Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 1091/QĐ-TTg Phê duyệt Đề án hình thành các doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước để phát triển hạ tầng số, nhân lực số, dữ liệu số, công nghệ chiến lược, an ninh mạng giai đoạn 2026 - 2030.
Một trong những mục tiêu của đề án là phát triển nhân lực số. Các doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn góp phần phát triển nhân lực số quy mô lớn, chất lượng cao, đạt chuẩn kỹ năng quốc tế ở các lĩnh vực trọng điểm, thông qua phương thức đào tạo lại, đào tạo nâng cao theo mô hình kết hợp giữa “Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp”.
Chuyển đổi cách đào tạo theo hướng phát triển năng lực và giải quyết vấn đề thực tiễn
Nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong đào tạo nguồn nhân lực, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thành - Trưởng khoa Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 phân tích, sự tham gia của các doanh nghiệp sẽ chuyển đào tạo từ trạng thái "cung ứng theo năng lực sẵn có của nhà trường" sang "đồng thiết kế theo nhu cầu thực của thị trường lao động" nhờ việc mang đến bài toán thực tế, dữ liệu thực tế và tiêu chuẩn kỹ năng thực tế.
Hiện nay, Công nghệ sinh học không còn là câu chuyện thuần túy của ống nghiệm và kính hiển vi mà trở thành một ngành "số hóa sâu" như giải trình tự gene sinh ra dữ liệu lớn, sàng lọc thuốc dựa trên mô phỏng và trí tuệ nhân tạo, nông nghiệp công nghệ cao vận hành bằng cảm biến và hệ thống điều khiển tự động, quản lý môi trường dựa trên dữ liệu quan trắc liên tục. Vì thế, nhân lực công nghệ sinh học chất lượng cao của giai đoạn tới cũng chính là một bộ phận của nhân lực số.
Cụ thể, thầy Thành chỉ ra ba sự dịch chuyển khi doanh nghiệp tham gia đào tạo cùng cơ sở giáo dục. Đầu tiên, chương trình đào tạo được cập nhật liên tục theo tốc độ đổi mới công nghệ, người học được va chạm với môi trường sản xuất - nghiên cứu thực ngay trong quá trình học, qua thực tập, các dự án đặt hàng, nền tảng học liệu số và mô phỏng mà doanh nghiệp cùng xây dựng. Đặc biệt, đội ngũ giảng viên cũng được "làm mới" khi thường xuyên tiếp cận công nghệ nhất từ thực tiễn doanh nghiệp.
Đề án đặt ra mục tiêu các doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn góp phần phát triển nhân lực số quy mô lớn, chất lượng cao, đạt chuẩn kỹ năng quốc tế ở các lĩnh vực trọng điểm, Tiến sĩ Đỗ Trung Anh - Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp, Phó Trưởng phòng Quản lý Khoa học công nghệ và Hợp tác quốc tế, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông cho biết, đơn vị đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc bồi dưỡng kỹ năng chuẩn quốc tế cho sinh viên theo hai hướng.
Học viện hợp tác với các đối tác quốc tế để tích hợp trực tiếp các chương trình đào tạo và chứng chỉ quốc tế vào chương trình đào tạo chính khóa. Chẳng hạn, học viện hiện có nhiều giảng viên được NVIDIA công nhận là NVIDIA University Ambassador. Đây là lực lượng nòng cốt để triển khai trực tiếp các khóa học AI theo chuẩn của NVIDIA ngay tại trường. Sau khi sinh viên hoàn thành các khóa học này sẽ được cấp chứng chỉ. Tùy theo nội dung và yêu cầu của từng chương trình, sinh viên có thể công nhận hoặc quy đổi kết quả học tập thành một phần của chương trình đào tạo.
Cách tiếp cận thứ hai là đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng gắn chặt với thực tiễn doanh nghiệp. Bên cạnh việc trang bị kiến thức chuyên môn theo phương pháp truyền thống, học viện tăng cường các hoạt động học tập theo dự án, tổ chức các cuộc thi chuyên môn để sinh viên được vận dụng kiến thức vào giải quyết các bài toán thực tế.
Từ các dự án trong quá trình học, đơn vị tiếp tục lựa chọn, phát triển thành các đề tài tham gia những cuộc thi quy mô lớn hơn. Đáng chú ý, các doanh nghiệp tham gia xuyên suốt quá trình này. Nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn, đặc biệt là các doanh nghiệp trong nhóm đầu của ngành ICT, cử chuyên gia trực tiếp tham gia seminar, giảng dạy, hướng dẫn sinh viên, phối hợp với nhà trường xây dựng đề bài, tổ chức cuộc thi và tham gia hội đồng giám khảo.
Ở phía doanh nghiệp, ông La Việt Hồng - Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Phát triển Công nghệ cao Minh Anh chia sẻ: “Là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ sinh học, chúng tôi xác định hợp tác với các cơ sở giáo dục đại học là một trong những nền tảng để phát triển bền vững. Công ty đã ký kết và triển khai hợp tác với một số khoa, viện nghiên cứu thuộc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, đồng thời mở rộng kết nối với các đơn vị đào tạo và nghiên cứu khác.
Nội dung hợp tác tập trung vào tiếp nhận sinh viên kiến tập, thực tập; phối hợp nghiên cứu khoa học; phát triển các đề tài nghiên cứu ứng dụng từ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp; tạo điều kiện để giảng viên và sinh viên tham gia trực tiếp vào quá trình nghiên cứu, phát triển sản phẩm và chuyển giao công nghệ.
Theo tôi, trong kỷ nguyên chuyển đổi số, khái niệm nhân lực số không chỉ giới hạn ở lĩnh vực công nghệ thông tin. Ngay trong công nghệ sinh học, người lao động cũng cần thành thạo việc khai thác dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, vận hành thiết bị thông minh, quản lý quy trình trên nền tảng số và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Vì vậy, sự gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp sẽ giúp sinh viên hình thành tư duy đổi mới sáng tạo, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực thích ứng với môi trường làm việc hiện đại ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường".
Để đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số, theo ông Hồng, các trường đại học cần chuyển mạnh từ đào tạo theo định hướng truyền thụ kiến thức sang đào tạo theo năng lực và giải quyết vấn đề thực tiễn.
Chương trình đào tạo cần được cập nhật thường xuyên theo sự phát triển của khoa học, công nghệ và nhu cầu của doanh nghiệp. Cùng với kiến thức chuyên môn, sinh viên cần được trang bị các kỹ năng về phân tích dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, sử dụng các nền tảng số, làm việc liên ngành, quản lý dự án và đổi mới sáng tạo. Đây là những năng lực ngày càng thiết yếu trong hầu hết các lĩnh vực, trong đó có công nghệ sinh học.
Về phương pháp đánh giá, cần tăng cường đánh giá thông qua dự án, sản phẩm nghiên cứu, hồ sơ năng lực và khả năng giải quyết các bài toán thực tế, thay vì chỉ dựa trên các bài thi lý thuyết. Doanh nghiệp nên được tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, hướng dẫn thực hành, đồng đánh giá kết quả học tập và đặt hàng các đề tài nghiên cứu ứng dụng.
Cơ sở giáo dục đóng vai trò kết nối trong hệ sinh thái "ba nhà"
Xác định vai trò của đơn vị đào tạo trong hệ sinh thái đào tạo nhân lực số quy mô lớn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thành nhận định: “Đơn vị đào tạo cần được định vị đúng với vai trò của một "hạt nhân tri thức", không chỉ là nơi cung cấp lao động. Nếu thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao được đào tạo bài bản từ các trường, mục tiêu hình thành các doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn với hàng nghìn lao động trình độ cao mỗi đơn vị sẽ rất khó về đích.
Với một trường sư phạm chủ chốt như Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, chúng tôi tự nhận thấy mình có một vai trò đặc thù và có phần "kép". Một mặt, chúng tôi đào tạo cử nhân Công nghệ sinh học trực tiếp tham gia thị trường lao động công nghệ. Mặt khác, thế mạnh sư phạm giúp chúng tôi tham gia vào chính khâu "đào tạo lại, đào tạo nâng cao" và phổ cập kỹ năng số mà Đề án nhấn mạnh.
Vì vậy, định vị của đơn vị đào tạo, theo tôi, nên gồm ba lớp vai trò: là nơi cung cấp nhân lực nền tảng đạt chuẩn; trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo cùng doanh nghiệp; nơi lan tỏa, bồi dưỡng, cập nhật kỹ năng cho cả hệ thống. Khi được đặt đúng vị trí như vậy, nhà trường không đứng ngoài hay đi sau doanh nghiệp, mà đồng hành ngay từ khâu đặt bài toán”.
Vị Trưởng khoa cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng để liên kết "Nhà trường - Doanh nghiệp" thực chất hơn, cần bổ sung một số cơ chế. Đầu tiên là là cơ chế tài chính và pháp lý đủ minh bạch để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn vào đào tạo - từ tài trợ phòng thí nghiệm, học bổng, đến chia sẻ bản quyền kết quả nghiên cứu chung. Cùng với đó là cơ chế công nhận: giờ giảng của chuyên gia doanh nghiệp, thời gian sinh viên thực tập tại doanh nghiệp cần được tính thành tín chỉ, thành kết quả học tập một cách rõ ràng. Cuối cùng là cơ chế "đặt hàng" đào tạo, để doanh nghiệp cam kết đầu ra và nhà trường yên tâm về đầu vào.
Dưới góc nhìn của Tiến sĩ Đỗ Trung Anh, để đào tạo nguồn nhân lực số quy mô lớn cho các lĩnh vực trọng điểm, vai trò của cơ sở giáo dục không chỉ dừng ở hoạt động giảng dạy mà phải trở thành hạt nhân kết nối của cả hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Mục tiêu là xây dựng một hệ sinh thái đủ đầy để hỗ trợ người học. Cụ thể, học viện chủ động mở rộng hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ trong nước, doanh nghiệp FDI và các đối tác quốc tế để xây dựng các phòng thí nghiệm (lab) dùng chung, triển khai các dự án nghiên cứu và đào tạo. Điều này không chỉ giúp tận dụng nguồn lực, công nghệ và chuyên gia quốc tế mà còn tạo điều kiện để chương trình đào tạo luôn bám sát nhu cầu của doanh nghiệp.
Học viện cũng đang hợp tác với một số doanh nghiệp theo mô hình doanh nghiệp đặt hàng các bài toán thực tiễn. Những bài toán này được giao cho sinh viên, đặc biệt là sinh viên các chương trình tài năng, nghiên cứu và phát triển sản phẩm mẫu (MVP). Sau khi hoàn thiện, sản phẩm được chuyển lại cho doanh nghiệp để đánh giá và tiếp tục đầu tư, hoàn thiện nếu đáp ứng yêu cầu.
Nhà trường vừa cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho các doanh nghiệp công nghệ, vừa là nơi cùng giải quyết các bài toán thực của các doanh nghiệp. Với mô hình này, sinh viên không chỉ được trang bị kiến thức và kỹ năng mà còn được "thực chiến" ngay trong quá trình học. Đây cũng là cách để rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động,
Đề cập đến vị trí của doanh nghiệp trong hệ sinh thái đào tạo nhân lực số quy mô lớn, ông La Việt Hồng bày tỏ: “Doanh nghiệp mong muốn không chỉ là đơn vị sử dụng lao động mà còn là đối tác đồng hành cùng nhà trường trong đào tạo, nghiên cứu và phát triển công nghệ. Đối với Công ty Trách nhiệm hữu hạn Phát triển Công nghệ cao Minh Anh, chúng tôi định hướng xây dựng mô hình doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, nơi sinh viên, giảng viên và doanh nghiệp cùng tham gia nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển các sản phẩm có khả năng thương mại hóa.
Chúng tôi tin rằng, khi doanh nghiệp được tham gia ngay từ quá trình đào tạo và nghiên cứu, quá trình giảng dạy tại nhà trường gắn chặt hơn với thực tiễn sản xuất, sẽ hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”.