Theo quy định tại Khung trình độ quốc gia Việt Nam trước đây (theo Quyết định số 1982/QĐ-TTg của ngày 18/10/2016) quy định bậc 6 có khối lượng học tập tối thiểu 120 tín chỉ; bậc 7 yêu cầu tối thiểu 60 tín chỉ đối với người có bằng tốt nghiệp đại học, người tốt nghiệp chương trình đào tạo đại học có khối lượng học tập tối thiểu 150 tín chỉ, đáp ứng chuẩn đầu ra tương đương bậc 7, được công nhận có trình độ tương đương bậc 7.
Trong khi đó, Điều 6 của Khung trình độ quốc gia Việt Nam mới (theo Quyết định số 39/2026/QĐ-TTg ban hành ngày 23/07/2026, có hiệu lực từ 7/9/2026) quy định, người tốt nghiệp chương trình đào tạo chuyên sâu của giáo dục đại học được xếp ở bậc 6 hoặc bậc cao hơn, căn cứ vào trình độ đầu vào, khối lượng học tập và mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra của bậc trình độ tương ứng.
Đáng chú ý, Phụ lục mô tả các bậc trình độ và khối lượng học tập tối thiểu trong Khung trình độ quốc gia Việt Nam cũng quy định khối lượng học tập tối thiểu ở bậc trình độ 7 được chia thành 2 nhóm.
Nhóm 1 (đầu vào là trình độ đại học): Gồm 60 tín chỉ đối với chương trình định hướng nghiên cứu và 45 tín chỉ đối với chương trình định hướng ứng dụng.
Nhóm 2 (đầu vào là người tốt nghiệp trung học phổ thông): Gồm 162 tín chỉ đối với định hướng nghiên cứu (bao gồm cả chương trình tích hợp cấp bằng thạc sĩ) và 150 tín chỉ đối với định hướng ứng dụng (bao gồm cả chương trình đào tạo chuyên sâu trong một số ngành, lĩnh vực).
Như vậy, theo quy định mới, chương trình đào tạo chuyên sâu của giáo dục đại học trong một số ngành, lĩnh vực nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện sẽ được xếp thẳng vào bậc trình độ 7, thay vì chỉ được công nhận "tương đương bậc 7" như trước.
Bước tiến quan trọng để phản ánh sát với thực tế đào tạo
Trường Đại học Mỏ - Địa chất hiện là một trong những cơ sở giáo dục đại học đào tạo chương trình kỹ sư, bao gồm 5 chương trình kỹ sư tài năng: Trí tuệ nhân tạo ứng dụng và bản sao số trái đất, Kỹ thuật mỏ thông minh, Kỹ thuật xây dựng công trình ngầm, Kỹ thuật điều khiển và tự động hóa phục vụ công nghiệp khai khoáng và năng lượng, cùng Kỹ thuật địa chất phục vụ công nghiệp đất hiếm và khoáng sản chiến lược.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nhà giáo Ưu tú, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lương Quang Khang – Trưởng phòng Đào tạo Sau đại học, Trường Đại học Mỏ - Địa chất cho hay, việc xếp các chương trình đào tạo chuyên sâu (như chương trình kỹ sư từ 150 tín chỉ trở lên) vào bậc trình độ 7 là một bước tiến quan trọng. Quy định này phản ánh sát hơn thực tế thời gian đào tạo, khối lượng kiến thức và yêu cầu chuyên môn của người học.
Theo thầy Khang, so với chương trình cử nhân thông thường, chương trình kỹ sư có thời gian đào tạo dài hơn, khối lượng học tập lớn hơn, đồng thời đòi hỏi người học phải đáp ứng chuyên sâu cả về kiến thức nền tảng lẫn năng lực thực hành nghề nghiệp. Do đó, việc chính thức đưa các chương trình này vào bậc trình độ 7 giúp khẳng định rõ ràng hơn về giá trị pháp lý, vị thế chuyên môn và giá trị của văn bằng kỹ sư.
Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc phân định rõ trình độ của các chương trình đào tạo chuyên sâu sẽ giúp các cơ sở giáo dục đại học và người học thuận lợi hơn khi tham chiếu với hệ thống giáo dục quốc tế. Đây cũng là căn cứ để các trường tiếp tục rà soát chương trình, chuẩn đầu ra, nâng cao chất lượng đội ngũ và điều kiện bảo đảm chất lượng.
Tuy nhiên, thầy Khang nhấn mạnh việc xác định chương trình ở bậc 7 mới chỉ là thuận lợi ban đầu. Để quy định thực sự đi vào cuộc sống, cần có các chính sách đồng bộ đi kèm, đặc biệt là cơ chế tuyển dụng, sử dụng lao động, chế độ lương và cơ hội học tập nâng cao đối với người tốt nghiệp. Nếu chỉ thay đổi bậc trình độ trên lý thuyết nhưng chế độ tiền lương vẫn cào bằng với cử nhân bậc 6 thì giá trị của việc phân loại này chưa thể phát huy trọn vẹn.
Vì vậy, việc nghiên cứu cơ chế tiền lương phù hợp cho người tốt nghiệp chương trình đào tạo chuyên sâu bậc 7 là rất cần thiết bảo đảm sự phân biệt hợp lý với trình độ cử nhân bậc 6, đồng thời không tạo ra sự chồng lấn bất hợp lý với trình độ thạc sĩ. Khi đó, chính sách mới thực sự trở thành động lực thu hút người học vào các chương trình chuyên sâu, khuyến khích các trường nâng cao chất lượng đào tạo kỹ sư nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật, công nghệ chất lượng cao cho đất nước.
Cần có những quy định cụ thể để tạo thuận lợi tương xứng với người tốt nghiệp chương trình đào tạo chuyên sâu
Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những cơ sở giáo dục đại học đang đào tạo chương trình kỹ sư, trong đó có 4 ngành thuộc chương trình đào tạo kỹ sư tài năng gồm Khoa học máy tính, Công nghệ thông tin, Logistics và quản lý chuỗi cung ứng, Công nghệ thực phẩm, với khối lượng đào tạo tối thiểu 180 tín chỉ.
Theo Tiến sĩ Lê Xuân Trường – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh, việc xếp các chương trình đào tạo chuyên sâu của giáo dục đại học vào bậc trình độ 7 sẽ thực sự tạo thuận lợi trong thực tiễn nếu có quy định rõ về việc xếp lương tương đương với trình độ thạc sĩ.
Theo thầy Trường, lâu nay vẫn tồn tại sự chưa công bằng khi nhiều người học hoàn thành 4 năm chương trình cử nhân với 120 tín chỉ, sau đó học thêm khoảng 60 tín chỉ ở chương trình thạc sĩ - tổng khối lượng học tập sau khi hoàn thành cả 2 chương trình là 180 tín chỉ. Khối lượng học tập này cũng tương đương với số tín chỉ của nhiều ngành thuộc chương trình đào tạo kỹ sư chuyên sâu là 180 tín chỉ. Tuy nhiên, người có trình độ thạc sĩ lại được hưởng nhiều quyền lợi hơn như được xếp lương cao hơn người tốt nghiệp chương trình kỹ sư, dù tổng khối lượng học tập là tương đương.
Do đó, đối với những chương trình kỹ sư chuyên sâu như vậy, cần có quy định rõ ràng về việc công nhận kỹ sư tốt nghiệp từ chương trình đào tạo chuyên sâu, có số lượng tín chỉ tương đương chương trình đào tạo thạc sĩ cũng được quy định là tương đương trình độ thạc sĩ. Bên cạnh đó, cần làm rõ liệu những người tốt nghiệp chương trình kỹ sư tài năng 180 tín chỉ có đủ điều kiện tham gia giảng dạy trong các chương trình đào tạo đại học hay không.
Một vấn đề khác cũng được thầy Trường đặt ra là đối với những người tốt nghiệp chương trình kỹ sư chuyên sâu được xếp ở bậc trình độ 7, khi ra nước ngoài học tập, họ có được tạo điều kiện học thẳng lên chương trình đào tạo trình độ tiến sĩ hay không.
“Cần có thêm những quy định cụ thể để thực sự tạo thuận lợi tương xứng với khối lượng học tập, chuẩn đầu vào và chuẩn đầu ra của người tốt nghiệp các chương trình đào tạo chuyên sâu. Bên cạnh việc xác định bậc trình độ, cần có quy định rõ ràng về chế độ tiền lương để việc công nhận trình độ bậc 7 thực sự đi vào thực tiễn và bảo đảm quyền lợi tương xứng cho người học”, thầy Trường nêu quan điểm.
Thay đổi trong thu nhập mới là yếu tố động lực cho người học chương trình đào tạo chuyên sâu
Đồng tình với quan điểm trên, Tiến sĩ Quách Thanh Hải – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, việc xếp người tốt nghiệp chương trình đào tạo chuyên sâu ở bậc trình độ 7 sẽ mang lại nhiều thuận lợi, trước hết là ghi nhận rõ hơn trình độ chuyên môn của người học.
Đồng thời, các cơ sở giáo dục đại học cũng phải xây dựng chuẩn đầu ra tương xứng với bậc trình độ 7, thay vì chỉ căn cứ vào số lượng tín chỉ để xác định trình độ. Qua đó, cần thể hiện rõ sự khác biệt giữa chuẩn đầu ra của bậc trình độ 6 và bậc trình độ 7.
Đặc biệt, theo thầy Hải, khi chương trình được xếp ở bậc trình độ 7 thì chế độ tiền lương, phụ cấp khác so với hiện nay. Đây mới là yếu tố tạo động lực để người học lựa chọn và theo đuổi các chương trình đào tạo chuyên sâu ở bậc trình độ 7.
Từ thực tế tìm hiểu, thầy Hải cho hay, nhiều doanh nghiệp nước ngoài hiện có sự phân biệt khá rõ đối với người tốt nghiệp chương trình kỹ sư chuyên sâu, khác với người tốt nghiệp cử nhân. Đơn cử, trong thiết kế một hệ thống, người ký tên trên bản vẽ thiết kế phải là kỹ sư, không phải cử nhân.
Về thu nhập, các doanh nghiệp nước ngoài thường căn cứ vào năng lực thực tế của người lao động. Từ trước đến nay, do hệ thống giáo dục Việt Nam chưa phân biệt rõ hai loại chương trình này và đều xếp ở trình độ đại học nên doanh nghiệp cũng chưa có cơ sở để phân biệt. Tuy nhiên, nếu hệ thống giáo dục đã xác định rõ sự khác biệt, chênh lệch hẳn giữa hai trình độ, điều này chắc chắn sẽ có tác động đến việc trả lương của doanh nghiệp.
Thầy Hải thông tin thêm, tại nhiều quốc gia châu Âu, vấn đề này đã được phân định khá rõ, trong đó có sự khác biệt giữa Bachelor’s degree (bằng cử nhân) và Engineering degree (bằng kỹ sư). Bằng Engineering được đánh giá ở cấp độ cao hơn và yêu cầu đào tạo chuyên sâu hơn nhiều so với người tốt nghiệp Bachelor.
Đối với Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, thầy Hải cho biết, phần lớn các ngành thuộc khối STEM của nhà trường đang được đào tạo theo chương trình kỹ sư chuyên sâu đặc thù, trong đó chương trình có khối lượng thấp nhất cũng ở mức 150 tín chỉ. Năm nay, nhà trường đã ban hành hệ thống chương trình đào tạo mới, định hướng các chương trình kỹ sư chuyên sâu đặc thù sau khi tốt nghiệp phải bảo đảm yêu cầu về thực tập tại nhà máy, học tập theo dự án, ứng dụng AI trong từng môn học, đồng thời bảo đảm tính quốc tế và khả năng liên thông giữa các bậc đào tạo.