Nhiều cơ sở giáo dục đại học cùng trao đổi về ứng dụng AI trong khối ngành Khoa học xã hội

Sáng ngày 4/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức Hội thảo khoa học Quốc gia với chủ đề: "Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo trong khối ngành Khoa học xã hội” nhằm triển khai các nhiệm vụ của ngành giáo dục theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng các kế hoạch của Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện Chương trình công tác của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tham dự buổi hội thảo, về phía Bộ Giáo dục và Đào tạo có Giáo sư, Tiến sĩ Lê Quân - Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo; Tiến sĩ Đặng Văn Huấn - Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Anh Dũng - Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học; Tiến sĩ Hoàng Hoa Cương - Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin cùng một số chuyên viên của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Tại hội thảo còn có sự tham gia của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đức Thọ - Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Hùng - Giám đốc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh; Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng - Hiệu trưởng Trường Đại học Thương mại; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cùng hơn 400 đại biểu là các nhà khoa học, chuyên gia kinh tế, tác giả có bài tham luận cùng đại diện lãnh đạo đến từ các cơ sở giáo dục đại học, các cơ quan Trung ương tham dự hội thảo theo hình thức trực tuyến và trực tiếp.

Phát biểu khai mạc và định hướng hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Quân - Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết: “Trong thời gian tới, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ tổ chức hai hoạt động trọng tâm. Thứ nhất là hội nghị triển khai xây dựng các đại học tinh hoa và trung tâm xuất sắc, dự kiến tổ chức tại Đại học Quốc gia Hà Nội. Hội nghị sẽ tập trung trao đổi về tiêu chí, tiêu chuẩn xây dựng các cơ sở giáo dục đại học dẫn dắt, từ đó tạo cơ sở để các trường đăng ký, triển khai và phát triển những trung tâm xuất sắc trong các lĩnh vực khác nhau.

Đây sẽ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển giáo dục đại học theo tinh thần Nghị quyết số 57, gắn với cơ chế, chính sách, nguồn lực từ Trung ương, địa phương và quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học.

Thứ hai là thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong toàn hệ thống giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học. Trước đó, Bộ đã tổ chức hội nghị dành cho khối các trường đào tạo giáo viên nhằm thúc đẩy ứng dụng AI trong lĩnh vực sư phạm. Tiếp nối hoạt động này, hội thảo hôm nay tập trung vào khối ngành Khoa học xã hội theo nghĩa rộng, bao gồm các lĩnh vực như kinh tế, quản lý, sư phạm, luật, khoa học sức khỏe... Đây đều là những nhóm ngành có quy mô đào tạo lớn và chịu tác động mạnh từ sự phát triển của AI.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng hiện nay là tái cấu trúc chương trình đào tạo. Thực tế cho thấy hệ thống giáo dục đại học đang có quá nhiều ngành, nghề với cách tiếp cận còn khá hẹp, trong khi thị trường lao động đòi hỏi người học phải có khả năng thích ứng cao và năng lực liên ngành. Quan niệm học một ngành rồi làm một nghề trong suốt cuộc đời đang dần thay đổi. Thay vào đó, sinh viên cần được trang bị nền tảng kiến thức rộng, kỹ năng công nghệ và đặc biệt là năng lực ứng dụng AI, bất kể theo học ngành khoa học tự nhiên, kỹ thuật hay khoa học xã hội.

AI không chỉ nên được xem là một môn học riêng lẻ mà cần được tích hợp vào toàn bộ chương trình đào tạo. Ngay cả những ngành tưởng như rất truyền thống như khảo cổ, ngôn ngữ, báo chí, truyền thông, tâm lý học hay giáo dục cũng đang thay đổi mạnh mẽ nhờ AI.

Song song với đổi mới chương trình đào tạo là đổi mới phương pháp dạy và học. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, cách dạy truyền thống theo kiểu giảng viên đặt câu hỏi, sinh viên tìm câu trả lời từ các công cụ AI sẽ không còn hiệu quả. Điều quan trọng không phải là cấm sử dụng AI, mà là thiết kế lại hoạt động dạy học để AI trở thành công cụ hỗ trợ tư duy, giúp người học giải quyết vấn đề, sáng tạo và làm chủ công nghệ.

Bên cạnh đó, các trường đại học cần mạnh dạn xây dựng các trung tâm nghiên cứu AI xuất sắc ngay trong cơ sở của mình, đặc biệt là các trường đầu ngành. Những trung tâm này không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn trực tiếp hỗ trợ đổi mới quản trị, đổi mới đào tạo và nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà trường. Nếu được đầu tư và vận hành hiệu quả, AI hoàn toàn có thể giúp các trường giảm đáng kể chi phí quản lý, tinh gọn bộ máy hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ dành cho người học và tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Trong thời gian tới, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng sẽ xây dựng bộ chỉ số đánh giá mức độ ứng dụng AI trong các cơ sở giáo dục đại học. Năm 2027 được xác định là năm bản lề sau khi hoàn thành việc sắp xếp lại hệ thống giáo dục đại học. Vì vậy, các trường cần sớm xây dựng kế hoạch ứng dụng AI trong giai đoạn 5 năm tới, đồng thời tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao chuẩn đầu ra về ngoại ngữ và năng lực công nghệ cho sinh viên”.

Tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đức Thọ - Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân nhấn mạnh, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) vừa đặt ra nhiều thách thức, vừa mở ra những cơ hội mới đối với giáo dục đại học. Điều này cũng đặt lên vai những người làm giáo dục và khoa học trách nhiệm phải thay đổi tư duy đào tạo.

“Sinh viên nếu chỉ được đào tạo chuyên sâu về một lĩnh vực mà thiếu tư duy phản biện, khả năng thích ứng và năng lực công nghệ sẽ rất khó đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Điều quan trọng là phải trang bị cho người học năng lực tư duy, biết đặt câu hỏi, biết khai thác và làm chủ tri thức thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức một chiều.

Đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, AI cũng tạo ra bước tiến rất lớn khi hỗ trợ xử lý dữ liệu lớn, giải quyết các bài toán phức tạp và rút ngắn đáng kể thời gian nghiên cứu. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là yêu cầu ngày càng cao về đạo đức nghiên cứu và trách nhiệm của nhà khoa học. Các cơ sở giáo dục đại học cần đào tạo người học biết sử dụng AI một cách đúng đắn, tránh lạm dụng, bảo đảm tính trung thực học thuật và chất lượng nghiên cứu.

Trong thời gian qua, Đại học Kinh tế Quốc dân đã chủ động đưa AI và dữ liệu số vào hoạt động quản trị cũng như đào tạo. Các học phần liên quan đến dữ liệu đã được đưa vào chương trình bắt buộc ở nhiều ngành đào tạo; đồng thời nhà trường từng bước tích hợp AI vào hoạt động giảng dạy nhằm tăng tính tương tác, giúp sinh viên tiếp cận các tình huống thực tiễn và nâng cao hiệu quả học tập. Quá trình này được triển khai từng bước, vừa làm vừa hoàn thiện để có cơ sở nhân rộng các mô hình hiệu quả”.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quản trị đại học và xây dựng chương trình đào tạo

Bước sang nội dung trọng tâm của hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện cơ sở giáo dục đại học đã trình bày nhiều tham luận, tập trung làm rõ những tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) đối với giáo dục đại học, đặc biệt là khối ngành Khoa học xã hội và nhân văn.

Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là tham luận về “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong quản trị đại học: Nghiên cứu trường hợp hệ thống Notebook tại Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh” qua phần trình bày của Thạc sĩ Đặng Thái Thịnh - Phó Trưởng ban Ban Quản lý Hạ tầng, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.

“Kỷ nguyên AI tạo sinh đang đối mặt với "yêu cầu kép" là vừa khai thác hiệu quả năng lực của AI để nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và quản trị, vừa bảo đảm chủ quyền dữ liệu và an toàn thông tin. Cùng với đó, nhận thức về AI trong giáo dục đại học hiện trải qua ba giai đoạn. Giai đoạn đầu là nhận diện tiềm năng sư phạm của AI, thể hiện ở khả năng cá nhân hóa việc học, hỗ trợ giảng viên soạn thảo học liệu, phản hồi người học và giảm bớt các công việc hành chính.

Giai đoạn tiếp theo là nhận diện các thách thức, bao gồm độ tin cậy của thông tin do AI tạo ra, nguy cơ gian lận học thuật cũng như bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ.

Ở giai đoạn cao hơn là xây dựng năng lực tổ chức. Theo đó, vấn đề không còn dừng ở cách mỗi cá nhân sử dụng AI, mà chuyển sang câu hỏi các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng hạ tầng công nghệ, cơ chế, chính sách và quy trình quản trị như thế nào để kiểm soát, khai thác AI một cách hiệu quả và có trách nhiệm.

Mô hình “AI tạo sinh tự chủ” là cơ sở giáo dục đại học lưu trữ dữ liệu và vận hành phần lõi xử lý trên hạ tầng của chính mình, đồng thời chỉ sử dụng có chọn lọc các mô hình AI từ nhà cung cấp bên ngoài. Cách tiếp cận này nhằm giảm thiểu nguy cơ rò rỉ dữ liệu và hạn chế sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài - hai rủi ro được đánh giá thuộc nhóm lớn nhất khi triển khai AI tạo sinh”, Thạc sĩ Đặng Thái Thịnh cho hay.

Tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quế Anh - Nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại mục tiêu, triết lý và phương thức đào tạo của khối ngành này. Đồng thời, việc xây dựng khung chính sách và các nguyên tắc đạo đức nhằm bảo đảm AI được phát triển, ứng dụng một cách có trách nhiệm, hiệu quả và bền vững cũng là vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.

Trong bối cảnh AI tạo sinh ngày càng phổ biến, việc đánh giá không nên chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng mà cần chú trọng nhiều hơn đến quá trình tư duy, cách tiếp cận và phương pháp giải quyết vấn đề của người học.

Đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, AI cần được nhìn nhận không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là đối tượng nghiên cứu của các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Những vấn đề liên quan đến đạo đức, pháp luật, tác động xã hội và quản trị AI cần được nghiên cứu một cách bài bản nhằm bảo đảm công nghệ được phát triển và ứng dụng theo hướng có trách nhiệm.

Đặc biệt, hầu hết các mô hình AI hiện nay được xây dựng trên nguồn dữ liệu nước ngoài nên còn thiếu dữ liệu phản ánh bản sắc văn hóa Việt Nam. Điều này càng cho thấy sự cần thiết phải xây dựng các kho dữ liệu trong nước để bảo đảm AI phù hợp với bối cảnh và nhu cầu phát triển của Việt Nam.

Theo đó, thay vì để người học tự trang bị các công cụ AI, các trường đại học cần xây dựng nền tảng AI dùng chung, kết hợp với kho dữ liệu số dùng chung để mọi giảng viên, sinh viên đều có điều kiện tiếp cận bình đẳng, phục vụ học tập và nghiên cứu.

Ngoài ra, các cơ sở giáo dục đại học cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống quản trị dữ liệu, tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, phân loại mức độ rủi ro của các hệ thống AI và kiểm soát việc sử dụng dữ liệu.

Song song với đó, các trường cần đầu tư xây dựng hệ sinh thái số đồng bộ, bao gồm hạ tầng công nghệ, hạ tầng dữ liệu và nguồn nhân lực có đủ năng lực khai thác, quản trị AI. Không chỉ dừng lại ở vai trò đào tạo, các cơ sở giáo dục đại học còn cần trở thành lực lượng tiên phong trong việc lan tỏa các giá trị đạo đức, trách nhiệm xã hội và thúc đẩy các nghiên cứu liên ngành giữa khoa học xã hội, khoa học tự nhiên và công nghệ, góp phần định hướng sự phát triển bền vững của AI trong tương lai.

Khép lại nội dung tham luận, hội thảo diễn ra lễ ký kết hợp tác giữa các cơ sở giáo dục đại học và Ngân hàng Thương mại Cổ phần Sài Gòn - Hà Nội (SHB) về ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong khối ngành khoa học xã hội. Đây được xem là một trong những điểm nhấn của chương trình, hướng tới thúc đẩy việc đưa AI vào thực tiễn đào tạo, nghiên cứu và quản trị đại học.

Một số hình ảnh khác tại hội thảo: