Trong xu thế hội nhập toàn cầu, hầu hết các cơ sở giáo dục đại học đã và đang từng bước xây dựng năng lực quản trị, chủ động trong đào tạo, nghiên cứu khoa học, phát triển đội ngũ và bảo đảm chất lượng. Từ đó, tạo nền tảng quan trọng để sẵn sàng tiến tới cơ chế xét công nhận và bổ nhiệm học hàm phù hợp với thông lệ quốc tế.
Với việc trao quyền tự chủ cho cơ sở giáo dục đại học xét công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư, yêu cầu về thành lập và vận hành hội đồng xét giáo sư, phó giáo sư tại các cơ sở giáo dục đại học cũng đang nhận được nhiều sự quan tâm từ chuyên gia.
Vị trí chủ tịch hội đồng cần căn cứ vào năng lực học thuật, uy tín, kinh nghiệm chuyên môn
Đáng chú ý, trong quá trình thành lập hội đồng, chuyên gia cho rằng, người đứng đầu cơ sở giáo dục có vai trò quan trọng và không nên là chủ tịch của tất cả các hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư trong trường.
Về nội dung này, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Huỳnh Giao - Trưởng Bộ môn Giáo dục Sức khỏe và Tâm lý Y học, Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ quan điểm đồng tình.
Phó Giáo sư Huỳnh Giao cho rằng, người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học chịu trách nhiệm về chiến lược phát triển, tổ chức bộ máy và bảo đảm chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, việc xét công nhận giáo sư, phó giáo sư là hoạt động mang tính học thuật chuyên sâu, đòi hỏi sự đánh giá của cộng đồng chuyên môn trong từng lĩnh vực cụ thể.
“Nếu hiệu trưởng/giám đốc đồng thời là chủ tịch tất cả các hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư, có thể sẽ dẫn đến sự tập trung quyền lực quá lớn vào một cá nhân và làm giảm tính độc lập học thuật của các hội đồng chuyên ngành. Trong khi đó, mỗi lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu đều có những đặc thù riêng, cần được đánh giá bởi những nhà khoa học có chuyên môn sâu và uy tín học thuật phù hợp”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Huỳnh Giao chia sẻ.
Do đó, Phó Giáo sư Huỳnh Giao cho rằng, chủ tịch hội đồng nên được lựa chọn trên cơ sở năng lực học thuật, uy tín chuyên môn và kinh nghiệm đào tạo, nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực liên quan.
“Hiệu trưởng/giám đốc cơ sở giáo dục đại học giữ vai trò quản lý, giám sát quy trình và chịu trách nhiệm về mặt thể chế, nhưng không nên trực tiếp làm chủ tịch tất cả các hội đồng. Cách tiếp cận như vậy sẽ giúp tăng tính độc lập, tính chuyên môn hóa và nâng cao độ tin cậy của quá trình xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư trong các cơ sở giáo dục đại học”, Phó Giáo sư Huỳnh Giao nhận định.
Còn theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng – hiện công tác tại Viện Đào tạo và Nghiên cứu xuất sắc, Đại học Thái Nguyên, cần phân định rõ giữa vai trò quản lý hành chính và vai trò học thuật trong việc tổ chức hội đồng.
Theo đó, về mặt hành chính, hiệu trưởng có thể đảm nhiệm vị trí chủ tịch hội đồng. Tuy nhiên, khi thành lập các hội đồng theo ngành, nhóm ngành, vị trí chủ tịch cần được giao cho những nhà khoa học có uy tín, am hiểu sâu lĩnh vực chuyên môn.
Việc phân định này nhằm bảo đảm việc đánh giá hồ sơ ứng viên sát với đặc thù từng ngành, tránh tình trạng một cá nhân nắm giữ vai trò chủ trì ở tất cả các hội đồng, trong khi phạm vi chuyên môn có sự khác biệt lớn. Từ đó, tăng tính khách quan và giữ chuẩn mực học thuật trong quá trình xét công nhận giáo sư, phó giáo sư.
Đồng tình với những chia sẻ trên, hiệu trưởng một trường đại học ở Hà Nội cho rằng, trao quyền xét công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho cơ sở là xu thế phù hợp, nhưng đặt ra yêu cầu về thiết kế cơ chế kiểm soát học thuật. Hiệu trưởng/giám đốc là người đứng đầu có trách nhiệm bảo đảm quy trình diễn ra minh bạch, đúng quy định và chịu trách nhiệm cuối cùng về chất lượng đội ngũ. Tuy nhiên, điều đó không khẳng định rằng hiệu trưởng/giám đốc phải trực tiếp giữ vị trí chủ tịch ở tất cả các hội đồng.
“Trong thực tế, mỗi ngành có đặc thù riêng nên tiêu chí đánh giá ứng viên cũng có những điểm khác biệt. Chính vì thế, việc lựa chọn chủ tịch hội đồng cần dựa trên uy tín học thuật, kinh nghiệm nghiên cứu và sự ghi nhận của cộng đồng khoa học trong từng ngành cụ thể", chuyên gia chia sẻ.
Xem xét tỷ lệ thành viên ngoài trường tham gia hội đồng
Bên cạnh vị trí chủ tịch, việc lựa chọn thành viên hội đồng cũng cần phải xem xét. Tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình và các cơ chế bảo đảm chất lượng. Do đó, sự tham gia của các chuyên gia ngoài cơ sở đào tạo vào hội đồng có vai trò rất quan trọng.
Theo Phó Giáo sư Huỳnh Giao, các thành viên ngoài trường sẽ góp phần tăng tính khách quan, hạn chế nguy cơ thiên lệch hoặc xung đột lợi ích trong quá trình đánh giá, đồng thời mang đến góc nhìn học thuật đa chiều từ cộng đồng khoa học rộng lớn hơn.
Đối với chức danh giáo sư, phó giáo sư, việc đánh giá cần dựa trên chuẩn mực chung của ngành và cộng đồng học thuật, chứ không chỉ dựa trên quan điểm của một cơ sở đào tạo cụ thể.
Về tỷ lệ thành viên ngoài trường, Phó Giáo sư Huỳnh Giao cho rằng, điều quan trọng nhất là bảo đảm có đủ thành viên độc lập để nâng cao tính khách quan của hội đồng. Trong một số trường hợp, đặc biệt đối với các ngành có tính liên ngành hoặc các lĩnh vực chuyên môn sâu, việc mời nhiều chuyên gia ngoài trường hơn có thể giúp nâng cao chất lượng thẩm định học thuật. Chính vì thế, nên quy định theo hướng ít nhất 1/3 là thành viên ngoài trường. Tỷ lệ này là hợp lý để bảo đảm có tiếng nói độc lập trong quá trình xét duyệt. Đồng thời, duy trì vai trò và trách nhiệm chính của cơ sở đào tạo đối với việc phát triển đội ngũ giảng viên của mình
Cùng bàn về cơ cấu hội đồng, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng chia sẻ, việc lựa chọn thành viên, đặc biệt là sự tham gia của các chuyên gia ngoài cơ sở đào tạo cần được tính toán hợp lý để bảo đảm chất lượng đánh giá.
Tỷ lệ khoảng 30% thành viên hội đồng đến từ ngoài trường là phù hợp, đủ để tạo ra phản biện độc lập, tăng tính khách quan trong quá trình xét duyệt, nhưng vẫn bảo đảm quyền quyết định thuộc về đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học của chính cơ sở đào tạo.
“Nếu tỷ lệ thành viên ngoài trường tham gia hội đồng ở mức quá thấp, hội đồng dễ rơi vào khép kín, nội bộ”, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng phân tích.
Giáo sư Hùng cũng lưu ý, thành viên hội đồng xét công nhận giáo sư, phó giáo sư cần có học hàm tối thiểu từ phó giáo sư, để bảo đảm chuẩn mực học thuật. Trong trường hợp một cơ sở giáo dục chưa đủ điều kiện về nhân sự để thành lập hội đồng, có thể tính đến phương án liên kết với các trường khác hoặc gửi hồ sơ ứng viên đến hội đồng của đơn vị đủ điều kiện để tổ chức xét. Sau đó, nhà trường có thể sử dụng kết quả xét duyệt này để bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư tại nhà trường.
Nên mở rộng đối tượng mời phản biện
Có thể thấy, công tác tổ chức phản biện càng khẳng định vai trò quan trọng hơn bao giờ hết khi trao quyền tự chủ xét công nhận và bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cho cơ sở giáo dục.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng đề xuất cần khoảng 2 giáo sư, phó giáo sư có chuyên môn phù hợp là đã đủ để bảo đảm chất lượng phản biện. Đối với ứng viên xét chức danh giáo sư, không nhất thiết phải quy định cứng việc chuyên gia phản biện phải là giáo sư hoặc phải có ít nhất một người đang công tác ở nước ngoài. Trong nhiều trường hợp, các nhà khoa học quốc tế có thể không hiểu đầy đủ bối cảnh thực tiễn của Việt Nam, đặc biệt với những lĩnh vực gắn với điều kiện trong nước.
Chưa kể, với những cơ sở đào tạo ở địa phương, việc yêu cầu mời chuyên gia nước ngoài phản biện có thể trở thành rào cản.
"Các trường vẫn cần bám sát khung tiêu chuẩn chung, đồng thời có thể xây dựng tiêu chí cao hơn tùy theo định hướng phát triển để bảo đảm chất lượng đội ngũ", Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng khẳng định.
Trong khi đó, Phó Giáo sư Huỳnh Giao nhìn nhận, việc lấy ý kiến phản biện độc lập từ các chuyên gia có uy tín giúp đánh giá sâu hơn về chất lượng nghiên cứu, năng lực học thuật và những đóng góp thực chất của ứng viên đối với ngành chuyên môn. Do vậy, quy định phản biện nên nhấn mạnh việc lựa chọn các chuyên gia có chuyên môn sâu, có uy tín khoa học và không có xung đột lợi ích với ứng viên.
“Các chuyên gia phản biện không nên là người có quan hệ lợi ích trực tiếp, người hướng dẫn, đồng hướng dẫn hoặc đồng tác giả thường xuyên với ứng viên trong những năm gần đây”, Phó Giáo sư Huỳnh Giao nhấn mạnh.
Cũng theo Phó Giáo sư Huỳnh Giao, việc mời tối thiểu 05 chuyên gia phản biện độc lập là hợp lý, bảo đảm tính đa chiều trong đánh giá. Ngoài ra, nếu yêu cầu có ít nhất một chuyên gia đang làm việc ở nước ngoài đối với ứng viên xét chức danh giáo sư tham gia phản biện, sẽ tăng cường hội nhập quốc tế và tiếp cận các chuẩn mực học thuật tiên tiến.
Tuy nhiên, không nên áp dụng quá cứng nhắc cho mọi ngành và mọi lĩnh vực. Vì một số ngành đặc thù hoặc có phạm vi nghiên cứu gắn với bối cảnh Việt Nam có thể gặp khó khăn trong việc tìm kiếm chuyên gia quốc tế phù hợp.
“Trên thực tế, một số ngành hoặc chuyên ngành đặc thù của Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học xã hội, nhân văn, nghệ thuật, luật học hoặc các chuyên ngành hẹp, có thể gặp khó khăn trong việc tìm kiếm chuyên gia nước ngoài phù hợp. Do đó, nên quy định theo hướng ưu tiên có phản biện quốc tế, đồng thời cho phép hội đồng xem xét lựa chọn chuyên gia trong nước có uy tín khoa học tương đương trong trường hợp cần thiết”, Phó Giáo sư Huỳnh Giao đề xuất.
Ngoài ra, cần mở rộng đối tượng phản biện quốc tế, có thể bao gồm chuyên gia công tác ở trường đại học nước ngoài, làm việc tại viện nghiên cứu, trung tâm nghiên cứu, bệnh viện đại học hoặc các tổ chức khoa học và công nghệ có uy tín ở nước ngoài. Từ đó, giúp huy động được nguồn chuyên gia chất lượng cao, phù hợp hơn với thông lệ quốc tế, đặc thù của nhiều ngành khoa học hiện nay.
