Đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông môn Ngữ văn năm 2026 có nhiều tranh luận. Có người cho rằng đề khá khó, có người nhận xét đề hay vì buộc học sinh phải suy nghĩ, tư duy.
Từ góc nhìn của một giáo viên trực tiếp giảng dạy và tham gia trực tiếp tiến trình đổi mới thi cử nhiều năm, người viết cho rằng đề thi tốt nghiệp môn Ngữ văn năm nay là bước tiếp nối khá rõ từ đề thi năm 2025.
Thứ nhất, năm 2025, đề thi sử dụng truyện “Những vùng trời khác nhau” của Nguyễn Minh Châu làm ngữ liệu chính cho phần Đọc hiểu và phần Viết.
Truyện ngắn này giàu cảm xúc, có tuyến nhân vật rõ ràng và thông điệp tương đối dễ nhận diện. Học sinh chỉ cần đọc kĩ văn bản là có thể xác định được nội dung chính, tình cảm giữa các nhân vật và ý nghĩa về tình yêu quê hương đất nước.
Các câu hỏi đọc hiểu năm 2025 chủ yếu kiểm tra năng lực nhận biết, thông hiểu và vận dụng cơ bản. Học sinh có thể trả lời đầy đủ nếu nắm chắc kĩ năng đọc hiểu văn bản.
Sang năm 2026, độ khó của phần Đọc hiểu tăng lên khá rõ, ngữ liệu gắn với AI, công nghệ, sáng tạo và câu chuyện về Steve Jobs.
So với truyện ngắn mang màu sắc văn chương năm 2025, ngữ liệu năm 2026 chứa lượng thông tin dày hơn, phạm vi vấn đề rộng hơn và đòi hỏi năng lực xử lí thông tin cao hơn.
Nếu năm 2025 học sinh chủ yếu đọc để cảm nhận thì năm 2026 các em phải vừa đọc vừa suy luận. Văn bản không chỉ yêu cầu hiểu nội dung bề mặt mà còn buộc thí sinh nhận ra thông điệp phía sau những vấn đề của thời đại số.
Tuy vậy, cũng cần thừa nhận rằng phần Đọc hiểu năm 2026 tạo áp lực lớn hơn với học sinh có học lực trung bình, yếu. Những em quen học theo công thức dễ lúng túng khi phải xử lí văn bản nhiều lớp nghĩa và mang tính thời sự cao.
Thứ hai, năm 2025, phần Viết được nhiều giáo viên dạy môn Ngữ văn đánh giá khá dễ so với mặt bằng chung của thí sinh vì cả câu viết đoạn 200 chữ lẫn câu viết bài 4 điểm đều gần gũi với dạng đề quen thuộc.
Ở câu viết đoạn văn nghị luận văn học 200 chữ, đề yêu cầu học sinh phân tích tình cảm của nhân vật Lê dành cho Sơn trong truyện “Những vùng trời khác nhau” của Nguyễn Minh Châu.
Đây là dạng câu hỏi không quá khó với học sinh phổ thông bởi mối quan hệ giữa hai nhân vật được thể hiện khá rõ trong văn bản. Học sinh chỉ cần đọc hiểu được diễn biến tâm lí và những chi tiết tiêu biểu là có thể nhận ra tình đồng đội, sự sẻ chia và tình cảm gắn bó chân thành giữa những con người cùng chung lí tưởng.
Trong khi đó, câu viết đoạn văn năm 2026 khó hơn ở chính yêu cầu tư duy độc lập. Khi đề gắn với AI, sáng tạo hay vai trò của con người trong thời đại công nghệ, thí sinh phải có hiểu biết xã hội, khả năng phản biện và năng lực kết nối vấn đề đời sống.
Đề năm nay không khó theo kiểu đánh đố nhưng khó ở chỗ buộc học sinh phải có chính kiến riêng. Một đoạn văn muốn đạt điểm cao không thể chỉ đúng cấu trúc mà cần cho thấy năng lực tư duy độc lập và chiều sâu suy nghĩ của người viết.
Thứ ba, phần tạo ra khoảng cách lớn nhất giữa hai đề thi lại nằm ở câu viết bài văn 4 điểm. Đây cũng là điểm khiến nhiều giáo viên và học sinh tranh luận nhiều nhất sau kỳ thi năm nay.
Năm 2025, câu viết bài văn vẫn thuộc dạng nghị luận xã hội. Từ chủ đề gợi ra trong truyện “Những vùng trời khác nhau”, học sinh viết về ý nghĩa của sự gắn bó giữa con người với quê hương đất nước.
Đây là kiểu bài quen thuộc với học sinh phổ thông. Các em có thể triển khai bằng nhiều thao tác quen như giải thích, phân tích, chứng minh, liên hệ bản thân. Chỉ cần có vốn dẫn chứng cơ bản và kĩ năng lập luận, thí sinh hoàn toàn có thể viết được bài khá trọn vẹn.
Đến năm 2026, mức độ khó tăng lên rõ rệt khi câu viết bài văn chuyển sang nghị luận văn học với ngữ liệu thơ ngoài sách giáo khoa.
Nếu nghị luận xã hội cho phép học sinh bộc lộ quan điểm từ trải nghiệm đời sống thì nghị luận thơ đòi hỏi năng lực cảm thụ tinh tế hơn nhiều. Học sinh phải đọc được hình ảnh thơ, giọng điệu, cảm xúc, cấu tứ và chiều sâu nghệ thuật của văn bản.
Người viết thấy rằng chính câu 4 điểm này đã tạo nên độ phân hóa rất mạnh của đề thi Ngữ văn năm 2026.
Một bài nghị luận về thơ muốn đạt điểm khá không chỉ cần đúng ý mà còn phải có khả năng cảm thụ ngôn ngữ nghệ thuật. Thí sinh phải phát hiện được cái hay của hình ảnh, nhịp điệu, giọng thơ và cảm xúc của tác giả. Đây là dạng bài chỉ những thí sinh có năng lực cảm thụ thật sự mới có thể làm tốt.
Có thể nhận thấy, đề thi năm 2025 triệt tiêu văn mẫu bằng cách sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa và yêu cầu thí sinh đọc hiểu văn bản mới. Đề năm 2026 đi xa hơn một bước ở chỗ nâng độ khó ở kiểu bài nghị luận văn học.
Người viết cho rằng đó là xu hướng tất yếu của việc đổi mới thi cử hiện nay. Một đề Ngữ văn tốt cần đánh giá khả năng đọc, hiểu và viết của thí sinh. Khi đề thi buộc các em phải suy nghĩ bằng tư duy và góc nhìn riêng, môn Ngữ văn mới dần trở về đúng bản chất của nó.
Dù khiến nhiều thí sinh gặp áp lực, hai đề thi trong hai năm qua vẫn cho thấy xu hướng đổi mới tích cực của giáo dục khi đề thi môn Ngữ văn ngày càng chú trọng năng lực tư duy, cảm thụ và khả năng diễn đạt của thí sinh thay cho lối ghi nhớ máy móc.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
