Chủ trương miễn phí sách giáo khoa cho học sinh đang được nhiều địa phương bắt đầu triển khai ngay từ năm học này. Việc cấp phát miễn phí sách giáo khoa cho học sinh là một chủ trương đúng đắn, nhân văn, góp phần giảm chi phí học tập cho phụ huynh học sinh nhưng làm sao để những bộ sách giáo khoa này được bảo quản cẩn thận và sử dụng được nhiều năm cũng cần được tính đến để những bộ sách giáo khoa được sử dụng đúng nghĩa, không lãng phí.
Một số địa phương đã thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho học sinh từ năm học 2026 - 2027
Tính đến thời điểm này, một số địa phương đã có chủ trương cho học sinh mượn sách giáo khoa miễn phí từ năm học 2026 - 2027 tới đây như: tỉnh Quảng Ninh sẽ thực hiện cho mượn sách giáo khoa miễn phí đối với toàn bộ học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên cấp trung học phổ thông từ năm học 2026-2027.
Theo kế hoạch, Thành phố Hồ Chí Minh cũng cho học sinh mượn miễn phí sách giáo khoa từ thư viện nhà trường ngay từ năm học 2026 - 2027. Bên cạnh đó, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ cấp miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm nay cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn và là người dân tộc thiểu số.
Tại Cà Mau, từ năm học 2026-2027, học sinh tiểu học sẽ được miễn phí sách giáo khoa; mở rộng sang cấp trung học cơ sở từ năm học 2027-2028 và trung học phổ thông từ năm học 2028-2029.
Học sinh tại thành phố Huế được cấp phát miễn phí toàn bộ sách giáo khoa và tài liệu giáo dục địa phương cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, bao gồm học sinh tại các trường công lập, ngoài công lập, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên và các cơ sở giáo dục khác thực hiện chương trình giáo dục phổ thông.
Để chính sách này phát huy hiệu quả lâu dài, việc triển khai làm sao không chỉ là có đủ số lượng sách cho học sinh mượn mà quan trọng hơn là làm thế nào để những bộ sách sau một năm sử dụng vẫn sạch sẽ, nguyên vẹn và đủ điều kiện phục vụ nhiều khóa học sinh tiếp theo.
Đây là yêu cầu không hề đơn giản, bởi sách giáo khoa vốn là vật dụng được sử dụng hằng ngày, rất dễ bị rách, nhàu nát, ghi chép hoặc thất lạc nếu như học sinh không được giáo dục, ràng buộc bảo quản đúng cách.
Một số giải pháp giữ gìn sách giáo khoa được hiệu quả
Thứ nhất: nhà trường cần giáo dục cho học sinh về giá trị của sách giáo khoa dùng chung. Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và cán bộ thư viện cần dành thời gian đầu năm học để tuyên truyền, giáo dục ý nghĩa của chính sách cho mượn sách.
Điều quan trọng là giúp học sinh hiểu rằng mỗi cuốn sách được giữ gìn cẩn thận sẽ giúp một bạn khác có điều kiện học tập thuận lợi hơn trong năm học tiếp theo. Khi các em nhận thức được giá trị của sự sẻ chia, việc bảo quản sách sẽ không còn là yêu cầu mang tính bắt buộc mà trở thành hành động tự giác.
Thứ hai: nhà trường cần ban hành quy định cụ thể về việc sử dụng sách mượn. Ngay khi nhận sách, học sinh nên được yêu cầu bọc bìa, dán nhãn và ký cam kết cùng phụ huynh về việc bảo quản.
Cam kết cần quy định rõ trách nhiệm khi làm mất hoặc làm hư hỏng sách. Tuy nhiên, mục tiêu của cam kết không phải để xử phạt mà nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm đối với tài sản chung.
Thứ ba: xây dựng quy trình quản lý sách khoa học, mỗi bộ sách cần được gắn mã số hoặc mã vạch để thuận tiện trong việc theo dõi. Thư viện cần lập hồ sơ mượn - trả rõ ràng, ghi nhận tình trạng sách trước khi giao và sau khi thu hồi.
Cuối năm học, sách cần được phân loại thành ba nhóm: sách còn tốt để tiếp tục sử dụng; sách cần sửa chữa nhẹ; và sách hư hỏng không còn khả năng sử dụng. Việc phân loại sẽ giúp nhà trường chủ động trong công tác bảo trì và bổ sung sách mới, tránh lãng phí.
Thứ tư: nhà trường nên tổ chức các hoạt động giáo dục trải nghiệm nhằm hình thành văn hóa giữ gìn sách trong học sinh. Chẳng hạn, nhà trường có thể phát động phong trào “Giữ gìn sách giáo khoa - Trao tri thức cho bạn”; “Một cuốn sách - Nhiều thế hệ học sinh”… để học sinh cùng sửa chữa, dán gáy, thay bìa và vệ sinh sách trước khi bàn giao cho thư viện.
Những hoạt động này vừa mang tính giáo dục, vừa giúp học sinh hiểu rõ giá trị của việc tiết kiệm và bảo vệ tài sản công.
Thứ năm: công tác thi đua cũng cần được phát huy, những lớp có tỷ lệ sách được bảo quản tốt cao nên được biểu dương trong lễ tổng kết năm học. Học sinh trả sách sạch đẹp, đúng thời hạn có thể được ghi nhận trong đánh giá rèn luyện hoặc tuyên dương trước toàn trường.
Ngược lại, đối với trường hợp cố ý làm hỏng sách hoặc không thực hiện đúng cam kết, cần có hình thức nhắc nhở, giáo dục hoặc bồi hoàn phù hợp. Sự kết hợp hài hòa giữa động viên và trách nhiệm sẽ tạo động lực tích cực hơn so với chỉ áp dụng chế tài.
Thứ sáu: nhà trường cần tăng cường truyền thông, thông tin để cha mẹ học sinh hiểu rằng việc giữ gìn sách giáo khoa không chỉ giúp giảm chi phí cho gia đình khác mà còn góp phần giáo dục con em về tinh thần trách nhiệm, ý thức bảo vệ tài sản chung và lối sống tiết kiệm.
Khi phụ huynh đồng hành cùng nhà trường trong việc nhắc nhở, kiểm tra và hỗ trợ con bảo quản sách, hiệu quả của chính sách sẽ được nâng lên.
Chính sách cho học sinh mượn sách giáo khoa sẽ chỉ thực sự thành công khi mỗi cuốn sách có thể đồng hành cùng nhiều thế hệ học sinh. Muốn vậy, cần có sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý giáo dục, nhà trường, thư viện, giáo viên, phụ huynh và chính các em học sinh.
Mỗi người góp một phần trách nhiệm sẽ tạo nên một nguồn sách dùng chung bền vững, góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm công bằng trong giáo dục, sử dụng hiệu quả nguồn lực xã hội và xây dựng nếp sống văn minh, tiết kiệm trong nhà trường.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.