu quả khuyến khích học tập, thu hút và nuôi dưỡng nhân tài lâu dài.
Thứ tư, cần xây dựng cơ chế đánh giá phù hợp với đặc thù của các ngành khoa học cơ bản, kết hợp giữa kết quả học tập, năng lực nghiên cứu, tinh thần sáng tạo và sự tiến bộ của người học, thay vì chỉ tập trung vào điểm số để tránh tạo áp lực quá lớn với người học.
Đặc biệt, nhà nước và cơ sở giáo dục đại học cần đẩy mạnh truyền thông về vai trò, giá trị và cơ hội nghề nghiệp của các ngành khoa học cơ bản. Khi xã hội có cái nhìn đầy đủ hơn về ý nghĩa của những ngành nền tảng này, chính sách học bổng sẽ không chỉ dừng ở hỗ trợ tài chính mà còn trở thành thông điệp mạnh mẽ về chiến lược phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ cho đất nước.
Trong khi đó, Trưởng khoa, Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho hay, để duy trì học bổng trong toàn khóa, người học phải đáp ứng các yêu cầu về kết quả học tập, tiến độ tích lũy tín chỉ, kỷ luật học tập và đối với bậc sau đại học là năng lực nghiên cứu khoa học là cơ chế cần thiết để giúp người học có ý chí phấn đấu trong quá trình học tập.
Nếu sau một thời gian, sinh viên không còn đáp ứng tiêu chí thì có thể chuyển cơ hội đó cho những người học khác có thành tích nổi bật hơn. Việc xây dựng tiêu chí đánh giá, duy trì học bổng có thể giao cho cơ sở đào tạo chủ động thực hiện trên cơ sở đặc thù từng ngành học.
Bên cạnh các tiêu chí để duy trì học bổng trong toàn khóa như dự kiến, thầy Hải cho rằng, hỗ trợ học bổng cũng cần đi kèm các nghĩa vụ học thuật cụ thể nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.
Chẳng hạn, sinh viên nhận học bổng không chỉ có trách nhiệm học tập mà còn cần tham gia nghiên cứu khoa học, hội thảo học thuật và các hoạt động chuyên môn. Đối với học viên cao học và nghiên cứu sinh, ngoài yêu cầu về công bố khoa học, có thể gắn thêm trách nhiệm giảng dạy hoặc trợ giảng ở bậc đại học.
Việc gắn học bổng với hoạt động nghiên cứu và giảng dạy không chỉ giúp người học tích lũy kỹ năng chuyên môn mà còn góp phần đào tạo đội ngũ giảng viên, nhà khoa học chất lượng cao cho tương lai.
Cùng với đó, để đào tạo và giữ chân nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học cơ bản, ngoài học bổng còn cần thêm các chính sách hỗ trợ đồng bộ về môi trường học thuật, nghiên cứu và cơ hội nghề nghiệp sau tốt nghiệp.
