Mỗi mùa tựu trường, nhu cầu mua sắm sách giáo khoa tăng cao cũng là thời điểm nguy cơ sách giả, sách in lậu xuất hiện. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, các ấn phẩm này có thể len lỏi vào trường học, ảnh hưởng đến quá trình dạy học cũng như quyền lợi của học sinh và phụ huynh.
Trước thực tế đó, ngành giáo dục tỉnh Điện Biên đã tăng cường nhiều giải pháp đồng bộ, từ kiểm soát nguồn cung, phối hợp với các đơn vị phát hành uy tín đến nâng cao nhận thức của các cơ sở giáo dục, nhằm ngăn chặn sách giáo khoa giả len lỏi vào trường học và bảo đảm học sinh được tiếp cận sách giáo khoa chính thống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
Chủ động tuyên truyền, kiểm soát để ngăn sách giáo khoa giả len lỏi vào trường học
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, bà Hoàng Tuyết Ban - Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên cho biết, tình trạng sản xuất, buôn bán sách giáo khoa giả không chỉ là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với các đơn vị xuất bản, tác giả và nhà phát hành, mà còn đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý giáo dục và đảm bảo chất lượng dạy học tại địa phương.
“Đối với tỉnh Điện Biên, nguy cơ sách giáo khoa giả xuất hiện trong trường học rất lớn do đặc thù địa bàn rộng, nhiều xã vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và khu vực có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Trong quá trình mua sắm sách giáo khoa, một bộ phận phụ huynh vẫn có xu hướng lựa chọn các kênh phân phối không chính thức hoặc mua qua trung gian để tiết kiệm chi phí, trong khi khả năng nhận biết, đối chiếu sách thật - sách giả còn hạn chế. Đây là một trong những nguyên nhân làm gia tăng rủi ro sách giả đến tay học sinh.
Bên cạnh đó, nếu sách giáo khoa giả hoặc sách in sai nội dung được đưa vào sử dụng trong nhà trường, hệ lụy không chỉ dừng lại ở thiệt hại kinh tế. Những sai sót về nội dung, hình ảnh, chất lượng in ấn có thể khiến học sinh tiếp cận kiến thức không chính xác, ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu, làm giảm hiệu quả dạy học và gây lãng phí nguồn lực của gia đình cũng như xã hội. Điều này cũng đặt thêm áp lực cho giáo viên trong quá trình giảng dạy khi phải phát hiện, xử lý và khắc phục những sai lệch phát sinh từ tài liệu học tập không đảm bảo chất lượng”, bà Hoàng Tuyết Ban cho hay.
Về công tác quản lý, việc phát hiện, kiểm soát sách giáo khoa giả hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Ngành giáo dục chưa có cơ chế hoặc kênh giám sát chủ động để theo dõi tình hình lưu hành sách trên thị trường, việc nắm bắt thông tin chủ yếu thông qua báo cáo của các cơ sở giáo dục theo hệ thống quản lý hành chính. Điều này khiến công tác phát hiện và xử lý các trường hợp sử dụng sách giả phần lớn mang tính bị động, phụ thuộc vào phản ánh từ cơ sở hoặc các cơ quan chức năng.
Theo bà Hoàng Tuyết Ban, tình trạng sách giáo khoa giả vẫn tồn tại xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có ba yếu tố chính.
Thứ nhất, lợi nhuận cao từ hoạt động in lậu và kinh doanh sách giả khiến các đối tượng bất chấp vi phạm pháp luật để trục lợi. Thứ hai, sự phát triển mạnh của sàn thương mại điện tử và các nền tảng bán hàng trực tuyến đã tạo điều kiện để sách không rõ nguồn gốc được phân phối rộng rãi, dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng, kể cả tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh đó, tâm lý ưu tiên giá rẻ hoặc mua sách theo thói quen, thiếu kiểm chứng nguồn gốc của một bộ phận phụ huynh, đặc biệt ở khu vực còn nhiều khó khăn cũng làm gia tăng nguy cơ sách giả lưu thông trên thị trường.
Trước thực tế này, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên đã tăng cường phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan để chủ động phòng ngừa từ sớm. Sở đã ban hành nhiều văn bản gửi Ủy ban nhân dân xã, phường, cơ sở giáo dục và các đơn vị chức năng, yêu cầu đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức về tác hại của sách giáo khoa giả. Đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm ngăn chặn hoạt động sản xuất, lưu thông và tiêu thụ sách giả, góp phần bảo vệ quyền lợi của học sinh, giáo viên và đơn vị xuất bản.
Xây dựng "hàng rào" phòng ngừa ngay từ khâu lựa chọn và mua sắm sách giáo khoa
Để chủ động ngăn chặn nguy cơ sách giáo khoa giả xuất hiện trong trường học, cùng với công tác quản lý ngành giáo dục địa phương, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên đã chỉ đạo các cơ sở giáo dục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp ngay từ trước năm học mới.
Trong đó, các nhà trường được yêu cầu đẩy mạnh tuyên truyền đến phụ huynh và người dân về chủ trương sử dụng thống nhất bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống trong năm học 2026-2027 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Đồng thời, danh mục sách giáo khoa được sử dụng ở từng khối lớp, từng môn học phải được công khai tại nhà trường và trên các kênh thông tin phù hợp, bảo đảm phụ huynh dễ dàng tra cứu, đối chiếu và lựa chọn đúng đầu sách theo quy định.
Song song với đó, Sở chỉ đạo các cơ sở giáo dục rà soát nhu cầu mua sách giáo khoa của từng học sinh để hạn chế tình trạng mua thừa hoặc mua trùng. Việc khuyến khích bảo quản, tái sử dụng sách giáo khoa trong nhà trường và cộng đồng, đồng thời hỗ trợ sách cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn cũng được xác định là giải pháp thiết thực. Cách làm này không chỉ giúp giảm chi phí cho phụ huynh mà còn góp phần hạn chế nhu cầu tìm mua các đầu sách giá rẻ, không rõ nguồn gốc - một trong những kênh tiềm ẩn nguy cơ phát sinh sách giả.
Bên cạnh các biện pháp quản lý, ngành giáo dục tỉnh Điện Biên cũng tăng cường truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của phụ huynh và học sinh về tác hại của sách giáo khoa giả.
Các cơ sở giáo dục được yêu cầu thường xuyên phổ biến những cảnh báo từ nhà xuất bản về các đầu sách giả, sách in lậu hoặc sách kém chất lượng đã được phát hiện trên thị trường. Đồng thời, hướng dẫn phụ huynh nhận diện sách chính hãng và ưu tiên mua sách tại các kênh phân phối chính thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Qua đó, ngành giáo dục tỉnh Điện Biên kỳ vọng xây dựng "hàng rào" phòng ngừa ngay từ khâu lựa chọn và mua sắm sách giáo khoa, giảm thiểu nguy cơ sách giả đến tay học sinh.
Về phía Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên kiến nghị tăng cường hỗ trợ các địa phương trong công tác phòng, chống sách giáo khoa giả. Theo đó, nhà xuất bản cần xây dựng và cung cấp các tài liệu hướng dẫn nhận diện sách thật - sách giả với hình thức trực quan, dễ hiểu, dễ phổ biến, phù hợp với điều kiện của các địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi việc tiếp cận công nghệ và thông tin còn nhiều hạn chế.
Bên cạnh đó, Sở cũng đề xuất nhà xuất bản công khai hệ thống đại lý, đơn vị phát hành chính thức tại từng địa phương, giúp các cơ sở giáo dục có cơ sở giới thiệu đến phụ huynh những địa chỉ mua sách uy tín.
Để ngăn chặn hiệu quả tình trạng sách giáo khoa giả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, nhà xuất bản, đơn vị phát hành và các cơ sở giáo dục.
Về công tác quản lý, lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên cho rằng các cơ quan chức năng và lực lượng quản lý thị trường cần tiếp tục tăng cường thanh tra, kiểm tra và rà soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng, từ hoạt động in ấn, lưu thông đến phân phối sách giáo khoa. Việc kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi sản xuất, kinh doanh sách giả, sách in lậu sẽ góp phần răn đe các đối tượng vi phạm và bảo vệ quyền lợi của người học cũng như đơn vị xuất bản.
Đối với nhà xuất bản và đơn vị phát hành, Sở kiến nghị nghiên cứu các chính sách hỗ trợ phù hợp đối với những địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và khu vực còn nhiều khó khăn. Theo đó, việc giảm chi phí vận chuyển, mở rộng mạng lưới phân phối hoặc xây dựng các đầu mối cung ứng sách chính thức ngay tại cơ sở sẽ giúp học sinh và phụ huynh dễ dàng tiếp cận sách giáo khoa chính hãng với mức giá hợp lý.
Bên cạnh các giải pháp về quản lý và phân phối, ngành giáo dục tỉnh Điện Biên cũng xác định công tác tuyên truyền đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa sách giáo khoa giả. Sở khuyến cáo phụ huynh không nên mua sách qua các tài khoản mạng xã hội, website hoặc địa chỉ bán hàng trực tuyến chưa được kiểm chứng, mà ưu tiên lựa chọn các nhà sách, trung tâm phát hành và đại lý chính thức để bảo đảm mua đúng sách giáo khoa theo quy định.