Liên quan đến công tác chấm thi của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng Nguyễn Ngọc Hà cho biết, năm nay là năm đầu tiên Bộ Giáo dục và Đào tạo áp dụng phương pháp chấm bài tự luận môn Ngữ văn theo rubric (bảng tiêu chí đánh giá), giúp giảm tính cảm tính, tăng tính thống nhất và khách quan trong quá trình chấm thi. Nội dung này đã được tập huấn cho giáo viên trên toàn quốc trước kỳ thi. [1]
Giáo viên môn Ngữ văn tại một số trường trung học phổ thông đánh giá, phương pháp này được kỳ vọng có tác động tích cực tới công tác chấm thi, giúp tăng tính thống nhất, khách quan, khuyến khích tư duy độc lập của thí sinh.
Loạt ưu điểm khi chấm bài tự luận môn Ngữ văn theo rubric
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Nguyễn Thanh Nga - giáo viên môn Ngữ văn, Trường Trung học phổ thông Đào Duy Từ (Hà Nội) cho rằng, việc lần đầu tiên áp dụng phương pháp chấm bài tự luận môn Ngữ văn theo rubric trong thi tốt nghiệp trung học phổ thông là một chủ trương tiến bộ và cần thiết. Trong nhiều năm qua, việc chấm thi môn Ngữ văn vẫn còn chịu ảnh hưởng của cách tiếp cận “đếm ý”, tức là học sinh viết đủ các ý trong đáp án sẽ được điểm. Điều này đôi khi làm hạn chế sự sáng tạo và tư duy độc lập của học sinh.
Khi áp dụng rubric, bài làm sẽ được đánh giá dựa trên các tiêu chí cụ thể như: khả năng hiểu vấn đề, tư duy phân tích, lập luận, sử dụng dẫn chứng, diễn đạt, sáng tạo… Điều này giúp việc đánh giá hướng đến năng lực thực chất thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức.
Đặc biệt, rubric tạo điều kiện để học sinh mạnh dạn bày tỏ chính kiến, cách cảm nhận riêng, miễn là lập luận hợp lí và thuyết phục. Đây cũng là tinh thần rất phù hợp với môn Ngữ văn – một môn học không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn bồi dưỡng tư duy, cảm xúc và nhân cách.
Ngoài ra, điểm khác biệt lớn nhất giữa rubric và cách chấm truyền thống là sự chuyển dịch từ việc “học sinh viết được bao nhiêu ý” sang “học sinh thể hiện năng lực ở mức độ nào”. Đây là thay đổi mang tính bản chất trong đánh giá giáo dục.
Cùng chia sẻ về việc áp dụng chấm môn Ngữ văn theo rubric trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, thầy Nguyễn Trọng Trường - Nhóm trưởng chuyên môn Ngữ văn, Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Phenikaa cho hay, việc chấm thi môn Ngữ văn bằng phương pháp rubric là sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong đánh giá năng lực học sinh.
Phương pháp đánh giá bằng rubric khuyến khích tư duy độc lập, đề cao quan điểm cá nhân. Các bài văn có hướng tiếp cận mới lạ, khác biệt so với số đông vẫn được đánh giá cao nếu có lập luận chặt chẽ, luận điểm rõ ràng, lí lẽ và dẫn chứng thuyết phục.
Mặt khác, cách chấm thi này giảm tính chủ quan của người chấm thi, tăng tính công bằng, tránh tình trạng giám khảo chỉ loay hoay tìm ý mà bỏ quên kĩ năng viết tổng thể của học sinh.
Ngoài ra, đánh giá bằng rubric cũng góp phần định hướng phong cách học tập, thúc đẩy người học chuyển sang phương pháp học hiểu, suy nghĩ độc lập thay vì học tủ, học vẹt.
Còn theo cô Nguyễn Thị Như Nguyện – giáo viên môn Ngữ văn, Trường Trung học phổ thông Chuyên Lê Khiết (Quảng Ngãi), việc áp dụng chấm thi môn Ngữ văn theo rubric trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026 là một bước đổi mới tích cực, phù hợp với tinh thần của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Điểm nổi bật của cách chấm này là góp phần thúc đẩy tư duy dạy và học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất thay vì ghi nhớ kiến thức.
Nếu trước đây, việc chấm bài có thể sa vào tư duy "đếm ý" khiến những bài viết có lập luận sáng tạo nhưng khác biệt với đáp án dễ bị thiệt thòi. Thay vào đó, rubric lại hướng giám khảo tập trung vào chất lượng lập luận, tư duy phản biện, kỹ năng triển khai vấn đề và năng lực diễn đạt của học sinh. Sự thay đổi này tạo ra thước đo khách quan, hạn chế tối đa sự cảm tính trong chấm thi, từ đó đảm bảo sự công bằng cho thí sinh.
Hơn nữa, việc mô tả rõ ràng từng thang bậc chất lượng trong mỗi tiêu chí sẽ trở thành công cụ đắc lực giúp thu hẹp khoảng cách đánh giá, mang lại sự đồng thuận cao giữa các giám khảo chấm thi môn Ngữ văn.
Rubric cần được xây dựng cụ thể và có minh họa rõ ràng cho từng mức độ
Mặc dù mang lại nhiều kỳ vọng tích cực, việc áp dụng rubric vào chấm điểm thực tế cũng được các giáo viên đánh giá sẽ có một số thách thức.
Theo cô Nguyễn Thị Như Nguyện, rào cản lớn khi áp dụng vào thực tế là năng lực làm chủ rubric của đội ngũ giám khảo, bởi nếu thiếu đồng bộ trong tập huấn rất dễ dẫn đến việc hiểu và vận dụng các tiêu chí một cách vênh nhau.
Ngoài ra, nếu tiêu chí chấm điểm quá chung chung sẽ gây khó khăn cho giám khảo khi chấm. Ngược lại, nếu quá chi tiết sẽ lại quay về cách “đếm ý” như cách chấm điểm truyền thống.
Do đó, để phương pháp chấm bài tự luận môn Ngữ văn theo rubric đạt hiệu quả tối ưu, cô Nguyện kỳ vọng ngành giáo dục sẽ tăng cường tổ chức các đợt tập huấn chuyên sâu, đồng thời ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể giúp đội ngũ chấm thi có một thước đo thống nhất và vững tâm triển khai, vận dụng rubric. Hơn nữa, các tiêu chí đánh giá của rubric cần được định lượng, mô tả rõ ràng thay vì dừng lại ở những khái niệm chung chung, mơ hồ.
Trong khi đó, theo thầy Nguyễn Trọng Trường, khó khăn lớn nhất khi chấm theo rubric trong môn Ngữ văn là làm sao vừa đảm bảo tính công bằng, minh bạch, vừa không triệt tiêu sự sáng tạo và cá tính của học sinh.
Hơn nữa, một số thách thức khi chấm theo rubric có thể kể đến là khó lượng hóa đầy đủ chất lượng bài văn. Bài làm Ngữ văn mang tính sáng tạo, cảm xúc và cá tính diễn đạt rất cao. Trong đó, có những bài viết độc đáo, lập luận mới mẻ nhưng không hoàn toàn “khớp” với các tiêu chí đã mô tả trong rubric, khiến giáo viên lúng túng khi cho điểm.
Đồng thời, việc xây dựng rubric mất nhiều thời gian và đòi hỏi chuyên môn. Một rubric tốt phải có tiêu chí rõ, mức độ phân hóa hợp lý, ngôn ngữ mô tả cụ thể. Nếu rubric quá chung chung thì khó chấm, ngược lại nếu quá chi tiết thì giáo viên và học sinh lại khó sử dụng.
Bên cạnh đó, giáo viên có thể hiểu tiêu chí chưa thống nhất. Cùng một tiêu chí như “lập luận thuyết phục”, “diễn đạt sáng tạo”, “phân tích sâu sắc”, mỗi giáo viên có thể hiểu và vận dụng khác nhau, dẫn đến chênh lệch điểm giữa các người chấm.
Mặt khác, với số lượng bài nhiều, việc đối chiếu từng tiêu chí, từng mức điểm trong rubric sẽ mất thời gian hơn so với cách chấm truyền thống, nhất là ở các bài viết dài.
Do đó, theo thầy Trường, rubric cần được sử dụng như một “khung định hướng đánh giá” và được sử dụng linh hoạt, không nên biến thành khuôn mẫu cứng nhắc. Bởi, với môn Ngữ văn, điều quan trọng là vừa đảm bảo tính chuẩn hóa, công bằng, vừa trân trọng cảm xúc, cá tính và sự sáng tạo của học sinh.
Thầy Trường kỳ vọng, phương pháp chấm thi theo rubric nếu được triển khai bài bản sẽ mang lại nhiều kỳ vọng tích cực cho việc kiểm tra, đánh giá môn Ngữ văn. Đồng thời, giúp giáo viên trong tổ/nhóm chuyên môn có cơ sở để trao đổi, thống nhất cách dạy, cách ra đề và cách đánh giá. Nếu sử dụng tốt, rubric không chỉ phục vụ việc chấm thi mà còn góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn.
Để rubric phát huy hiệu quả, các tiêu chí cần được mô tả thật chi tiết, rõ ràng và có minh họa cụ thể cho từng mức độ.
Ví dụ, ở tiêu chí “Diễn đạt”, rubric có thể phân hóa theo các mức như: “Bài viết rõ ràng, mạch lạc, sâu sắc, hình thức và giọng điệu phù hợp với đề bài, mục đích thuyết phục và người đọc giả định”; hoặc ở mức thấp hơn là “Bài viết tổ chức nhiều đoạn không mạch lạc và có giọng điệu chưa phù hợp với đề bài, mục đích thuyết phục và người đọc giả định”. Với lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu cũng cần quy định cụ thể như: “Hầu như không mắc lỗi” hay “Mắc từ 5 đến 10 lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu”.
Tương tự, ở tiêu chí “Sáng tạo”, rubric cần nêu rõ biểu hiện của từng mức độ như: “Bài viết có hơn 2 ý tưởng độc đáo, mang tính cá nhân và/hoặc có cách diễn đạt sáng tạo, mang tính thẩm mĩ” hoặc “Bài viết không có ý tưởng hay cách diễn đạt độc đáo, sáng tạo”.
Khi tiêu chí được mô tả cụ thể như vậy, giám khảo sẽ dễ thống nhất hơn trong quá trình chấm thi và học sinh cũng hiểu rõ mình cần phát triển những năng lực nào để làm được bài văn tốt.
Đồng tình với quan điểm trên, cô Nguyễn Thanh Nga cho rằng, để khắc phục những thách thức khi thực hiện chấm thi theo phương pháp rubric, nên xây dựng ngân hàng bài mẫu minh họa cho từng mức điểm.
Cô Nga cũng kỳ vọng, rubric sẽ góp phần tạo nên một môi trường học tập và đánh giá nhân văn hơn, nơi học sinh được ghi nhận vì năng lực thực sự chứ không chỉ vì khả năng tái hiện kiến thức.
Xa hơn, phương pháp này có thể tạo động lực để việc dạy học Ngữ văn chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học; giúp học sinh biết đọc sâu, nghĩ sâu và viết có chính kiến.
Nếu được thiết kế khoa học và triển khai đồng bộ, rubric không chỉ là một kĩ thuật chấm thi mới mà còn là động lực thúc đẩy sự đổi mới căn bản trong dạy học Ngữ văn, hướng tới mục tiêu phát triển năng lực và tư duy của học sinh trong bối cảnh giáo dục hiện đại.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://giaoduc.net.vn/co-thi-sinh-khong-biet-steve-jobs-la-ai-bo-gddt-noi-gi-post260640.gd