Sự phát triển của xuất bản điện tử đang mở ra nhiều cơ hội đưa tri thức đến với độc giả nhanh chóng, thuận tiện hơn. Tuy nhiên, tình trạng sao chép, chia sẻ trái phép nội dung số vẫn là thách thức lớn đối với các nhà xuất bản và đơn vị phát hành.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các giải pháp bảo vệ bản quyền bằng công nghệ được kỳ vọng trở thành "lá chắn" giúp bảo vệ tài sản trí tuệ, tạo động lực cho thị trường sách điện tử phát triển bền vững.
L’ima DRM góp phần bảo vệ tài sản trí tuệ trên môi trường số
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Hoàng Dũng - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tư vấn và Tích hợp Công nghệ D&L cho biết, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số tại Việt Nam hiện nay diễn ra khá phổ biến, với sự tham gia của cả tổ chức và cá nhân. Bên cạnh hành vi cố ý, không ít trường hợp vi phạm xuất phát từ sự thiếu hiểu biết về bản quyền và sở hữu trí tuệ trong môi trường số.
Với sách in, hành vi vi phạm bản quyền thường dễ nhận diện hơn, như in ấn, đưa ra thị trường khi chưa được sự đồng ý của nhà xuất bản.
Với sách định dạng số, việc nhận diện hành vi vi phạm bản quyền phức tạp hơn. Chẳng hạn, một người nhận được một cuốn sách điện tử do bạn bè chia sẻ và cho rằng nội dung hữu ích nên tiếp tục lan truyền rộng rãi cho người khác. Hành vi này, dù diễn ra một cách vô thức nhưng có thể cấu thành vi phạm bản quyền.
Vì vậy, các kiến thức về bản quyền, sở hữu trí tuệ cần được tuyên truyền, phổ biến thường xuyên. Đồng thời, nên lồng ghép nội dung này ngay từ bậc tiểu học và duy trì giảng dạy xuyên suốt ở các cấp học.
Tình trạng vi phạm bản quyền chỉ có thể được giải quyết khi người sử dụng nâng cao nhận thức và Nhà nước có chế tài đủ mạnh để xử lý vi phạm, đặc biệt trong môi trường số. Khi đó, các bên liên quan trong lĩnh vực sản xuất nội dung, như nhà xuất bản, tác giả, đơn vị sản xuất sẽ có động lực đầu tư, phát triển và đưa ra xã hội những ấn phẩm chất lượng, có giá trị.
Trong bối cảnh tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp, Công ty Cổ phần Tư vấn & Tích hợp Công nghệ D&L đã phát triển giải pháp bảo vệ bản quyền tài liệu số L’ima DRM. Đây là ứng dụng được xây dựng trên nền tảng công nghệ quản lý bản quyền số (Digital Rights Management - DRM), kết hợp giữa cơ chế mã hóa nội dung, quản lý giấy phép truy cập và kiểm soát quyền sử dụng theo thời gian thực.
Ông Dũng cho biết, tất cả tài liệu số có định dạng như PDF, EPUB đều được mã hóa bằng các khóa bảo mật trước khi cung cấp cho người dùng. Nội dung chỉ có thể được giải mã và đọc thông qua ứng dụng L’ima DRM sau khi người dùng được xác thực hợp lệ. Điều này giúp ngăn chặn việc mở, sao chép hoặc chia sẻ trực tiếp tệp tài liệu ra bên ngoài hệ thống.
Ứng dụng có thể được cài đặt trên nhiều thiết bị, như điện thoại thông minh, máy tính bảng và máy tính cá nhân. Trên các nền tảng này, hệ thống sẽ thực thi chính sách bảo mật do thư viện hoặc nhà xuất bản thiết lập, như giới hạn thời gian truy cập, chặn thao tác sao chép hoặc giới hạn số lượng thiết bị được phép sử dụng.
Bên cạnh việc bảo vệ tài liệu, ứng dụng còn quản lý toàn bộ quá trình sử dụng nội dung. Thư viện hoặc nhà xuất bản có thể thiết lập chính sách, như giới hạn số lượng người dùng truy cập đồng thời; giới hạn thời gian mượn, số lần gia hạn, số lượng nội dung được phép sao chép hoặc thậm chí vô hiệu hóa quyền truy cập khi tài liệu hết hạn sử dụng. Đối với trường hợp nghi ngờ vi phạm hoặc khai thác bất thường, quản trị viên có thể chủ động thu hồi quyền sử dụng tài liệu từ xa ngay cả khi tài liệu đã được tải xuống thiết bị người dùng.
Bảo vệ bản quyền số giúp mở rộng cơ hội phát triển ngành xuất bản điện tử
Theo ông Dũng, so với các giải pháp quản lý bản quyền số đang được sử dụng trên thị trường, điểm nổi bật của L’ima DRM nằm ở khả năng cân bằng giữa bảo vệ chặt chẽ quyền sở hữu trí tuệ của đơn vị cung cấp nội dung và đảm bảo trải nghiệm thuận tiện cho người đọc.
Trên thực tế, nhiều giải pháp DRM truyền thống tập trung chủ yếu vào yếu tố bảo mật khiến việc tiếp cận tài liệu trở nên phức tạp. Người dùng phải thực hiện nhiều bước xác thực, bị giới hạn thiết bị hoặc gặp khó khăn khi sử dụng ngoại tuyến. Ngược lại, nếu ưu tiên sự thuận tiện, nguy cơ sao chép và chia sẻ trái phép có thể gia tăng.
Ở góc độ người dùng, ứng dụng được thiết kế nhằm tăng cường trải nghiệm sử dụng. Việc truy cập tài liệu được xây dựng theo mô hình quen thuộc của thư viện truyền thống, cho phép bạn đọc thực hiện thao tác mượn, trả và gia hạn tài liệu số tương tự như với sách in. Điểm khác biệt là các thao tác này được thực hiện trực tiếp trên ứng dụng đa nền tảng. Sau khi tài liệu được mượn hợp lệ, người dùng có thể đọc ngoại tuyến, qua đó giảm sự phụ thuộc vào kết nối Internet.
Không chỉ vậy, người dùng được hỗ trợ nhiều tiện ích, như tìm kiếm toàn văn, đánh dấu trang, lưu vị trí đọc, đồng bộ dữ liệu giữa các thiết bị. Ứng dụng cũng cho phép tùy chỉnh trải nghiệm đọc, như thay đổi màu nền, font chữ, cỡ chữ, giãn dòng, đồng thời hỗ trợ chuyển văn bản thành giọng nói với nhiều tùy chọn giọng đọc và tốc độ đọc đối với tài liệu định dạng EPUB.
"Chúng tôi phát triển L’ima DRM dựa trên thực tiễn triển khai tại hàng trăm các thư viện và cơ sở giáo dục Việt Nam. Hệ thống kế thừa các tính năng DRM tiên tiến trên thế giới và được điều chỉnh để phù hợp với quy trình nghiệp vụ thư viện, mô hình phục vụ bạn đọc và các yêu cầu pháp lý tại Việt Nam", ông Dũng bày tỏ.
Trong quá trình triển khai thực tế tại các nhà xuất bản, thư viện số và nền tảng phát hành sách điện tử, Công ty Cổ phần Tư vấn và Tích hợp Công nghệ D&L đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực từ các đơn vị sử dụng.
Về bảo vệ bản quyền, trước đây nhiều đơn vị gặp khó khăn trong việc kiểm soát tài liệu sau khi cung cấp cho người dùng. Các tệp PDF hoặc sách điện tử có thể dễ dàng bị sao chép, chia sẻ hoặc phát tán ra bên ngoài hệ thống mà gần như không có công cụ quản lý hiệu quả. Sau khi triển khai L’ima DRM, các đơn vị có thể thiết lập và thực thi chính sách khai thác tài liệu một cách rõ ràng, như giới hạn số lượng người dùng đồng thời, giới hạn thời gian sử dụng, kiểm soát quyền sao chép nội dung và thu hồi quyền truy cập khi cần thiết. Nhờ đó, nguy cơ sử dụng tài liệu ngoài phạm vi cho phép được giảm đáng kể, góp phần nâng cao ý thức tuân thủ bản quyền của người dùng.
Trường ĐH chú trọng đầu tư nền tảng số cho thư viện, đổi mới cách tiếp cận văn hóa đọc cho sinh viên
Một thay đổi quan trọng khác là các đơn vị có thể theo dõi, thống kê và quản lý toàn bộ quá trình khai thác tài liệu số. Thay vì chỉ biết tài liệu đã được tải xuống hay chưa, cán bộ quản lý có thể nắm được số lượt truy cập, số lượt mượn, tần suất sử dụng và mức độ quan tâm đối với từng tài liệu. Những dữ liệu này là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả đầu tư cho nguồn tài nguyên số, hỗ trợ đưa ra quyết định phát triển bộ sưu tập phù hợp hơn.
Đối với doanh thu và hiệu quả khai thác nội dung số, L’ima DRM tạo nền tảng để các đơn vị yên tâm mở rộng mô hình cung cấp dịch vụ số. Khi quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ tốt hơn, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo và đơn vị cung cấp nội dung có thêm cơ sở để triển khai các hình thức khai thác trực tuyến, cho thuê hoặc cấp quyền sử dụng tài liệu số.
Đặc biệt, với giáo trình điện tử được xuất bản và phát hành chính thức, đơn vị sở hữu nội dung có thể tạo ra nguồn thu hợp pháp từ tài sản trí tuệ của mình, thay vì phụ thuộc vào hình thức sao chép truyền thống.
Giá trị lớn nhất của ứng dụng không chỉ nằm ở việc ngăn chặn các hành vi vi phạm bản quyền mà còn ở việc tạo dựng niềm tin cho các bên liên quan trong hệ sinh thái nội dung số. Khi tác giả, nhà xuất bản, thư viện, cơ sở đào tạo và người dùng đều được bảo đảm quyền lợi, nội dung số sẽ có điều kiện phát triển bền vững hơn, từ đó mở ra nhiều cơ hội khai thác và gia tăng giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ trong môi trường số.