Điểm d khoản 1 Điều 15 Luật Thủ đô 2026 về phát triển văn hóa, thể thao, du lịch nêu rõ Hội đồng nhân dân Thành phố quy định các chính sách ưu đãi, hỗ trợ người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, nghệ nhân, người thực hành di sản văn hóa phi vật thể, vận động viên, huấn luyện viên. Điều này không chỉ thể hiện sự ghi nhận đối với những cá nhân đang trực tiếp gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của Thủ đô, mà còn khẳng định quan điểm coi văn hóa là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của Hà Nội.
Từ góc nhìn của những người trực tiếp gìn giữ nghệ thuật Ca trù, Chầu văn, đây là cơ sở quan trọng tạo điều kiện cho hoạt động truyền dạy, thực hành và lan tỏa di sản trong đời sống đương đại. Tuy nhiên, cần cụ thể hóa bằng cơ chế hỗ trợ rõ ràng để chính sách đi vào thực tiễn một cách hiệu quả.
Nghệ nhân gặp nhiều khó khăn trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, nghệ nhân Trần Koóng (tên thật là Phạm Đình Mạnh) - Phó Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống UNESCO Hà Nội, hiện đang sinh hoạt tại Giáo phường Ca trù Bích Câu (phường Cát Linh, Hà Nội) cho biết, trước hết cần nhìn nhận Ca trù là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đã được UNESCO ghi danh. Đây là nguồn tài nguyên vô cùng đặc biệt của nền công nghiệp văn hóa.
Theo Nghệ nhân Trần Koóng, với lịch sử 1.000 năm hình thành và phát triển, bắt nguồn từ thời nhà Lý (thế kỷ XI), Ca trù đã trải qua nhiều thăng trầm cùng dòng chảy lịch sử dân tộc. Đến thế kỷ XIX, Ca trù phát triển rực rỡ tại Hà Nội, với đỉnh cao là thể cách hát nói, thu hút sự tham gia sáng tác của nhiều nhà thơ nổi tiếng như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Dương Khuê, Tản Đà, Chu Mạnh Trinh... Đến nay, Ca trù trở thành dấu ấn văn hóa đặc sắc, là bản sắc riêng của Thăng Long - Hà Nội.
Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị "Về phát triển văn hóa Việt Nam", Ca trù có nhiều điều kiện để trở thành một sản phẩm văn hóa đặc sắc của Thủ đô nếu được đầu tư và phát huy đúng hướng. Bên cạnh công tác bảo tồn, cần chú trọng xây dựng không gian trình diễn, trải nghiệm dành cho người dân và du khách; đưa Ca trù vào trường học thông qua các hoạt động giáo dục trải nghiệm; đẩy mạnh số hóa để tạo ra các sản phẩm văn hóa mới, góp phần lan tỏa giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Hà Nội có lợi thế nổi trội trong phát triển công nghiệp văn hóa bền vững khi sở hữu Ca trù - di sản văn hóa phi vật thể đã được thế giới ghi danh, đồng thời gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của kinh kỳ Thăng Long. Với bề dày giá trị lịch sử, nghệ thuật và bản sắc riêng, Ca trù được xem là nguồn lực quan trọng để Thủ đô xây dựng và phát triển những sản phẩm văn hóa đặc trưng trong giai đoạn mới.
Nghệ nhân Trần Koóng chia sẻ thêm, hiện nay những nghệ nhân Ca trù đang gặp khá nhiều khó khăn trong hoạt động, bảo tồn và phát huy nghệ thuật Ca trù.
Thứ nhất, việc gìn giữ và trao truyền Ca trù chủ yếu vẫn dựa vào niềm đam mê và tình yêu dành cho di sản của các nghệ nhân, người thực hành. Nhiều người miệt mài truyền dạy cho thế hệ trẻ nhưng không nhận được bất kỳ khoản thù lao hay chế độ đãi ngộ nào.
Thứ hai, Ca trù hiện thiếu các không gian biểu diễn ổn định và chuyên nghiệp. Điều này không chỉ hạn chế cơ hội thực hành, biểu diễn của các nghệ nhân, mà còn khiến loại hình nghệ thuật này khó tiếp cận đông đảo công chúng và du khách.
Thứ ba, Ca trù chưa tạo được nguồn thu nhập ổn định cho các nghệ nhân. Phần lớn họ phải làm thêm công việc khác để mưu sinh và chưa thể xem Ca trù là một nghề có thể gắn bó lâu dài. Vì vậy, công tác truyền dạy, đào tạo lực lượng kế cận gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến tính bền vững trong bảo tồn và phát huy di sản.
Nghệ nhân Ca trù nỗ lực đưa Ca trù đến gần hơn với giới trẻ và du khách nước ngoài. Ảnh: NVCC.
Ngoài Ca trù, Chầu văn (hay còn gọi là hát văn, hát bóng) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2013. Đến năm 2016, di sản "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh là "Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại".
Chia sẻ về vai trò loại hình nghệ thuật này, Nghệ nhân Tuyết Tuyết (tên thật là Nguyễn Thị Tuyết) đang công tác tại Trung tâm Văn hóa và Thư viện Hà Nội, người đã gắn bó với nghệ thuật hát Chầu văn 26 năm cho biết, hát văn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô. Đây không chỉ là phương tiện giao tiếp tâm linh, mà còn góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc, tôn vinh các bậc thánh nhân, anh hùng dân tộc có công với đất nước.
Giá trị nghệ thuật của hát văn thể hiện ở tính độc đáo trong âm nhạc và biểu diễn, mang lại trải nghiệm tinh thần đặc biệt cho người thưởng thức. Việc lắng nghe hát văn giúp giải tỏa tâm lý, tạo cảm giác thư thái, vui tươi và phấn khích, qua đó góp phần khẳng định sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật truyền thống trong đời sống đương đại.
Theo Nghệ nhân Tuyết Tuyết, với những nghệ nhân hát văn, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở công tác truyền dạy và duy trì hoạt động thực hành di sản. Việc đào tạo chủ yếu mang tính tự phát; các nghệ nhân đứng lớp phần lớn xuất phát từ tâm huyết gìn giữ truyền thống và nỗi lo di sản có nguy cơ mai một theo thời gian. Khi thành lập các câu lạc bộ, nhóm hát văn, nghệ nhân phải tự lo từ không gian sinh hoạt đến việc tổ chức các buổi thực hành để học viên vừa học vừa có cơ hội rèn luyện.
Những hoạt động này phát sinh nhiều chi phí như thuê địa điểm, âm thanh, loa đài, khánh tiết… trong khi nguồn hỗ trợ còn hạn chế. Vì vậy, phần lớn nghệ nhân phải tự cân đối và chi trả, tạo ra không ít áp lực trong quá trình duy trì, phát triển hoạt động truyền dạy.
Nghệ nhân kỳ vọng chính sách Luật Thủ đô 2026 sớm cụ thể hóa
Luật Thủ đô 2026 đã đề cập đến các chính sách ưu đãi, hỗ trợ đối với nghệ nhân và người thực hành di sản văn hóa phi vật thể.
Nghệ nhân Tuyết Tuyết cho rằng, đây là một chủ trương hết sức cần thiết, thể hiện sự quan tâm, ghi nhận của Thành phố đối với những người đang trực tiếp gìn giữ, trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Đối với hoạt động hát Chầu văn, các nghệ nhân cần được hỗ trợ về địa điểm, sân khấu, âm thanh, loa đài cũng như tạo điều kiện để tham gia các chương trình biểu diễn trong các dịp lễ, sự kiện. Điều này vừa giúp giảm bớt gánh nặng chi phí, vừa tạo thêm cơ hội để nghệ nhân, các câu lạc bộ lan tỏa nghệ thuật hát văn đến với công chúng.
Đặc biệt, nên đưa hát Chầu văn vào đào tạo chính quy trong các trường nghệ thuật hoặc trung tâm đào tạo chuyên ngành. Khi được giảng dạy theo giáo trình thống nhất, bài bản và có hệ thống, việc truyền dạy sẽ không còn mang tính tự phát như hiện nay, qua đó giúp chuẩn hóa kiến thức, kỹ năng và đảm bảo tính bền vững trong quá trình bảo tồn di sản.
Chương trình đào tạo cần tiếp tục phát huy hệ thống làn điệu truyền thống, đồng thời đổi mới phương pháp tiếp cận để phù hợp hơn với giới trẻ. Điều này giúp nâng cao chất lượng đào tạo cũng như tăng sức hấp dẫn của hát Chầu văn, góp phần đưa loại hình nghệ thuật này đến gần hơn với công chúng đương đại.
Trong khi đó, Nghệ nhân Trần Koóng cho rằng, trước hết, cần có chế độ đãi ngộ phù hợp đối với các nghệ nhân, đặc biệt là hỗ trợ kinh phí cho hoạt động truyền dạy, nhằm ghi nhận những đóng góp của họ trong công tác bảo tồn và trao truyền di sản văn hóa phi vật thể cho thế hệ kế cận.
Tiếp đó, cần tạo thêm các không gian biểu diễn, trải nghiệm Ca trù; đồng thời hỗ trợ nghệ nhân xây dựng các điểm du lịch văn hóa gắn với Ca trù và kết nối với doanh nghiệp lữ hành để thu hút du khách.
Ngoài ra, cần xây dựng các chính sách đưa Ca trù vào trường học và không gian văn hóa cộng đồng nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận, góp phần lan tỏa và nuôi dưỡng tình yêu di sản trong thế hệ trẻ.
Chỉ khi nghệ nhân có thể đảm bảo cuộc sống được bằng nghề việc truyền nghề mới thuận lợi và di sản mới có thể được bảo tồn, phát huy bền vững.
"Hiện nay, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã công bố "Bản đồ Mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội" trên nền tảng số. Đây là một bước đi mới, góp phần tạo thêm cơ hội phát huy các giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Với vai trò là nghệ nhân Ca trù tại Giáo phường Ca trù Bích Câu, tôi đã nộp hồ sơ tham gia mạng lưới không gian sáng tạo của Thành phố. Tôi kỳ vọng việc này sẽ giúp Ca trù có thêm cơ hội quảng bá, kết nối với công chúng, đặc biệt là giới trẻ và du khách, qua đó góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng và phát huy giá trị trong bối cảnh mới", nghệ nhân Trần Koóng bày tỏ.