Việc trao quyền tự chủ cho cơ sở giáo dục đại học trong xét công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư đang tiếp tục nhận được sự quan tâm của chuyên gia, nhà khoa học và cơ sở giáo dục. Đặc biệt là một số nội dung liên quan đến cơ chế tổ chức hội đồng xét duyệt.
Đáng chú ý, một số ý kiến đề xuất tăng cường sự tham gia của các thành viên ngoài cơ sở giáo dục đại học trong hội đồng xét duyệt; áp dụng cơ chế phản biện độc lập đối với hồ sơ ứng viên, đặc biệt là phản biện quốc tế đối với ứng viên giáo sư; hay vấn đề tách bạch vai trò quản lý và chuyên môn khi có ý kiến cho rằng hiệu trưởng không nên đồng thời giữ cương vị chủ tịch tất cả các hội đồng xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư trong cùng một cơ sở giáo dục đại học.
Trường gửi ứng viên sang cơ sở khác để xét, sau đó bổ nhiệm GS, PGS của trường là phù hợp
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ma Thị Huyền - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang cho rằng, việc giao quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục đại học trong xét, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư cần đi đôi với trách nhiệm giải trình, bảo đảm tính khách quan, minh bạch và chất lượng học thuật trong từng quyết định chuyên môn.
Với thành phần hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư tại cơ sở giáo dục đại học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ma Thị Huyền chia sẻ, có sự tham gia của các chuyên gia ngoài trường là cần thiết, nhằm tăng cường tính khách quan và chất lượng học thuật trong quá trình xét duyệt. Tuy nhiên, không nên quy định cứng một tỷ lệ chung về số lượng thành viên ngoài trường tham gia hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư.
"Cơ quan quản lý nhà nước có thể quy định mức tối thiểu đối với thành viên ngoài trường tham gia hội đồng, còn tỷ lệ cụ thể nên được giao cho từng cơ sở giáo dục đại học quyết định, trên cơ sở điều kiện thực tế về số lượng ứng viên xét duyệt và đặc thù đơn vị", Phó Giáo sư Huyền chia sẻ.
Lý giải thêm về điều này, theo cô Huyền, mỗi cơ sở giáo dục đại học có đặc thù khác nhau về số lượng ứng viên xét duyệt, cũng như nguồn nhân lực là các giáo sư, phó giáo sư đủ điều kiện tham gia hội đồng. Với những cơ sở giáo dục có đội ngũ giáo sư, phó giáo sư đông đảo, việc cân đối tỷ lệ thành viên trong và ngoài trường tương đối thuận lợi. Thế nhưng, đối với những cơ sở giáo dục có số lượng giáo sư, phó giáo sư còn hạn chế, việc mời thêm các nhà khoa học bên ngoài (không bị giới hạn số lượng, tỉ lệ) là giải pháp cần thiết để bảo đảm điều kiện thành lập hội đồng theo quy định.
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang cho rằng, với đề xuất tỷ lệ thành viên ngoài trường (trong và ngoài nước) tham gia hội đồng ở mức tối thiểu 1/3 là hợp lý. Bởi, xét công nhận giáo sư, phó giáo sư là hoạt động mang tính học thuật cao nên việc có thêm nhiều chuyên gia là các giáo sư, phó giáo sư ngoài trường tham gia hội đồng để đánh giá sẽ góp phần nâng cao chất lượng thẩm định hồ sơ và tăng độ tin cậy của kết quả xét duyệt.
“Để bảo đảm trách nhiệm của cơ sở giáo dục đại học trong quá trình tổ chức xét công nhận học hàm, vị trí chủ tịch hội đồng và thư ký hội đồng nên là người của đơn vị. Đối với các thành viên còn lại, cơ sở giáo dục đại học cần được trao quyền chủ động mời các chuyên gia là các giáo sư, phó giáo sư trong và ngoài trường, phù hợp với yêu cầu chuyên môn của từng ngành, lĩnh vực", Phó Giáo sư bày tỏ.
Cũng theo Phó Giáo sư Huyền, thành lập hội đồng theo ngành, nhóm ngành còn phụ thuộc vào số lượng ứng viên, điều kiện thực tế của trường. Đặc biệt, đối với một số ngành hẹp, trường có thể không thể thành lập được hội đồng, khi đó trường có thể sử dụng kết quả xét duyệt tại hội đồng của cơ sở giáo dục khác (đối với ứng viên giáo sư/phó giáo sư của trường xét duyệt tại hội đồng đó) để làm căn cứ ra quyết định bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư tại nhà trường.
Cùng chia sẻ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đăng Sinh - nguyên Chủ nhiệm khoa Triết học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhấn mạnh, thành lập hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư phải bảo đảm tính phù hợp về chuyên môn giữa ứng viên và các thành viên hội đồng, nhất là khi trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học.
Cụ thể, ứng viên có chuyên môn thuộc lĩnh vực nào thì các thành viên hội đồng cần có chuyên môn sâu trong chính lĩnh vực đó để đủ năng lực đánh giá chất lượng học thuật và đóng góp khoa học của ứng viên. Chẳng hạn, ứng viên ngành Toán cần được xem xét đánh giá bởi các nhà khoa học có chuyên môn về Toán, chứ không nên là những chuyên gia thuộc các lĩnh vực khác, như Ngữ văn, Lịch sử hay Tiếng Anh.
Phó Giáo sư Sinh cho rằng cơ sở giáo dục đại học có thể thành lập hội đồng theo ngành hoặc theo nhóm ngành tùy thuộc vào số lượng ứng viên và điều kiện thực tế. Với những ngành hẹp, việc tìm kiếm đủ giáo sư, phó giáo sư để thành lập hội đồng ngành là không đơn giản.
"Trong trường hợp không thể thành lập hội đồng ngành, phương án gửi hồ sơ ứng viên đến hội đồng của cơ sở giáo dục đại học khác để tổ chức xét học hàm cũng là giải pháp phù hợp. Vì sau khi có kết quả, nếu ứng viên này đạt tiêu chuẩn, ứng viên được bổ nhiệm chính là giáo sư/phó giáo sư tại cơ sở mà ứng viên này công tác", Phó Giáo sư Trần Đăng Sinh chia sẻ.
Nhằm tăng độ tin cậy và góc nhìn đa chiều, công tác tổ chức phản biện cũng cần thận trọng khi trao quyền tự chủ xét công nhận học hàm cho cơ sở giáo dục.
Về nội dung này, theo Phó Giáo sư Huyền, đối tượng được mời phản biện có thể đến từ các cơ sở giáo dục đại học hoặc viện nghiên cứu quốc tế, giúp hội đồng có thêm góc nhìn đa chiều, tiếp cận các chuẩn mực học thuật tiên tiến trên thế giới và nâng cao chất lượng đánh giá ứng viên.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đăng Sinh chia sẻ, các nhà khoa học tham gia phản biện phải chịu trách nhiệm trước hội đồng về nhận xét, đánh giá chuyên môn của mình. Chính vì thế, cần lựa chọn những chuyên gia phản biện (trong và ngoài nước) có đủ năng lực, uy tín và đang duy trì hoạt động nghiên cứu khoa học.
"Đối tượng tham gia phản biện cần được mở rộng ngoài phạm vi các cơ sở giáo dục đại học, bao gồm cả các viện nghiên cứu, tổ chức nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước; phù hợp với thực tiễn vì hoạt động nghiên cứu khoa học không chỉ diễn ra trong các trường đại học mà còn được thực hiện tại nhiều viện nghiên cứu chuyên ngành", Phó Giáo sư Sinh chia sẻ.
Trước một số đề xuất thành viên hội đồng trong vòng 5 năm tính đến thời điểm được mời tham gia hội đồng phải có công bố khoa học, Phó Giáo sư Sinh cho rằng quy định này là cần thiết. Bởi, thực tế có những giáo sư, phó giáo sư đã nghỉ hưu hoặc không tham gia hoạt động nghiên cứu chuyên môn trong thời gian dài thì sẽ có khoảng cách nhất định với thực tiễn học thuật và những xu hướng nghiên cứu mới.
Đề xuất trên cũng "ngầm" yêu cầu các nhà khoa học muốn ngồi hội đồng thì phải duy trì hoạt động nghiên cứu và có công bố khoa học, góp phần bảo đảm năng lực chuyên môn, khả năng cập nhật tri thức mới và chất lượng đánh giá đối với ứng viên. Có như vậy mới lựa chọn được những nhà khoa học còn đủ điều kiện sức khỏe, tâm huyết và trách nhiệm để tham gia xét công nhận giáo sư, phó giáo sư.
"Cùng với các tiêu chuẩn về chuyên môn, cần đặc biệt đề cao danh dự, trách nhiệm cá nhân của từng thành viên và trách nhiệm tập thể của hội đồng trong toàn bộ quá trình xét công nhận giáo sư, phó giáo sư", thầy Sinh cho biết.
Chủ tịch hội đồng nên được giao cho người có chuyên môn sâu, không nhất thiết là hiệu trưởng
Thực tế cho thấy, vị trí chủ tịch hội đồng cũng nhận được nhiều sự quan tâm của giới chuyên gia. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ma Thị Huyền, cần xem xét trên cơ sở năng lực chuyên môn và uy tín học thuật của người được giao nhiệm vụ chủ tịch. Cụ thể, trong trường hợp hiệu trưởng vừa là nhà quản lý, vừa là chuyên gia có năng lực chuyên môn phù hợp thì việc đảm nhiệm vị trí chủ tịch hội đồng là hoàn toàn hợp lý. Với điều kiện là chủ tịch hội đồng phải bảo đảm uy tín khoa học, trình độ chuyên môn và khả năng điều hành hoạt động của hội đồng.
"Hiệu trưởng là người có thẩm quyền quyết định thành lập hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư tại cơ sở giáo dục đại học. Nhưng việc lựa chọn chủ tịch hội đồng cần được xem xét trên cơ sở chuyên môn của từng hội đồng, từng ngành hoặc nhóm ngành cụ thể nhằm bảo đảm chất lượng đánh giá học thuật đối với ứng viên', Phó Giáo sư Huyền nhận định.
Đồng tình với những chia sẻ trên, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đăng Sinh cho rằng, vị trí chủ tịch hội đồng nên được giao cho người có chuyên môn sâu và uy tín cao trong lĩnh vực xét duyệt.
"Cơ chế xét công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư khi được chuyển giao cho các cơ sở giáo dục đại học, đồng thời không còn các hội đồng giáo sư ngành, liên ngành và Hội đồng Giáo sư Nhà nước tham gia xét công nhận như trước, thì trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học càng trở nên quan trọng hơn.
Hiệu trưởng là người quyết định thành lập hội đồng, tổ chức hoạt động xét công nhận và chịu trách nhiệm trước Nhà nước về chất lượng hoạt động của các hội đồng tại cơ sở. Và tất nhiên, hiệu trưởng không nên là chủ tịch của tất cả các hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư trong cùng một cơ sở giáo dục đại học", Phó Giáo sư Sinh nêu quan điểm.