Chính sách hỗ trợ, cấp học bổng đối với người học đại học, sau đại học thuộc lĩnh vực y học dự phòng, y tế công cộng, dinh dưỡng được nêu tại Điều 86, Nghị định số 165/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng bệnh đang nhận được nhiều sự quan tâm từ phía các viện nghiên cứu cùng cơ sở đào tạo.
Chính sách này được chuyên gia đánh giá là bước tiến quan trọng trong việc thu hút, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực trên.
Hỗ trợ, cấp học bổng cho người học lĩnh vực phòng bệnh là cần thiết
Sau dịch COVID-19, xã hội đã nhìn nhận rõ hơn vai trò của y tế dự phòng nhưng việc thu hút người học vào các ngành y học dự phòng, dịch tễ học, y tế công cộng vẫn còn nhiều khó khăn.
Trao đổi với Phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Đại biểu Quốc hội, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Vũ Trung - Viện trưởng Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra một số nguyên nhân chính. Đầu tiên, nhận thức xã hội về y tế dự phòng tuy được cải thiện nhưng chưa thật đầy đủ. Hiệu quả của lĩnh vực thường thể hiện ở những điều “không xảy ra” như dịch bệnh không bùng phát, cộng đồng không bị tổn thương, người dân được chăm sóc sức khỏe từ khi chào đời và trong suốt cuộc đời. Vì vậy, đóng góp của y tế dự phòng đôi khi ít được nhìn thấy rõ như đối với khám chữa bệnh.
Ngoài ra, cơ hội nghề nghiệp, thu nhập và điều kiện làm việc trong hệ thống y tế dự phòng chưa thực sự hấp dẫn so với yêu cầu công việc. Cán bộ y tế dự phòng thường phải làm việc ở tuyến đầu, đi thực địa, ứng trực dịch, xử lý tình huống khẩn cấp nhưng chế độ đãi ngộ còn hạn chế.
Các ngành học này đòi hỏi tư duy liên ngành, khả năng phân tích số liệu, hiểu biết về dịch tễ, xét nghiệm, môi trường, hành vi sức khỏe, truyền thông nguy cơ và quản lý chương trình. Đây là những lĩnh vực khó, đòi hỏi sự kiên trì nhưng chưa được truyền thông đúng mức để người học thấy được giá trị nghề nghiệp lâu dài.
Từ đó, đánh giá về chính sách hỗ trợ, cấp học bổng cho người học các ngành y học dự phòng, dịch tễ học, y tế công cộng, dinh dưỡng, vị Viện trưởng bày tỏ: “Chính sách này có ý nghĩa quan trọng, không chỉ về mặt giáo dục - đào tạo mà còn là chính sách đầu tư chiến lược cho an ninh y tế quốc gia. Bài toán nhân lực hiện nay không chỉ là thiếu về số lượng, mà còn thiếu nguồn nhân lực được đào tạo chuyên sâu, có khả năng giám sát, phân tích, dự báo và tổ chức đáp ứng với các nguy cơ sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, chính sách trên góp phần tạo động lực để người học mạnh dạn lựa chọn các ngành học vốn thầm lặng nhưng giữ vai trò tuyến đầu trong bảo vệ sức khỏe nhân dân.
Ở góc độ Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh - đơn vị có chức năng nghiên cứu khoa học, chỉ đạo tuyến, đào tạo, giám sát và hỗ trợ phòng, chống dịch bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm tại khu vực phía Nam, tôi đánh giá đây là bước đi rất kịp thời. Chính sách thể hiện sự chuyển dịch tư duy từ “chữa bệnh là trung tâm” sang “phòng bệnh là nền tảng”, phù hợp với tinh thần của Luật Phòng bệnh.
Với vai trò Đại biểu Quốc hội, tôi cho rằng đầu tư cho nhân lực y tế dự phòng chính là đầu tư cho sự bền vững của hệ thống y tế. Một quốc gia muốn ứng phó tốt với dịch bệnh, biến đổi khí hậu, già hóa dân số và các thách thức y tế công cộng mới thì phải có đội ngũ dự phòng đủ mạnh, đủ sâu và đủ sức đi trước một bước”.
Cùng đánh giá về chính sách hỗ trợ và cấp học bổng, Nhà giáo Ưu tú, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Thanh Bình - Trưởng phòng Phòng Quản lý đào tạo đại học, Trường Đại học Y Dược Thái Bình cho biết: "Chính sách trên mang thông điệp chiến lược của Nhà nước đối với hệ thống y tế vĩ mô khi có sự thay đổi bước ngoặt về học bổng khuyến khích học tập đối với người học lĩnh vực y học dự phòng, y tế công cộng, dinh dưỡng. Đặc biệt, chính sách áp dụng cho cả các cơ sở đào tạo đại học bao gồm cả công lập và tư thục.
Cụ thể, Nghị định nêu sinh viên, học viên của chương trình đào tạo cấp văn bằng cử nhân, bác sĩ, thạc sĩ, tiến sĩ các ngành y học dự phòng, dịch tễ học, dịch tễ học thực địa, y tế công cộng, dinh dưỡng tại cơ sở giáo dục thuộc khối ngành sức khỏe của Nhà nước có kết quả học tập, rèn luyện từ loại khá trở lên, không bị kỷ luật từ mức khiển trách trở lên trong kỳ xét cấp học bổng được Nhà nước cấp học bổng khuyến khích học tập. Quy định này giúp hỗ trợ đúng đối tượng và trực tiếp thúc đẩy sinh viên học tập và rèn luyện. Mức Khá là đích đến nằm trong tầm tay của đại đa số sinh viên nếu có sự nghiêm túc".
Với học viên, nghiên cứu sinh được Nhà nước hỗ trợ toàn bộ học phí và chi phí sinh hoạt. Bàn luận về nội dung này, thầy Bình nhấn mạnh vấn đề cam kết đầu ra và cơ chế bồi hoàn. Khi Nhà nước quyết định cấp toàn bộ từ học phí đến chi phí sinh hoạt cho học viên sau đại học, chính là sử dụng nguồn lực công để đầu tư vào mục tiêu giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực và chuyên gia đầu ngành cho hệ thống y tế dự phòng.
Do đó, việc đặt ra cơ chế cam kết và bồi hoàn kinh phí là bắt buộc để đảm bảo hiệu quả đầu tư công. Mặc dù vậy, nếu chính sách bồi hoàn quá khắt khe trong khi môi trường làm việc thực tế không thay đổi sẽ phản tác dụng, biến thành một "rào cản" khiến nhiều người không dám nộp hồ sơ vì sợ bị trói buộc.
Dưới góc nhìn của Tiến sĩ Huỳnh Hồ Ngọc Quỳnh - Trưởng phòng Phòng Công tác sinh viên, giảng viên Khoa Y tế công cộng, Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, chính sách hỗ trợ và cấp học bổng là tín hiệu tích cực đối với người học trong các lĩnh vực y học dự phòng, y tế công cộng, dinh dưỡng.
"Với vai trò là người làm công tác hỗ trợ, chăm sóc người học, tôi rất vui khi Nghị định được ban hành với nhiều chính sách đãi ngộ cho người học lĩnh vực y học dự phòng, y tế công cộng, dinh dưỡng; đặc biệt là học viên, nghiên cứu sinh được Nhà nước hỗ trợ toàn bộ học phí và hỗ trợ chi phí sinh hoạt. Thực tế, trong nhiều năm qua, các nguồn hỗ trợ dành cho nhóm đối tượng này còn hạn chế. Chỉ trong 1, 2 năm gần đây, nhà trường mới từng bước tìm kiếm và kết nối được một số nguồn học bổng cho học viên sau đại học.
Chính sách này không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ tài chính mà còn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong lĩnh vực phòng bệnh, sẽ có thêm nhiều người học mong muốn theo đuổi các chương trình đào tạo chuyên sâu ở bậc thạc sĩ, tiến sĩ. Đây là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học, giám sát dịch tễ và ứng phó với các thách thức y tế công cộng trong tương lai” - vị Trưởng phòng bày tỏ.
Cần hệ sinh thái chính sách để phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực phòng bệnh
Để giữ chân nhân lực y tế dự phòng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Vũ Trung khẳng định phải có một hệ sinh thái chính sách. Trước hết, cần có chế độ đãi ngộ phù hợp với tính chất đặc thù của y tế dự phòng, nhất là phụ cấp nghề, phụ cấp chống dịch, phụ cấp độc hại, phụ cấp đi thực địa và cơ chế ghi nhận xứng đáng đối với cán bộ làm nhiệm vụ trong điều kiện nguy cơ cao.
Song song với đó, xây dựng lộ trình nghề nghiệp rõ ràng cho nhân lực y tế dự phòng sau đào tạo. Người học cần thấy được cơ hội phát triển chuyên môn, cơ hội học tiếp, nghiên cứu, tham gia các chương trình quốc gia, quốc tế và được sử dụng đúng năng lực sau khi tốt nghiệp.
Cần có cơ chế đặt hàng đào tạo gắn với nhu cầu sử dụng nhân lực của hệ thống y tế dự phòng, nhất là tại các viện, trung tâm kiểm soát bệnh tật, trung tâm y tế tuyến xã, phường/đặc khu và các đơn vị nghiên cứu - xét nghiệm - giám sát. Đào tạo phải đi cùng quy hoạch, tuyển dụng, bố trí và sử dụng nhân lực hiệu quả.
Cuối cùng, tiếp tục nâng cao vị thế xã hội của y tế dự phòng. Phòng bệnh là công việc thầm lặng nhưng có giá trị lớn. Khi dịch bệnh được ngăn chặn, nguy cơ sức khỏe cộng đồng được kiểm soát, người dân không phải nhập viện vì bệnh có thể phòng ngừa, đó chính là thành quả của y tế dự phòng. Để có được thành quả đó, phải bắt đầu từ việc trân trọng, đầu tư và giữ chân những con người làm công tác phòng bệnh.
Nhằm mở rộng nguồn hỗ trợ cho người học trong lĩnh vực y tế dự phòng, y tế công cộng, dinh dưỡng. Nhà giáo Ưu tú, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Thanh Bình cho hay, Trường Đại học Y Dược Thái Bình đã, đang và sẽ tiếp tục chủ động xây dựng kế hoạch huy động nguồn lực từ các tổ chức, cá nhân.
Đây chính là "động cơ tăng tốc" giúp sinh viên khối ngành phòng bệnh có thêm nhiều cơ hội phát triển. Có thể kể đến các nguồn lực như các tổ chức tài chính hợp pháp; các đơn vị y tế trong và ngoài công lập; doanh nghiệp trong ngành Dinh dưỡng, Dược phẩm và Thiết bị y tế; các tổ chức quốc tế cùng mạng lưới cựu sinh viên…
Ngoài hỗ trợ học phí và học bổng, để thu hút người học vào lĩnh vực y tế dự phòng, y tế công cộng, dinh dưỡng, theo thầy Bình còn cần thực hiện đồng thời và đồng bộ các chính sách khác.
Với vấn đề cam kết đầu ra, cần có cơ chế tuyển dụng đặc cách đối với người tài (ví dụ như tốt nghiệp xuất sắc, giỏi; có trình độ thạc sĩ, tiến sĩ); đi cùng thời gian cam kết hợp lý (thời gian phục vụ gấp 2 đến 3 lần thời gian đào tạo); có quy định rõ về vị trí việc làm theo hướng chuyên môn hóa cao. Cùng với đó, đưa ra cơ chế đãi ngộ, môi trường làm việc, nghiên cứu khoa học đủ tốt cùng cơ hội nâng cao trình độ và lộ trình thăng tiến rõ ràng.
Tuy nhiên, Tiến sĩ Huỳnh Hồ Ngọc Quỳnh chưa rõ việc cấp học bổng theo Nghị định sẽ được thực hiện hoàn toàn theo cơ chế tự chủ của trường hay cần có quy trình báo cáo, phê duyệt từ Bộ Y tế. Đơn vị cũng đang đối chiếu quy định mới với chính sách hỗ trợ người học đã được triển khai để bảo đảm phù hợp với cơ chế tự chủ tài chính.
Với mức học bổng khuyến khích học tập, Nghị định số 165/2026/NĐ-CP nêu, được thực hiện theo quy định tại Nghị định số 66/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục. Theo đó, mức học bổng loại Khá với người học đang học trong các, cơ sở giáo dục đại học bằng hoặc cao hơn mức trần học phí hiện hành của ngành, chuyên ngành, nghề mà người học đó phải đóng tại trường do hiệu trưởng hoặc giám đốc quy định.
Nếu áp dụng theo mức trần này, giá trị mỗi suất học bổng sẽ tăng lên, đồng nghĩa số lượng người học được thụ hưởng có thể giảm xuống. Cũng theo Nghị định số 66/2026/NĐ-CP đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, học bổng khuyến khích học tập được bố trí tối thiểu bằng 8% tổng thu học phí đối với trường công lập. Thực tế, Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh đã chi hơn mức tối thiểu là 10%, vì thế đơn vị lo lắng, số lượng học bổng có thể bị hạn chế.
Bên cạnh hỗ trợ học phí, học bổng, để phát triển nguồn nhân lực y tế dự phòng, cô Quỳnh khẳng định cần có thêm chính sách đãi ngộ phù hợp đối với đội ngũ làm việc tại tuyến cơ sở.
Vị Trưởng phòng phân tích: “Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống y tế cơ sở có nhiều thay đổi, nhất là quy mô và chức năng của các trạm y tế. Điều này đòi hỏi phải có nguồn nhân lực y tế dự phòng đủ năng lực, sẵn sàng gắn bó với tuyến đầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Hiện nay, vẫn có một tỷ lệ nhất định sinh viên sau tốt nghiệp lựa chọn lĩnh vực khác hoặc chuyển đổi công việc do thu nhập chưa thực sự hấp dẫn. Việc bảo đảm chế độ đãi ngộ tương xứng không chỉ giúp giữ chân nhân lực mà còn góp phần duy trì và nâng cao chất lượng mạng lưới y tế cơ sở - nền tảng quan trọng của công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu. Nhiều vấn đề sức khỏe có thể được quản lý, dự phòng và xử lý sớm, giúp giảm gánh nặng cho các bệnh viện tuyến trên”.